Địa lí ngành lâm nghiệp và ngành thuỷ sản
Nêu vai trò, đặc điểm của lâm nghiệp, thuỷ sản; trình bày được tình hình trồng rừng, khai thác gỗ và khai thác, nuôi trồng thuỷ sản trên thế giới; đọc bảng, bản đồ cột và tính tốc độ tăng, tỉ trọng, tỉ lệ nuôi trồng : khai thác như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 25
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lâm nghiệp: cung cấp lâm sản; tạo thu nhập, việc làm cho vùng trung du, miền núi; bảo tồn đa dạng sinh học, chống xói mòn, điều tiết nước, giảm tác động của biến đổi khí hậu. Cây rừng chu kì sinh trưởng dài, phát triển chậm.
- 2Rừng trồng mở rộng từ 17,8 triệu ha (1980) lên 293,9 triệu ha (2019). Nước có rừng trồng và gỗ khai thác lớn nhất: Hoa Kỳ, Ấn Độ, Trung Quốc, Bra-xin, Liên bang Nga. Gỗ tròn thế giới 3 129 triệu m³ (1980) → 3 964 triệu m³ (2019), tăng nhưng không đều.
- 3Thuỷ sản (nước ngọt, lợ, mặn): thực phẩm dễ tiêu hoá, nguyên liệu chế biến, xuất khẩu, việc làm, bảo vệ chủ quyền; mùa vụ, phụ thuộc nguồn nước, khí hậu, ngày càng áp dụng công nghệ.
- 4Khai thác (cá chiếm 85 – 90 %, chủ yếu ở biển, đại dương): Trung Quốc, In-đô-nê-xi-a, Pê-ru, Ấn Độ, LB Nga, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Việt Nam. Nuôi trồng tăng nhanh: Trung Quốc, Ấn Độ, Băng-la-đét, Ai Cập, Na Uy, Nhật Bản, Đông Nam Á.
- 5Tính nhanh: tốc độ tăng = năm sau : năm gốc × 100 (năm gốc = 100 %); tỉ trọng = phần : tổng × 100; tỉ lệ nuôi trồng : khai thác = nuôi trồng : khai thác (lần).
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới tự chạy 4 cảnh: cột gỗ tròn 2019 mọc lên ở bảy nước (có số), rồi biểu đồ gỗ tròn thế giới 1980 – 2019 mọc từng năm, rồi cột thuỷ sản 2019 (xanh khai thác, cam nuôi trồng), cuối cùng so sánh Nga, Pê-ru, Hoa Kỳ với Trung Quốc (nuôi trồng gấp 4,7 lần khai thác). Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ số liệu lên 9 nước (có một thẻ bẫy) và kéo thanh năm để xem gỗ tròn đổi bao nhiêu %.
1 🌲 Ngành lâm nghiệp
Cần nhớ
- ✦Vai trò: cung cấp lâm sản (gỗ, nguyên liệu giấy, thực phẩm, dược liệu); tạo thu nhập, việc làm cho người dân trung du, miền núi; bảo tồn đa dạng sinh học, chống xói mòn đất, điều tiết lượng nước trong đất, giảm tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai; góp phần phát triển bền vững.
- ✦Đặc điểm: chu kì sinh trưởng dài, phát triển chậm (đặc thù của cây lâm nghiệp); ngành gồm trồng rừng, khai thác và chế biến lâm sản, bảo vệ hệ sinh thái rừng, các hoạt động khai thác và tái tạo rừng có mối quan hệ chặt chẽ; sản xuất trên không gian rộng, địa bàn có điều kiện tự nhiên đa dạng.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Rừng có giá trị chủ yếu vì cho gỗ" — sai: phòng hộ, điều hoà khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học nhiều khi lớn hơn giá trị gỗ.
- ✦"Rừng trồng có giá trị như rừng tự nhiên" — sai: rừng trồng thường ít loài, khả năng phòng hộ kém; vẫn phải bảo vệ rừng tự nhiên.
