Tổ chức lãnh thổ công nghiệp
Trình bày quan niệm và vai trò của tổ chức lãnh thổ công nghiệp; phân biệt điểm công nghiệp, khu công nghiệp, trung tâm công nghiệp theo quy mô, mối liên hệ, dân cư; tính các chỉ số bình quân từ bảng số liệu như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 30
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tổ chức lãnh thổ công nghiệp là việc bố trí, sắp xếp các hình thức tổ chức lãnh thổ để tạo nên không gian lãnh thổ công nghiệp các cấp. Vai trò: sử dụng hợp lí điều kiện tự nhiên, tài nguyên, kinh tế – xã hội; phát huy sức mạnh tổng hợp của đất nước; thu hút nguồn lực bên ngoài.
- 2Điểm công nghiệp — hình thức đơn giản nhất: một số xí nghiệp gần nguồn nguyên, nhiên liệu (hoặc vùng nông sản), chức năng khai thác hay sơ chế, không hoặc rất ít liên hệ với nhau; hoạt động linh hoạt, dễ đổi thiết bị.
- 3Khu công nghiệp — nhiều xí nghiệp hợp tác sản xuất cao trên khu vực ranh giới xác định, không có dân cư sinh sống, dùng chung cơ sở hạ tầng, được hưởng quy chế ưu đãi riêng; đóng góp lớn vào giá trị xuất khẩu, tạo việc làm, hạn chế ô nhiễm.
- 4Trung tâm công nghiệp — gắn với đô thị vừa và lớn, gồm khu, điểm công nghiệp và xí nghiệp liên hệ chặt chẽ, có xí nghiệp hạt nhân và bổ trợ, lao động dồi dào, tay nghề cao; là hạt nhân tạo vùng, chiếm tỉ trọng đáng kể trong GDP.
- 5Tính nhanh: bình quân mỗi xí nghiệp = tổng : số xí nghiệp; mật độ = số lượng : diện tích; % tăng = (sau − trước) : trước × 100; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %.
👀 Nhìn là hiểu
Hình tự chạy 4 cảnh: (1) điểm công nghiệp: vài xí nghiệp lẻ bên mỏ, không liên hệ; (2) khu công nghiệp: hàng rào, nhiều xí nghiệp dùng chung đường – điện – nước, nhà ở nằm bên ngoài; (3) trung tâm công nghiệp: đô thị với các khu, điểm công nghiệp nối với nhau; (4) ba hình xếp cạnh nhau theo quy mô. Bấm "Tự chơi": kéo 9 thẻ đặc điểm thả vào đúng một trong ba hình; thẻ bẫy là "Trang trại, vùng nông nghiệp" (tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, bài 26), thả vào ô "Không thuộc ba hình thức này".
Điểm công nghiệp: vài xí nghiệp lẻ bên mỏ, vùng nguyên liệu.
1 🗺️ Quan niệm và vai trò
Cần nhớ
- ✦Quan niệm: tổ chức lãnh thổ công nghiệp là việc bố trí, sắp xếp các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp để tạo nên các không gian lãnh thổ công nghiệp ở các cấp khác nhau.
- ✦Vai trò 1: sử dụng hợp lí điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, điều kiện kinh tế – xã hội để đạt hiệu quả cao nhất về kinh tế – xã hội và môi trường.
- ✦Vai trò 2: phát huy sức mạnh tổng hợp của đất nước.
- ✦Vai trò 3: thu hút nguồn lực từ bên ngoài (vốn, công nghệ).
- ✦Các hình thức phổ biến trên thế giới: điểm công nghiệp, khu công nghiệp, trung tâm công nghiệp.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tổ chức lãnh thổ công nghiệp chỉ nhằm tăng sản lượng" — sai: còn nhằm dùng hợp lí tài nguyên, lao động, thu hút đầu tư, và hạn chế ô nhiễm nhờ xử lí chất thải tập trung.
