Môn Địa lí với định hướng nghề nghiệp
Nêu được đặc điểm và vai trò của môn Địa lí ở trường phổ thông; kể được ba nhóm nghề cần kiến thức địa lí và gắn với sở thích, năng lực của bản thân; làm quen các phép tính tỉ lệ % và tỉ lệ bản đồ sẽ gặp suốt năm học.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đặc điểm: Địa lí là môn học mang tính tổng hợp, gồm cả lĩnh vực khoa học tự nhiên lẫn khoa học xã hội; ở THPT thuộc nhóm môn khoa học xã hội, liên hệ với Toán, Vật lí, Hoá học, Sinh học, Lịch sử, Giáo dục kinh tế và pháp luật.
- 2Vai trò: cho hiểu biết cơ bản về khoa học địa lí, ứng dụng vào đời sống, củng cố nền tảng cho các ngành nghề; giáo dục lòng yêu nước, tinh thần hợp tác quốc tế, trách nhiệm với môi trường.
- 3Nghề cần kiến thức địa lí chia ba nhóm: dựa vào kiến thức tự nhiên (trồng trọt, chăn nuôi, quản lí đất đai, bảo vệ môi trường); tự nhiên + kinh tế, văn hoá, xã hội các nước (thương mại, tài chính, dịch vụ, du lịch); kiến thức tổng hợp, chuyên ngành (trắc địa, bản đồ, thăm dò tài nguyên, nghiên cứu kinh tế – xã hội, quản lí đô thị).
- 4Học Địa lí không chỉ để làm giáo viên Địa lí: kĩ năng đọc bản đồ, xử lí số liệu, vẽ và phân tích biểu đồ dùng được trong rất nhiều nghề.
- 5Tính nhanh: tỉ lệ % = phần : tổng × 100; khoảng cách thật = số đo trên bản đồ × mẫu số tỉ lệ (nhớ đổi cm ra km: 100 000 cm = 1 km).
👀 Nhìn là hiểu
Hình một vùng đất ven sông, ven biển tự chạy 4 cảnh: tự nhiên (núi, mưa, sông, rừng) → con người (nhà, ruộng, nhà máy, cảng) → "cầu nối" hai nửa thành môn Địa lí → ba nhóm nghề hiện ra. Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ nghề vào ba nhóm của SGK; thẻ "Nghệ sĩ dương cầm" là thẻ bẫy, thả vào ô "Không thuộc nhóm nào".
Một vùng đất ven sông, ven biển.
1 🌏 Đặc điểm, vai trò của môn Địa lí
Cần nhớ
- ✦Địa lí được học ở tất cả các cấp phổ thông: ở tiểu học và THCS là một phần của môn Lịch sử và Địa lí; ở THPT là môn học thuộc nhóm khoa học xã hội.
- ✦Tính tổng hợp: vừa nghiên cứu tự nhiên (địa hình, khí hậu, thuỷ văn, đất, sinh vật), vừa nghiên cứu kinh tế – xã hội (dân cư, các ngành kinh tế). Cùng một vùng đất, Địa lí hỏi cả hai câu: tự nhiên ở đó ra sao, con người sống và làm ăn ở đó thế nào.
- ✦Vai trò: hiểu thiên nhiên, con người, hoạt động sản xuất ở nhiều nơi trên thế giới; hiểu quá khứ, hiện tại, tương lai của toàn cầu và vai trò của từng địa phương; hình thành kĩ năng, năng lực giải quyết vấn đề của cuộc sống, trở thành công dân toàn cầu có trách nhiệm.
Hai nửa của một môn học
| Địa lí tự nhiên | Địa lí kinh tế – xã hội | |
|---|---|---|
| Hỏi gì? | Tự nhiên ở đó thế nào? | Con người sống, làm ăn ở đó thế nào? |
| Đối tượng | Địa hình, khí hậu, thuỷ văn, đất, sinh vật, môi trường | Dân cư, đô thị, nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ |
| Môn học có liên hệ | Vật lí, Hoá học, Sinh học, Toán | Lịch sử, Giáo dục kinh tế và pháp luật |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Địa lí chỉ là môn học thuộc tên sông, núi, thủ đô" — sai: tên gọi chỉ là điểm xuất phát; cốt lõi là giải thích vì sao đối tượng phân bố ở đó và mối liên hệ giữa tự nhiên với con người.
- ✦"Địa lí thuần tuý là môn khoa học xã hội" — sai: Địa lí có cả phần tự nhiên lẫn phần kinh tế – xã hội; sách lớp 10 chia hẳn hai phần như vậy.
- ✦"Xử lí số liệu, vẽ biểu đồ không liên quan Địa lí" — sai: đây là kĩ năng đặc trưng của môn, chiếm phần lớn câu vận dụng trong đề.
