Địa lý lớp 10
Bài 31 · Cơ bản

Tác động của công nghiệp đối với môi trường, phát triển năng lượng tái tạo, định hướng phát triển công nghiệp trong tương lai

Phân tích tác động của công nghiệp tới không khí, nước, đất; kể tên các nguồn năng lượng tái tạo và giải thích vì sao phải đẩy mạnh; nêu định hướng phát triển công nghiệp tương lai; đọc cơ cấu điện thế giới và tính nhanh tỉ trọng, số lần, lượng điện.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 31

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Tác động: công nghiệp vừa tạo môi trường mới, vừa đưa chất thải vào môi trường, phá vỡ chu trình cân bằng vật chất. Khí thải ⇒ ô nhiễm không khí (đốt năng lượng hoá thạch ⇒ khí nhà kính, biến đổi khí hậu); nước thải chưa xử lí ⇒ ô nhiễm nước, đất; chất thải khó phân huỷ ⇒ phân loại, tái chế.
  • 2Năng lượng tái tạo: sức nước, sức gió, ánh sáng Mặt Trời, địa nhiệt, nhiên liệu sinh học. Khác nhiên liệu hoá thạch (than, dầu, khí) hình thành qua hàng triệu năm, dùng hết là cạn, phát thải lớn.
  • 3Ba mục đích đẩy mạnh tái tạo: bảo đảm nguồn cung cho công nghiệp, bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính. Phát triển mạnh ở Hoa Kỳ, Nhật Bản, các nước châu Âu. Hạn chế: điện gió, Mặt Trời phụ thuộc thời tiết, cần lưu trữ và lưới điện linh hoạt.
  • 4Tương lai: chuyển dần sang ngành kĩ thuật, công nghệ cao; phát triển theo hướng tăng trưởng xanh (quy trình không ô nhiễm, tiết kiệm năng lượng, tài nguyên, giảm chất thải); đẩy mạnh năng lượng tái tạo.
  • 5Số liệu 2023 (Ember, làm tròn): điện thế giới 61 % hoá thạch · 30 % tái tạo · 9 % hạt nhân. Tính nhanh: gấp mấy lần = lớn : nhỏ; chiếm bao nhiêu % của nhóm = phần : nhóm × 100; lượng điện = tổng × tỉ trọng : 100.

👀 Nhìn là hiểu

Sơ đồ nhà máy – sông – bầu trời tự chạy 5 cảnh: khói và CO₂ bay lên, nước thải làm sông bẩn dần, chất thải rắn chất đống, rồi gió và nắng thay dần nhiên liệu hoá thạch (khói tan, kèm cơ cấu điện thế giới 2023), cuối cùng bộ lọc, bể xử lí và tái chế. Tự chơi: kéo 10 thẻ lên ô "Không khí", "Nước, đất", "Năng lượng tái tạo" trên hình (đặt đúng thì khói nhạt dần, sông trong dần, tuabin mọc lên; thẻ "Than đá" là thẻ bẫy), và kéo thanh "phần điện từ năng lượng tái tạo" để xem khói và chỉ số phát thải đổi ngay.

Nhà máy✓♻Sơ đồ minh hoạ, không theo tỉ lệ.

Nhà máy đốt nhiên liệu, khói bốc lên trời.

1 🏭 Tác động của công nghiệp tới môi trường

Cần nhớ

  • ✦Công nghiệp có hai mặt: tạo ra môi trường mới, góp phần cải thiện chất lượng môi trường; nhưng nhiều hoạt động sản xuất dùng công nghệ lạc hậu nên gây tác động tiêu cực.
  • ✦Chất thải đưa vào môi trường làm phá vỡ chu trình cân bằng vật chất của môi trường, gây ô nhiễm.
  • ✦Khí thải từ cơ sở công nghiệp ⇒ ô nhiễm không khí. Đốt năng lượng hoá thạch để tạo ra điện thải khí nhà kính ⇒ hiệu ứng nhà kính, biến đổi khí hậu ⇒ cần công nghệ cao tiết kiệm năng lượng, dùng năng lượng tái tạo.
  • ✦Nước thải chưa xử lí chứa nhiều hoá chất độc hại ⇒ ô nhiễm nước, đất ⇒ phải áp dụng tiêu chuẩn kĩ thuật và xử lí chất thải trước khi thải ra môi trường.
  • ✦Phần lớn sản phẩm và chất thải công nghiệp là vật liệu khó phân huỷ, tồn tại lâu, ảnh hưởng xấu, lâu dài ⇒ phân loại, tái chế rác thải công nghiệp.