2 🏭 Ba hình thức tổ chức lãnh thổ
Vai trò và đặc điểm (SGK, bảng 30)
| Hình thức | Vai trò | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Điểm công nghiệp | Góp phần công nghiệp hoá, tiêu thụ sản phẩm và nâng cao giá trị nông sản; tạo việc làm, đóng góp nguồn thu địa phương | Đơn giản nhất, đồng nhất với một điểm dân cư; một số xí nghiệp gần nguồn nguyên, nhiên liệu, chức năng khai thác hay sơ chế; không (hoặc rất ít) liên hệ; linh hoạt, dễ thay đổi thiết bị |
| Khu công nghiệp | Quan trọng, phổ biến ở nước đang phát triển; đóng góp lớn giá trị xuất khẩu; hạ tầng đồng bộ, giá trị lâu dài; giải quyết việc làm, đào tạo nhân lực; hạn chế ô nhiễm môi trường | Nhiều xí nghiệp hợp tác sản xuất cao; ranh giới xác định, không có dân cư sinh sống; dùng chung hạ tầng; sản xuất cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu; xí nghiệp hưởng quy chế ưu đãi riêng |
| Trung tâm công nghiệp | Vị trí quan trọng, chiếm tỉ trọng đáng kể trong giá trị sản xuất và GDP; hạt nhân tạo vùng, sức lan toả rộng; nơi đón đầu công nghệ mới, tạo đột phá sản xuất | Gắn với đô thị vừa và lớn, vị trí địa lí thuận lợi; gồm khu, điểm công nghiệp, xí nghiệp liên hệ chặt chẽ; có xí nghiệp hạt nhân và bổ trợ; có dân cư sinh sống, hạ tầng hoàn thiện; lao động dồi dào, tay nghề cao |
Dạng bài
Nhận ra hình thức tổ chức lãnh thổ
- 1 Hỏi 1: có dân cư sinh sống và cả một đô thị không? Có ⇒ trung tâm công nghiệp.
- 2 Hỏi 2: có ranh giới xác định, không dân cư, nhiều xí nghiệp dùng chung hạ tầng? Có ⇒ khu công nghiệp.
- 3 Hỏi 3: chỉ vài xí nghiệp lẻ gần mỏ hay vùng nguyên liệu, ít liên hệ? Có ⇒ điểm công nghiệp.
- 4 Kiểm tra: quy mô và mức liên kết tăng dần điểm → khu → trung tâm; trung tâm bao gồm cả khu và điểm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "có nhiều nhà máy" là kết luận "trung tâm công nghiệp" — trung tâm phải gắn với đô thị có dân cư; khu công nghiệp thì không có dân cư sinh sống.
Một khu vực có hàng rào bao quanh, 80 xí nghiệp dùng chung đường, điện, nước và xử lí chất thải; công nhân ở các khu nhà bên ngoài hàng rào. Đó là hình thức nào?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Khu công nghiệp vừa có nhà máy vừa có dân cư sinh sống" — sai: công nhân ở khu dân cư bên ngoài ranh giới.
- ✦"Điểm công nghiệp là hình thức cao nhất" — sai: đơn giản nhất; hình thức ở trình độ cao nhất trong ba hình thức là trung tâm.
- ✦"Trung tâm công nghiệp chỉ là một khu rất lớn" — sai: gắn với đô thị, gồm nhiều khu, điểm, xí nghiệp liên hệ chặt chẽ.
3 🧮 Tính chỉ số từ bảng số liệu
Cần nhớ
- ✦Bình quân mỗi xí nghiệp = tổng chỉ tiêu : số xí nghiệp (vốn, lao động, xuất khẩu).
- ✦Mật độ = số lượng : diện tích (số xí nghiệp/100 ha, lao động/ha).
- ✦% tăng = (sau − trước) : trước × 100; gấp bao nhiêu lần = sau : trước.
- ✦Tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; chú ý cùng đơn vị trước khi chia.
Dạng bài
Tính chỉ số bình quân của khu công nghiệp
- 1 Gạch chân chỉ tiêu cần tính và mẫu số (xí nghiệp? ha? khu?).
- 2 Kiểm tra đơn vị (triệu USD, người, ha) và đổi nếu cần.
- 3 Chia: tử số : mẫu số; làm tròn theo đề.
- 4 Kiểm tra: kết quả bình quân phải nằm giữa các giá trị lớn nhất và nhỏ nhất, và nhân lại mẫu số phải ra tổng ban đầu.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy vốn chia cho diện tích (ha) khi đề hỏi bình quân mỗi xí nghiệp — mẫu số phải là số xí nghiệp.
Khu công nghiệp X (số liệu minh hoạ): 500 ha, 80 xí nghiệp, vốn 2 400 triệu USD, 40 000 lao động. Tính vốn bình quân mỗi xí nghiệp và số lao động bình quân trên 1 ha.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quan niệm, vai trò
- 1Nhận biết
Tổ chức lãnh thổ công nghiệp là việc
- 2Thông hiểu
Vai trò nào sau đây của tổ chức lãnh thổ công nghiệp được nêu trong SGK?
- 3Vận dụng
Vì sao việc hình thành các khu công nghiệp giúp thu hút nguồn lực từ bên ngoài?
Điểm công nghiệp
- 1Nhận biết
Hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp đơn giản nhất là
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào đúng với điểm công nghiệp?