2 🧭 Ba nhóm nghề cần kiến thức địa lí
Nhóm nghề theo SGK
| Dựa vào | Nghề tiêu biểu |
|---|---|
| Kiến thức địa lí tự nhiên (địa hình, khí hậu, thuỷ văn, đất, sinh vật, môi trường) | Trồng trọt, chăn nuôi, thiết kế quy hoạch công trình nông nghiệp, quản lí đất đai, bảo vệ môi trường |
| Tự nhiên + kinh tế, văn hoá, xã hội các nước, các khu vực | Thương mại, tài chính, dịch vụ, đặc biệt là du lịch |
| Kiến thức tổng hợp và chuyên ngành | Kĩ sư trắc địa, bản đồ, địa chất điều tra thăm dò tài nguyên; nhà nghiên cứu kinh tế, xã hội, quản lí đô thị, quản lí xã hội |
| Cùng các môn học khác ở trường | Truyền cảm hứng, giảng dạy ở các cơ sở giáo dục và đào tạo |
Cần nhớ
- ✦Hướng dẫn viên du lịch phải hiểu địa lí và lịch sử để giới thiệu cảnh quan, tài nguyên, văn hoá, con người của nơi đến: nhờ nội dung phong phú, đa dạng của môn học.
- ✦Nghề mới mọc lên từ chính vấn đề của thời đại: GIS, viễn thám, bản đồ số, ứng phó biến đổi khí hậu, năng lượng tái tạo, định vị cho gọi xe và giao hàng.
- ✦Chọn nghề: sở thích + năng lực + kiến thức môn học phải khớp nhau; Địa lí giúp ích khi nghề cần hiểu không gian và dữ liệu lãnh thổ.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Học Địa lí thì chỉ làm được giáo viên Địa lí" — sai: giảng dạy chỉ là một trong nhiều hướng; khí tượng, quy hoạch, quản lí tài nguyên, bản đồ – GIS, du lịch, thương mại… đều cần.
- ✦"Nghề nào cũng ghi là cần Địa lí" — sai: ba nhóm trên là các nhóm SGK nêu; nghề như biểu diễn âm nhạc (nghệ sĩ dương cầm) không nằm trong đó.
3 🎯 Gắn môn học với nghề mình chọn
Dạng bài
Liên hệ môn Địa lí với nghề dự định
- 1 Viết ra nghề dự định và việc chính của nghề đó trong một câu.
- 2 Hỏi: nghề này cần hiểu tự nhiên, hiểu kinh tế – xã hội, hay cần bản đồ, số liệu? Xếp vào một trong ba nhóm nghề.
- 3 Nêu một kiến thức hoặc kĩ năng cụ thể của Địa lí 10 sẽ dùng (vd. đọc bản đồ, tính tỉ lệ %, hiểu khí hậu, hiểu dân cư).
- 4 Kiểm tra: nghề này nằm đúng nhóm SGK nêu chưa, và kĩ năng em chọn có dùng được trong công việc thật không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Liệt kê nghề rồi chỉ ghi "cần Địa lí" mà không nêu được kiến thức hay kĩ năng cụ thể nào.
Em muốn làm hướng dẫn viên du lịch. Môn Địa lí giúp ích gì?
Hướng dẫn giải
4 📊 Đọc số liệu: khảo sát nhóm nghề (số liệu minh hoạ)
Khảo sát lớp 10A, 40 học sinh (số liệu minh hoạ)
| Nhóm nghề quan tâm nhất | Số học sinh |
|---|---|
| Khí tượng – thuỷ văn | 6 |
| Quy hoạch – quản lí | 9 |
| Công nghệ không gian | 5 |
| Du lịch – dịch vụ | 12 |
| Tài nguyên – môi trường | 8 |
Dạng bài
Tính tỉ lệ % và so sánh từ bảng
- 1 Cộng các ô để có tổng (đối chiếu với đề cho trước).
- 2 Tỉ lệ % của một nhóm = số của nhóm : tổng × 100.
- 3 So sánh hai nhóm: hiệu (hơn bao nhiêu) hoặc thương (gấp mấy lần).
- 4 Kiểm tra: các tỉ lệ % cộng lại phải bằng 100 % (nếu có làm tròn thì lệch rất ít) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy số học sinh chia cho số nhóm (5) thay vì chia cho tổng số học sinh (40).
Dựa vào bảng khảo sát, nhóm du lịch – dịch vụ chiếm bao nhiêu % số học sinh của lớp?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đặc điểm, vai trò
- 1Nhận biết
Đặc điểm nổi bật nhất của môn Địa lí là
- 2Nhận biết
Ở trường trung học phổ thông, Địa lí là môn học thuộc nhóm
- 3Thông hiểu
Vì sao nói môn Địa lí mang tính tổng hợp?
- 4Thông hiểu
Vai trò nào sau đây KHÔNG đúng với môn Địa lí ở trường phổ thông?
Nhóm nghề
- 1Nhận biết
Nghề nào sau đây dựa chủ yếu vào kiến thức địa lí tự nhiên?
- 2Nhận biết
Kĩ sư trắc địa, lập bản đồ thuộc nhóm nghề dùng
- 3Thông hiểu
Vì sao một trong những yêu cầu đối với hướng dẫn viên du lịch là phải hiểu biết địa lí và lịch sử?