2 🪵 Trồng rừng và khai thác gỗ
Gỗ tròn của một số nước năm 2019 (SGK, Hình 25.1; triệu m³)
| Nước | Gỗ tròn |
|---|---|
| Hoa Kỳ | 459,1 |
| Ấn Độ | 351,8 |
| Trung Quốc | 341,7 |
| Bra-xin | 266,3 |
| Liên bang Nga | 218,4 |
| Ca-na-đa | 141,6 |
Cần nhớ
- ✦Diện tích rừng trồng toàn thế giới ngày càng mở rộng: 17,8 triệu ha (1980) → 293,9 triệu ha (2019). Nước có rừng trồng lớn nhất đồng thời có sản lượng gỗ khai thác lớn nhất: Hoa Kỳ, Ấn Độ, Trung Quốc, Bra-xin, Liên bang Nga.
- ✦Sản lượng gỗ tròn thế giới (Bảng 25): 3 129 (1980) – 3 542 (1990) – 3 484 (2000) – 3 587 (2010) – 3 964 (2019) triệu m³ ⇒ xu hướng tăng nhưng không đều giữa các năm và giữa các nhóm nước.
- ✦Tài liệu bổ sung (FAO 2020, không phải số liệu SGK): rừng thế giới khoảng 4,06 tỉ ha ≈ 31 % đất liền; năm nước nhiều rừng nhất (Nga 20 %, Bra-xin 12 %, Ca-na-đa 9 %, Hoa Kỳ 8 %, Trung Quốc 5 %) chiếm 54 %; giai đoạn 2010 – 2020 thế giới mất ròng ~4,7 triệu ha rừng mỗi năm, chủ yếu do mở rộng đất nông nghiệp.
Dạng bài
Đọc bảng gỗ tròn và tính tốc độ tăng
- 1 Chọn năm gốc (thường năm đầu bảng) = 100 %.
- 2 Tốc độ tăng năm n = sản lượng năm n : sản lượng năm gốc × 100 (%).
- 3 So hai mốc liền kề bằng hiệu: năm sau − năm trước (dương = tăng, âm = giảm).
- 4 Kiểm tra: có mốc nào tụt xuống không? Nếu có thì không được nhận xét "tăng liên tục" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 3 964 − 3 129 = 835 rồi gọi là "126,7 %" (đó là mức tăng thêm, không phải tốc độ tăng), hoặc kết luận "tăng liên tục" khi bảng có mốc giảm.
Dựa vào bảng (triệu m³; SGK, Bảng 25): Tính tốc độ tăng sản lượng gỗ tròn năm 2019 so với năm 1980 và cho biết giai đoạn nào giảm.
Hướng dẫn giải
3 🐟 Ngành thuỷ sản
Cần nhớ
- ✦Vai trò: đóng góp vào GDP ngày càng lớn; thuỷ sản (nước ngọt, lợ, mặn) cung cấp chất đạm dễ tiêu hoá, nguyên tố vi lượng có lợi cho sức khoẻ; nguyên liệu cho công nghiệp thực phẩm, dược phẩm, hàng xuất khẩu; giải quyết việc làm, bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia; phụ phẩm làm thức ăn chăn nuôi.
- ✦Đặc điểm: sản xuất mang tính mùa vụ, phụ thuộc nhiều vào nguồn nước và khí hậu; ngày càng áp dụng công nghệ, sản xuất theo chuỗi giá trị; gồm khai thác, chế biến, nuôi trồng, vừa có tính chất nông nghiệp vừa có tính chất công nghiệp.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm đặc điểm: "thuỷ sản không phụ thuộc điều kiện tự nhiên" — sai: vẫn cần nguồn nước, khí hậu phù hợp, chỉ là nuôi trồng chủ động hơn khai thác.
- ✦"Thuỷ sản chỉ gồm cá biển" — sai: gồm cả thuỷ sản nước ngọt, nước lợ, nước mặn; cá chiếm 85 – 90 % sản lượng khai thác.