- 3Vận dụng
Một xí nghiệp chế biến chè đặt ở vùng đồi nguyên liệu, không liên kết với xí nghiệp nào khác, là
Khu công nghiệp
- 1Nhận biết
Khu công nghiệp có đặc điểm nổi bật là
- 2Thông hiểu
Các xí nghiệp nằm trong khu công nghiệp được
- 3Thông hiểu
Vai trò nào KHÔNG thuộc khu công nghiệp theo SGK?
- 4Vận dụng
Vì sao khu công nghiệp góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường?
Trung tâm công nghiệp
- 1Nhận biết
Trung tâm công nghiệp thường gắn với
- 2Thông hiểu
Trung tâm công nghiệp bao gồm
- 3Vận dụng
Trung tâm công nghiệp được coi là hạt nhân tạo vùng vì
Đọc bảng, tính toán
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng khu công nghiệp X (số liệu minh hoạ): Số xí nghiệp trên 100 ha là xí nghiệp.
- 3Thông hiểu Với bảng khu công nghiệp X, giá trị xuất khẩu bình quân mỗi xí nghiệp là bao nhiêu triệu USD? Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Số khu công nghiệp năm 2020 tăng bao nhiêu % so với năm 2015? Đáp số:
- 5Vận dụng Với bảng trên, số xí nghiệp bình quân mỗi khu năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 2015? Đáp số:
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nét khác biệt cơ bản giữa khu công nghiệp và trung tâm công nghiệp là
- 2Vận dụng
Nhà máy rải rác trong khu dân cư thường khó xử lí chất thải hơn nhà máy trong khu công nghiệp chủ yếu vì
- 3Vận dụng
Xếp các hình thức theo thứ tự quy mô và mức liên kết sản xuất tăng dần là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng số liệu khu công nghiệp X (số liệu minh hoạ):
a)Vốn bình quân mỗi xí nghiệp trong khu là 30 triệu USD.
b)Mỗi ha trong khu có bình quân 800 lao động.
c)Số liệu cho thấy khu thu hút nhiều lao động, góp phần giải quyết việc làm.
d)Vì có 80 xí nghiệp nên mỗi xí nghiệp phải tự xây hạ tầng riêng, không dùng chung.
- 2Vận dụng
Cho bảng số khu công nghiệp và số xí nghiệp của một vùng (số liệu minh hoạ):
a)Số xí nghiệp bình quân mỗi khu năm 2020 cao hơn năm 2015.
b)Số khu công nghiệp năm 2020 tăng 50 % so với năm 2015.
c)Số xí nghiệp năm 2020 hơn gấp đôi năm 2015.
d)Bảng cho thấy số điểm công nghiệp tăng nhanh nhất trong ba hình thức.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng khu công nghiệp X (số liệu minh hoạ): Số lao động bình quân trên 1 ha là bao nhiêu người? Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng khu công nghiệp X, vốn bình quân mỗi xí nghiệp là bao nhiêu triệu USD? Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng khu công nghiệp X, số lao động bình quân mỗi xí nghiệp là bao nhiêu người? Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Số xí nghiệp năm 2020 tăng bao nhiêu % so với năm 2015? Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng trên, số xí nghiệp bình quân mỗi khu năm 2020 là bao nhiêu? Đáp số:
- 6Vận dụng Một vùng có GDP 400 nghìn tỉ đồng, trong đó trung tâm công nghiệp tạo ra 180 nghìn tỉ đồng (số liệu minh hoạ). Trung tâm chiếm bao nhiêu % GDP vùng? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: hình thức đơn giản nhất (điểm), đặc điểm khu công nghiệp (không dân cư, dùng chung hạ tầng, ưu đãi, xuất khẩu), trung tâm công nghiệp (gắn đô thị, hạt nhân và bổ trợ, hạt nhân tạo vùng), vai trò của tổ chức lãnh thổ. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
- •Phần II hay cho bảng số liệu khu công nghiệp hoặc số xí nghiệp theo năm: ý dễ mất điểm là nhầm mẫu số (xí nghiệp hay ha), nhầm "khu công nghiệp có dân cư", nhầm điểm là hình thức cao nhất.
- •Phần III: bình quân mỗi xí nghiệp, mật độ trên ha, % tăng, tỉ trọng trong GDP. Nối tiếp: bài 28 (nhân tố), bài 29 (các ngành), bài 31 (môi trường); sang Địa lí 12 là các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp của Việt Nam và bài 26 (tổ chức lãnh thổ nông nghiệp) để so sánh.
Tác động của công nghiệp đối với môi trường, phát triển năng lượng tái tạo, định hướng phát triển công nghiệp trong tương lai