Ba dạng chất thải công nghiệp (SGK, khung "Em có biết?")

DạngVí dụMôi trường chịu tác động
KhíCO₂, CO, NO, NO₂, CH₄, SO₂, H₂SKhông khí (khí nhà kính, khí độc)
LỏngAxit hữu cơ, nước xà phòng, dầu mỡNước, đất
RắnVỏ chai lọ, hộp nhựa, cao su, thuỷ tinh, kim loại phế liệu, gạchĐất, nước (tồn tại lâu, khó phân huỷ)

Dạng bài

Phân tích tác động của một hoạt động công nghiệp

  1. 1 Xác định dạng chất thải: khí, lỏng hay rắn.
  2. 2 Xác định thành phần môi trường bị ảnh hưởng: không khí, nước, đất.
  3. 3 Nêu hệ quả và phạm vi: khí nhà kính ⇒ khí hậu toàn cầu; nước thải ⇒ lan theo sông.
  4. 4 Đề xuất hướng xử lí: công nghệ sạch, xử lí trước khi thải, tái chế, năng lượng tái tạo. Kiểm tra: mỗi tác động có một giải pháp đi kèm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhắc khói từ ống khói mà bỏ qua nước thải và chất thải rắn; hoặc nghĩ ô nhiễm chỉ nằm ở nơi đặt nhà máy.

🏭
Làm mẫu

Một nhà máy nhiệt điện than thải khói qua ống khói và xả nước làm mát lẫn hoá chất ra sông. Phân tích tác động và nêu hướng xử lí.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Ô nhiễm công nghiệp chỉ ảnh hưởng nơi đặt nhà máy" — sai: khí thải theo gió, nước thải theo sông lan xa, khí nhà kính ảnh hưởng khí hậu toàn cầu.
  • ✦"Công nghiệp chỉ gây hại cho môi trường" — sai: SGK nêu cả mặt tạo ra môi trường mới và góp phần cải thiện chất lượng môi trường; tác động xấu chủ yếu do công nghệ lạc hậu, thiếu xử lí.
  • ✦"Nước thải công nghiệp gây hại ngay cả khi đã xử lí đạt chuẩn" — sai: điều cần tránh là nước thải chưa được xử lí chứa hoá chất độc hại.

2 🌬️ Phát triển năng lượng tái tạo

Cần nhớ

  • ✦Dùng nhiên liệu hoá thạch làm cạn kiệt tài nguyên, gây ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu ⇒ các nước ngày càng chú trọng năng lượng tái tạo.
  • ✦Năm nguồn tái tạo SGK nêu: sức nước, sức gió, ánh sáng Mặt Trời, địa nhiệt, nhiên liệu sinh học (và các nguồn khác có khả năng tái tạo).
  • ✦Ba mục đích: đảm bảo nguồn cung năng lượng cho các ngành công nghiệp khác; đảm bảo an ninh năng lượng mỗi quốc gia; góp phần giảm phát thải khí nhà kính, giảm nhẹ biến đổi khí hậu.
  • ✦Phát triển mạnh ở Hoa Kỳ, Nhật Bản, các nước châu Âu.

Nhiên liệu hoá thạch và năng lượng tái tạo

Nhiên liệu hoá thạchNăng lượng tái tạo
Ví dụThan, dầu mỏ, khí tự nhiênNước, gió, Mặt Trời, địa nhiệt, sinh học
Khả năng phục hồiHình thành qua hàng triệu năm, dùng hết là cạnĐược tự nhiên bổ sung liên tục
Phát thải khi sản xuất điệnLớnRất thấp
Ổn định nguồn cungChủ độngGió, Mặt Trời phụ thuộc thời tiết, cần lưu trữ
Thuận lợi

Nguồn bổ sung liên tục, ít phát thải khí nhà kính, giảm phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu ⇒ an ninh năng lượng.