4 🦐 Khai thác và nuôi trồng thuỷ sản
Thuỷ sản một số nước năm 2019 (SGK, Hình 25.2; triệu tấn)
| Nước | Khai thác | Nuôi trồng |
|---|---|---|
| Trung Quốc | 14,6 | 68,4 |
| In-đô-nê-xi-a | 7,5 | 15,8 |
| Ấn Độ | 5,5 | 7,8 |
| Việt Nam | 3,8 | 4,6 |
Khai thác và nuôi trồng
| Khai thác | Nuôi trồng | |
|---|---|---|
| Bản chất | Đánh bắt sinh vật có sẵn (cá 85 – 90 %), chủ yếu ở biển, đại dương | Con người tạo giống, cho ăn, chăm sóc; cả nước ngọt, lợ, mặn |
| Phụ thuộc | Nguồn lợi, ngư trường, thời tiết | Mặt nước, con giống, thức ăn, kĩ thuật |
| Xu hướng | Tăng nhờ nhu cầu và công nghệ đánh bắt, nguồn lợi có giới hạn | Tăng nhanh, vị trí ngày càng quan trọng |
| Lưu ý | Khai thác quá mức làm cạn nguồn lợi | Ô nhiễm nước, dịch bệnh, phá rừng ngập mặn nếu thiếu quy hoạch |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Có tàu hiện đại hơn thì sản lượng khai thác tăng mãi" — sai: nguồn lợi tự nhiên có giới hạn tái tạo, nhiều nơi đã khai thác quá mức.
- ✦"Nuôi trồng không gây hại môi trường" — sai: nuôi ồ ạt, không quy hoạch gây ô nhiễm, dịch bệnh, phá rừng ngập mặn; phải nuôi trồng có quy hoạch, bảo vệ nguồn lợi, cấm khai thác mùa sinh sản.
Dạng bài
So sánh khai thác với nuôi trồng
- 1 Đọc hai số của cùng một nước: khai thác (a), nuôi trồng (b), cùng đơn vị.
- 2 Tỉ lệ nuôi trồng : khai thác = b : a (lần); tổng = a + b; tỉ trọng nuôi trồng = b : (a + b) × 100 (%).
- 3 Nhận xét: b > a thì nuôi trồng vượt khai thác; b rất nhỏ so với a thì chủ yếu khai thác.
- 4 Kiểm tra: tỉ trọng khai thác + tỉ trọng nuôi trồng = 100 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nuôi trồng chia khai thác (ra "lần", 1,2) rồi ghi là tỉ trọng %; hoặc chia cho tổng cả bảng thay vì tổng của riêng nước đó.
Dựa vào bảng (triệu tấn; SGK, Hình 25.2): Tính tỉ trọng nuôi trồng trong tổng sản lượng thuỷ sản của Việt Nam.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Lâm nghiệp, gỗ
- 1Nhận biết
Đặc điểm mang tính đặc thù của cây lâm nghiệp là
- 2Nhận biết
Nước nào dẫn đầu thế giới về sản lượng gỗ tròn năm 2019 (Hình 25.1)?
- 3Vận dụng
Các nước vừa có diện tích rừng trồng lớn nhất, vừa có sản lượng gỗ khai thác lớn nhất thế giới là
Đọc bảng gỗ, rừng trồng
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (triệu m³; SGK, Bảng 25): Nếu lấy năm 1980 = 100 % thì sản lượng gỗ tròn năm 2019 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) %.
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, sản lượng gỗ tròn năm 2000 giảm bao nhiêu triệu m³ so với năm 1990? triệu m³.
- 3Thông hiểu
Với bảng gỗ tròn ở trên, nhận xét nào đúng?
- 4Vận dụng Dựa vào bảng (triệu m³; SGK, Hình 25.1): Năm nước trên chiếm bao nhiêu phần trăm sản lượng gỗ tròn thế giới năm 2019 (3 964 triệu m³)? (làm tròn một chữ số thập phân) %.
- 5Thông hiểu Diện tích rừng trồng toàn thế giới tăng từ 17,8 triệu ha (1980) lên 293,9 triệu ha (2019). Diện tích năm 2019 gấp khoảng bao nhiêu lần năm 1980? (làm tròn một chữ số thập phân) lần.
Thuỷ sản: vai trò, đặc điểm
- 1Nhận biết
Thuỷ sản trong SGK gồm cả thuỷ sản
- 2Nhận biết
Trong khai thác thuỷ sản, cá chiếm khoảng bao nhiêu phần trăm sản lượng?
- 3Thông hiểu
Hoạt động khai thác thuỷ sản chủ yếu diễn ra ở
Khai thác và nuôi trồng
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng (triệu tấn; SGK, Hình 25.2): Nhận xét đúng là
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, nuôi trồng thuỷ sản của In-đô-nê-xi-a gấp khoảng bao nhiêu lần khai thác? (làm tròn một chữ số thập phân) lần.