- 4Thông hiểu
Một học sinh thích lập bản đồ và phân tích ảnh vệ tinh. Nhóm nghề phù hợp nhất là
- 5Vận dụng
Nhận định nào đúng về việc học Địa lí và nghề nghiệp?
Đọc bảng khảo sát (số liệu minh hoạ)
- 1Nhận biết Dựa vào bảng (số học sinh chọn nhóm nghề quan tâm nhất, số liệu minh hoạ): Lớp khảo sát có tất cả học sinh.
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng: Nhóm du lịch – dịch vụ chiếm % số học sinh của lớp.
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng: Nhóm có nhiều học sinh nhất hơn nhóm có ít học sinh nhất học sinh.
- 4Vận dụng Dựa vào bảng: Hai nhóm khí tượng – thuỷ văn và tài nguyên – môi trường cộng lại chiếm % số học sinh.
- 5Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?
Tính tỉ lệ bản đồ (số liệu minh hoạ)
- 1Thông hiểu Hướng dẫn viên đo tuyến tham quan trên bản đồ tỉ lệ 1 : 250 000 được 8 cm (số liệu minh hoạ). Tuyến dài thực tế km.
- 2Thông hiểu Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000, đoạn đường đo được 3,5 cm (số liệu minh hoạ). Thực tế đoạn đường dài km.
- 3Vận dụng
Muốn vẽ trên bản đồ một tuyến phố trong phường để khách tham quan đi bộ, nên chọn bản đồ có tỉ lệ nào là hợp lí nhất?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Công cụ đặc trưng nhất của môn Địa lí là
- 2Vận dụng
Một học sinh thích tìm hiểu thời tiết và muốn giúp người dân phòng tránh bão lũ. Nhóm nghề phù hợp nhất là
- 3Thông hiểu
Nói môn Địa lí rèn luyện "tư duy lãnh thổ" vì
- 4Vận dụng
Nghề nào dưới đây KHÔNG thuộc ba nhóm nghề cần kiến thức địa lí mà SGK nêu?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng khảo sát nhóm nghề quan tâm nhất của lớp 10A (số liệu minh hoạ):
a)Nhóm du lịch – dịch vụ có nhiều học sinh chọn nhất.
b)Cả lớp có 38 học sinh.
c)Nhóm công nghệ không gian chiếm 12,5 % số học sinh.
d)Nhóm tài nguyên – môi trường có nhiều học sinh hơn nhóm quy hoạch – quản lí.
- 2Vận dụng
Cho các nhận định về môn Địa lí ở trường phổ thông:
a)Địa lí chỉ thuộc khoa học xã hội, không dính dáng gì tới tự nhiên.
b)Địa lí có mối liên hệ với các môn Toán, Vật lí, Hoá học, Sinh học, Lịch sử và Giáo dục kinh tế và pháp luật.
c)Kiến thức địa lí tự nhiên hỗ trợ các hoạt động như trồng trọt, chăn nuôi, quản lí đất đai và bảo vệ môi trường.
d)Học Địa lí chỉ để trở thành giáo viên Địa lí.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng khảo sát (số liệu minh hoạ): Nhóm quy hoạch – quản lí chiếm bao nhiêu % số học sinh? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng khảo sát ở câu trên, số học sinh nhóm du lịch – dịch vụ gấp bao nhiêu lần nhóm công nghệ không gian? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Hướng dẫn viên đo tuyến tham quan trên bản đồ tỉ lệ 1 : 100 000 được 12 cm (số liệu minh hoạ). Tuyến dài thực tế bao nhiêu km? Đáp số:
- 4Thông hiểu Bản đồ tỉ lệ 1 : 250 000, khoảng cách giữa hai điểm đo được 6,4 cm (số liệu minh hoạ). Khoảng cách thực tế bao nhiêu km? Đáp số:
- 5Vận dụng Hai điểm cách nhau 30 km ngoài thực tế. Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500 000, khoảng cách giữa hai điểm đó là bao nhiêu cm? Đáp số:
- 6Vận dụng Lớp 10C có 48 học sinh, 25 % chọn nhóm nghề công nghệ không gian (số liệu minh hoạ). Có bao nhiêu học sinh chọn nhóm này? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: đặc điểm tổng hợp của môn Địa lí, công cụ đặc trưng (bản đồ), vai trò của môn học, nghề nào thuộc nhóm nghề nào, vì sao hướng dẫn viên du lịch cần hiểu địa lí.
- •Phần II hay cho một nhận định về môn học hoặc một bảng số liệu nhỏ: ý dễ mất điểm là cho rằng Địa lí chỉ thuộc khoa học xã hội, hoặc chỉ làm giáo viên.
- •Phần III: tính tỉ lệ % từ bảng, so sánh hơn – kém, gấp mấy lần, đổi tỉ lệ bản đồ ra khoảng cách thật. Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp: Phần III đáp số ngắn, nhớ làm tròn đúng yêu cầu.
- •Nối với: bài 2 – 3 (phương pháp biểu hiện, tỉ lệ bản đồ, GPS), Địa lí 12 bài 1 – 2 (vị trí, lãnh thổ, thiên nhiên Việt Nam) và các ngành nghề ở phần kinh tế – xã hội.
Một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