Hạn chế

Điện gió, điện Mặt Trời phụ thuộc thời tiết, ngày đêm ⇒ muốn ổn định phải có hệ thống lưu trữ và lưới điện linh hoạt.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Thuỷ điện không phải năng lượng tái tạo vì phải xây hồ chứa" — sai: sức nước là nguồn tái tạo (nước được vòng tuần hoàn bổ sung); hồ chứa có tác động môi trường riêng, nhưng đó là chuyện khác với tính tái tạo.
  • ✦"Điện hạt nhân là năng lượng tái tạo" — không có trong danh sách của SGK: điện hạt nhân phát thải thấp nhưng nhiên liệu của nó không được tự nhiên bổ sung.
  • ✦"Năng lượng tái tạo đã thay phần lớn điện than, dầu, khí" — sai: năm 2023 tái tạo mới khoảng 30 % điện thế giới, hoá thạch vẫn khoảng 61 %.

3 📊 Đọc cơ cấu điện thế giới

Cơ cấu sản lượng điện thế giới năm 2023 (Ember, Global Electricity Review 2024, làm tròn)

NguồnTỉ trọngGhi chú
Nhiên liệu hoá thạch61 %Than, khí tự nhiên, dầu; than vẫn là nguồn lớn nhất
Năng lượng tái tạo30 %Thuỷ điện, gió, Mặt Trời, sinh khối...; riêng gió và Mặt Trời 13,4 % tổng điện
Điện hạt nhân9 %Phát thải thấp nhưng không tái tạo

Dạng bài

Đọc cơ cấu điện và tính nhanh

  1. 1 Kiểm tra tổng các phần: 61 + 30 + 9 = 100 %.
  2. 2 Xác định nhóm cần xét (hoá thạch, tái tạo, phát thải thấp = tái tạo + hạt nhân).
  3. 3 Tính: gấp mấy lần = lớn : nhỏ; chiếm bao nhiêu % của nhóm = phần : nhóm × 100; lượng điện = tổng × tỉ trọng : 100.
  4. 4 Kiểm tra: phần con luôn nhỏ hơn nhóm mẹ; các nhóm cộng lại không vượt 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chia 13,4 cho 100 (so với tổng) rồi nói "chiếm 13,4 % điện tái tạo", hoặc trừ 30 − 13,4. Phải đổi mẫu số: hỏi % của điện tái tạo thì chia cho 30.

🧮
Làm mẫu

Gió và Mặt Trời chiếm 13,4 % tổng điện thế giới, năng lượng tái tạo chiếm 30 %. Gió và Mặt Trời chiếm bao nhiêu % điện tái tạo? Nguồn phát thải thấp (tái tạo + hạt nhân) chiếm bao nhiêu % tổng điện?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Đọc hai chiều

  • ✦Tin tốt: tái tạo đã chiếm gần một phần ba điện thế giới, cộng hạt nhân thì gần 40 % điện đến từ nguồn phát thải thấp.
  • ✦Chưa tốt: nhiên liệu hoá thạch vẫn chiếm hơn một nửa ⇒ chặng đường giảm phát thải còn dài.

4 🌱 Định hướng công nghiệp tương lai

Ba định hướng (SGK)

  • ✦Chuyển dần từ ngành truyền thống sang ngành công nghiệp có kĩ thuật, công nghệ cao; ứng dụng thành tựu công nghệ để tối ưu hoá quy trình, phương thức sản xuất.
  • ✦Phát triển theo hướng tăng trưởng xanh: tạo sản phẩm bằng quy trình không gây ô nhiễm, tiết kiệm năng lượng và tài nguyên, giảm lượng chất thải.
  • ✦Đẩy mạnh sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo.
Công nghiệp truyền thống

Công nghệ cũ, tốn năng lượng và tài nguyên, nhiều chất thải, phụ thuộc nhiên liệu hoá thạch.