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, nuôi trồng chiếm bao nhiêu phần trăm tổng sản lượng thuỷ sản của Việt Nam? (làm tròn một chữ số thập phân) %.
- 4Thông hiểu Với bảng ở câu trên, tổng sản lượng thuỷ sản (khai thác + nuôi trồng) của Trung Quốc là bao nhiêu triệu tấn? triệu tấn.
- 5Vận dụng
Vì sao sản lượng nuôi trồng thuỷ sản tăng nhanh hơn khai thác ở nhiều nước?
- 6Vận dụng
Biện pháp vừa tăng sản lượng thuỷ sản vừa bảo vệ nguồn lợi ven biển là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Năm nước có sản lượng gỗ tròn lớn nhất thế giới năm 2019 (Hình 25.1) là
- 2Thông hiểu
Biện pháp phát triển bền vững lâm nghiệp là
- 3Vận dụng
Nước nào dưới đây khai thác thuỷ sản rất lớn (khoảng 4,9 triệu tấn) nhưng nuôi trồng gần như không đáng kể (0,2 triệu tấn) năm 2019?
- 4Vận dụng
Khi phát triển nuôi trồng thuỷ sản ven biển, cần đặc biệt tránh
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng thuỷ sản năm 2019 (triệu tấn; SGK, Hình 25.2):
a)Ở cả bốn nước, sản lượng nuôi trồng lớn hơn khai thác.
b)Việt Nam có sản lượng nuôi trồng lớn hơn Ấn Độ.
c)Sản lượng nuôi trồng của Trung Quốc gấp hơn 4 lần khai thác.
d)Tổng sản lượng thuỷ sản của In-đô-nê-xi-a thấp hơn Ấn Độ.
- 2Vận dụng
Cho bảng sản lượng gỗ tròn của thế giới (triệu m³; SGK, Bảng 25):
a)Sản lượng gỗ tròn năm 2019 cao nhất trong các năm của bảng.
b)Sản lượng gỗ tròn tăng liên tục trong giai đoạn 1980 – 2019.
c)Giai đoạn 2010 – 2019, sản lượng tăng thêm 377 triệu m³.
d)Sản lượng năm 2019 gấp đôi năm 1980.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (triệu m³; SGK, Bảng 25): Nếu lấy năm 1980 = 100 % thì sản lượng gỗ tròn năm 2010 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, năm 2019 sản lượng gỗ tròn tăng thêm bao nhiêu triệu m³ so với năm 2010? Đáp số:
- 3Vận dụng Hoa Kỳ có 459,1 triệu m³ gỗ tròn (Hình 25.1). Hoa Kỳ chiếm bao nhiêu phần trăm sản lượng gỗ tròn thế giới năm 2019 (3 964 triệu m³)? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng (triệu tấn; SGK, Hình 25.2): Nuôi trồng thuỷ sản của Trung Quốc gấp bao nhiêu lần khai thác? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Với bảng ở câu trên, Trung Quốc chiếm bao nhiêu phần trăm tổng sản lượng nuôi trồng của bốn nước? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng ở câu trên, nuôi trồng chiếm bao nhiêu phần trăm tổng sản lượng thuỷ sản của Việt Nam? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: đặc điểm cây lâm nghiệp (chu kì dài), vai trò phòng hộ của rừng, năm nước có gỗ tròn lớn nhất, thuỷ sản gồm những loại nước nào, nơi khai thác chủ yếu, nước có nuôi trồng lớn, biện pháp bền vững.
- •Phần II hay cho bảng gỗ tròn theo năm hoặc bảng khai thác – nuôi trồng của vài nước: ý dễ mất điểm là kết luận "tăng liên tục" khi có mốc giảm, nhầm "tăng thêm" với "tốc độ tăng", đọc ngược khai thác với nuôi trồng.
- •Phần III: tính tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), tỉ trọng, hiệu hai mốc, tỉ lệ nuôi trồng : khai thác. Bài nối với bài 24, 26 (nông nghiệp, tổ chức lãnh thổ) và Địa lí 12 (lâm nghiệp, thuỷ sản Việt Nam).
Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, một số vấn đề phát triển nông nghiệp hiện đại trên thế giới và định hướng phát triển nông nghiệp trong tương lai