Công nghiệp tương lai

Kĩ thuật, công nghệ cao, quy trình sạch, tiết kiệm, giảm và tái chế chất thải, dùng năng lượng tái tạo.

Dạng bài

Trả lời câu "vừa phát triển vừa bền vững"

  1. 1 Nêu vế công nghệ: đáp ứng nhu cầu sản xuất, tiêu dùng; tối ưu quy trình.
  2. 2 Nêu vế bền vững: bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên cho lâu dài.
  3. 3 Nối hai vế: công nghệ là phương tiện, bền vững là điều kiện để phát triển được lâu.
  4. 4 Kiểm tra: có đủ cả hai vế và một ví dụ (bộ lọc khí, tái chế, điện gió...) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hiểu "bền vững" là ngừng sản xuất, hoặc cho rằng cứ dùng công nghệ cao là hết ô nhiễm mà không cần quy trình sạch và xử lí chất thải.

🌍
Làm mẫu

Vì sao trong tương lai công nghiệp thế giới phải vừa phát triển mạnh dựa trên thành tựu công nghệ vừa đảm bảo phát triển bền vững?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Phát triển bền vững là dừng tăng trưởng công nghiệp" — sai: là vẫn phát triển nhưng bằng quy trình sạch, tiết kiệm, ít chất thải.
  • ✦"Công nghệ cao thì không còn tác động môi trường" — chưa chắc: vẫn cần quy trình không gây ô nhiễm, xử lí chất thải, dùng năng lượng sạch.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🏭

Tác động tới môi trường

  1. 1
    Nhận biết

    Nguồn chủ yếu gây ô nhiễm môi trường nước và đất trong sản xuất công nghiệp là

  2. 2
    Thông hiểu

    Việc đốt nhiên liệu hoá thạch để sản xuất điện làm tăng mạnh loại khí nhà kính nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao nói chất thải công nghiệp làm phá vỡ chu trình cân bằng vật chất của môi trường?

  4. 4
    Thông hiểu

    Phần lớn sản phẩm và chất thải công nghiệp là vật liệu khó phân huỷ nên nhiều quốc gia quan tâm tới

🌬️

Năng lượng tái tạo

  1. 1
    Nhận biết

    Nguồn năng lượng nào dưới đây KHÔNG phải năng lượng tái tạo?

  2. 2
    Nhận biết

    Nhóm nguồn năng lượng nào gồm toàn năng lượng tái tạo?

  3. 3
    Thông hiểu

    Mục đích nào dưới đây KHÔNG thuộc mục đích đẩy mạnh sử dụng năng lượng tái tạo?

  4. 4
    Vận dụng

    Điện gió, điện Mặt Trời cần đi kèm hệ thống lưu trữ và lưới điện linh hoạt chủ yếu vì

  5. 5
    Thông hiểu

    Theo SGK, các quốc gia phát triển mạnh năng lượng tái tạo gồm

📊

Đọc cơ cấu điện, tính nhanh

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Các nguồn phát thải thấp (năng lượng tái tạo và điện hạt nhân) chiếm % sản lượng điện thế giới.
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng: Sản lượng điện từ nhiên liệu hoá thạch gấp lần điện từ năng lượng tái tạo (làm tròn một chữ số thập phân).
  3. 3
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?

  4. 4
    Vận dụng Gió và Mặt Trời chiếm 13,4 % tổng sản lượng điện thế giới năm 2023, năng lượng tái tạo chiếm 30 %. Gió và Mặt Trời chiếm bao nhiêu % điện tái tạo? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Một nước sản xuất 200 tỉ kWh điện, cơ cấu giống thế giới năm 2023 (số liệu minh hoạ). Điện từ năng lượng tái tạo của nước đó là tỉ kWh.
🌱

Định hướng tương lai

  1. 1
    Thông hiểu

    Theo SGK, định hướng phát triển công nghiệp trong tương lai KHÔNG gồm

  2. 2
    Thông hiểu

    Công nghiệp theo hướng tăng trưởng xanh được thể hiện qua việc

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao công nghiệp tương lai phải vừa dựa vào thành tựu công nghệ vừa bảo đảm phát triển bền vững?

  4. 4
    Vận dụng Nước ở mục trên (200 tỉ kWh, số liệu minh hoạ) nâng điện tái tạo từ 30 % lên 40 % (tổng vẫn 200 tỉ kWh), phần tăng thêm thay hoàn toàn điện than. Giả sử mỗi kWh điện than thải 0,9 kg CO₂ (số liệu minh hoạ). Lượng CO₂ giảm được bao nhiêu triệu tấn? Đáp số:

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Khí thải công nghiệp chứa nhiều SO₂ có thể gây ra hiện tượng nào?

  2. 2
    Vận dụng

    Một nhà máy dệt nhuộm thải nước chưa xử lí ra sông. Giải pháp nào phù hợp nhất với định hướng công nghiệp bền vững?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao nhiên liệu hoá thạch không được xếp vào năng lượng tái tạo?

  4. 4
    Vận dụng

    Một nước muốn vừa tăng sản lượng điện vừa giảm phát thải khí nhà kính. Giải pháp phù hợp nhất là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng cơ cấu sản lượng điện thế giới năm 2023 (Ember, làm tròn, đơn vị %):

    a)Các nguồn phát thải thấp (tái tạo và hạt nhân) chiếm 39 % sản lượng điện.

    b)Nhiên liệu hoá thạch vẫn chiếm hơn một nửa sản lượng điện thế giới.

    c)Điện tái tạo gấp hơn 4 lần điện hạt nhân.

    d)Điện hạt nhân thuộc nhóm năng lượng tái tạo.

  2. 2
    Vận dụng

    Xét tác động của công nghiệp tới môi trường và vai trò của năng lượng tái tạo:

    a)Đốt năng lượng hoá thạch để phát điện thải khí nhà kính, góp phần gây biến đổi khí hậu.

    b)Nước thải đã xử lí đạt tiêu chuẩn kĩ thuật vẫn luôn gây ô nhiễm nặng như nước thải chưa xử lí.

    c)Phát triển năng lượng tái tạo góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu.

    d)Công nghiệp không bao giờ có tác động tích cực tới môi trường.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho bảng sản lượng điện của nước A (số liệu minh hoạ): Nhiệt điện (than và khí) chiếm bao nhiêu % tổng sản lượng điện? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng của nước A ở câu trên, điện tái tạo (thuỷ điện, gió và Mặt Trời, khác) chiếm bao nhiêu % tổng sản lượng điện? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng của nước A, điện gió và Mặt Trời chiếm bao nhiêu % tổng sản lượng điện? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Nước A tăng điện gió và Mặt Trời gấp đôi (thêm 50 tỉ kWh), phần tăng thêm thay hoàn toàn điện than. Nhiệt điện than còn lại bao nhiêu tỉ kWh? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Với kết quả câu trên (tổng điện vẫn 400 tỉ kWh), nhiệt điện than chiếm bao nhiêu % tổng sản lượng điện? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Giả sử mỗi kWh điện than thải 0,9 kg CO₂ (số liệu minh hoạ). Việc thay 50 tỉ kWh điện than ở câu trên làm giảm bao nhiêu triệu tấn CO₂? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: tác động của khí thải, nước thải, chất thải rắn; nhận biết nguồn tái tạo và hoá thạch; mục đích đẩy mạnh năng lượng tái tạo; định hướng công nghiệp tương lai (công nghệ cao, tăng trưởng xanh).
  • •Phần II hay cho bảng cơ cấu điện: dễ sai ở coi hạt nhân là tái tạo, nhầm "phần của tổng điện" với "phần của điện tái tạo", nói tái tạo đã chiếm đa số. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
  • •Phần III: tính tỉ trọng, số lần, lượng điện, lượng phát thải giảm. Bài này nối với bài 28 – 30 (công nghiệp), bài 39 – 40 (môi trường, tăng trưởng xanh) và Địa lí 12 (bài công nghiệp, cơ cấu nguồn điện Việt Nam).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Thực hành: Viết báo cáo tìm hiểu một vấn đề về công nghiệp