Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, một số vấn đề phát triển nông nghiệp hiện đại trên thế giới và định hướng phát triển nông nghiệp trong tương lai
Nêu được khái niệm và vai trò của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp; phân biệt trang trại, thể tổng hợp nông nghiệp, vùng nông nghiệp; trình bày vấn đề của nông nghiệp hiện đại và các định hướng tương lai; tính nhanh năng suất, tỉ trọng, bình quân theo đề tốt nghiệp.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 26
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp = sự sắp xếp và phối hợp các đối tượng nông nghiệp trên một lãnh thổ cụ thể để sử dụng hợp lí nhất tiềm năng tự nhiên, kinh tế, lao động, đem lại hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Vai trò: thúc đẩy chuyên môn hoá; sử dụng hợp lí tài nguyên, hạn chế tác động của tự nhiên, bảo vệ môi trường.
- 2Trang trại: mục đích chính là sản xuất nông sản hàng hoá, quy mô tương đối lớn, chuyên môn hoá, thâm canh, ứng dụng khoa học – công nghệ, có thuê lao động. Thể tổng hợp nông nghiệp: kết hợp chặt chẽ hộ gia đình, trang trại, hợp tác xã với xí nghiệp công nghiệp chế biến trên một lãnh thổ, tập trung một hay một nhóm sản phẩm.
- 3Vùng nông nghiệp là hình thức cao nhất: lãnh thổ tương đồng về điều kiện sinh thái nông nghiệp, kinh tế – xã hội, trình độ thâm canh, cơ sở vật chất – kĩ thuật; có sản phẩm chuyên môn hoá theo thế mạnh; thúc đẩy phân công lao động theo lãnh thổ.
- 4Nông nghiệp hiện đại gặp khó khăn (thu hẹp đất canh tác, biến đổi khí hậu, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật gây thoái hoá đất, ô nhiễm) nên: hình thành cánh đồng lớn, ứng dụng mạnh công nghệ (sinh học, thông tin, tự động hoá), tăng hợp tác, liên kết. Tương lai: thích ứng biến đổi khí hậu · công nghệ cao · xanh (hữu cơ).
- 5Tính nhanh: năng suất = sản lượng : diện tích; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; bình quân mỗi lao động = sản lượng (hoặc diện tích) : số lao động; tiết kiệm = (cũ − mới) : cũ × 100 %.
👀 Nhìn là hiểu
Sơ đồ một vùng nông nghiệp tự chạy 4 cảnh: sáng dần trang trại, rồi cụm trang trại nối với nhà máy chế biến (thể tổng hợp), rồi cả vùng chuyên môn hoá, rồi máy bay không người lái tượng trưng cho công nghệ cao. Nút "Tự chơi": kéo 10 thẻ đặc điểm vào 4 ô (trang trại · thể tổng hợp · vùng · hiện đại và tương lai), 1 thẻ bẫy không thuộc ô nào; xếp đúng thì lớp tương ứng của sơ đồ sáng lên. Sơ đồ chỉ minh hoạ, không theo tỉ lệ.
Trang trại: sản xuất nông sản hàng hoá, quy mô lớn.
1 🧭 Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là gì, để làm gì
Cần nhớ
- ✦Quan niệm: sắp xếp và phối hợp các đối tượng nông nghiệp (trong mối quan hệ liên ngành, liên vùng, gắn với nhu cầu thị trường) trên một lãnh thổ cụ thể nhằm sử dụng hợp lí nhất tiềm năng tự nhiên, kinh tế, lao động.
- ✦Mục tiêu: hiệu quả cao về kinh tế, xã hội và môi trường (đủ ba mặt, không chỉ lợi nhuận).
- ✦Vai trò: thúc đẩy chuyên môn hoá trong sản xuất; sử dụng hợp lí, hiệu quả tài nguyên và các nguồn lực khác; hạn chế tác động của tự nhiên đến nông nghiệp; góp phần bảo vệ môi trường.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chỉ là chia đất cho từng hộ" — sai: đó là sắp xếp, phối hợp nhiều đối tượng (cây trồng, vật nuôi, cơ sở chế biến, thị trường…) trên lãnh thổ.
- ✦"Mục tiêu duy nhất là tăng sản lượng" — sai: còn phải đạt hiệu quả xã hội và môi trường.
2 🚜 Ba hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
Bảng 26 SGK, rút gọn
| Hình thức | Đặc điểm chính | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Trang trại | Sản xuất hàng hoá; quy mô tương đối lớn; chuyên môn hoá, thâm canh, tiến bộ khoa học – công nghệ; thuê lao động | Hình thức quan trọng ở các nước đang phát triển; thúc đẩy sản xuất hàng hoá, tăng thu nhập nông thôn |
| Thể tổng hợp nông nghiệp | Kết hợp chặt chẽ hộ, trang trại, hợp tác xã với xí nghiệp chế biến; vùng nguyên liệu gắn với cơ sở chế biến; tập trung, cơ giới hoá | Tạo khối lượng nông sản lớn, chất lượng cao cho chế biến, xuất khẩu; liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ |
| Vùng nông nghiệp | Hình thức cao nhất; lãnh thổ tương đồng về điều kiện sinh thái, kinh tế – xã hội; sản phẩm chuyên môn hoá theo thế mạnh | Sử dụng hiệu quả điều kiện sản xuất của vùng; thúc đẩy phân công lao động theo lãnh thổ, hợp tác giữa các vùng |
Dạng bài
Nhận ra hình thức tổ chức từ một mô tả
- 1 Tìm từ khoá: "thuê lao động, hàng hoá" · "nhà máy chế biến, liên kết" · "lãnh thổ tương đồng, thế mạnh".
- 2 Xét quy mô và cấp: một đơn vị sản xuất ⇒ trang trại; một cụm có nhà máy ⇒ thể tổng hợp; cả lãnh thổ rộng ⇒ vùng.
- 3 Nếu mô tả có nhà máy chế biến gắn chặt với vùng nguyên liệu thì chắc chắn không phải trang trại đơn lẻ.
- 4 Kiểm tra: hình thức chọn có khớp cả đặc điểm và vai trò trong bảng 26 không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "nhiều ruộng đất" là chọn "trang trại" hoặc thấy "một lãnh thổ lớn" là chọn "vùng". Hãy xem có nhà máy chế biến gắn chặt hay không và đó là một cụm hay cả vùng.
Một huyện có 12 000 ha mía của hộ dân và trang trại, bán thẳng cho nhà máy đường ngay trong huyện; hai bên ký hợp đồng thu mua. Đây là hình thức nào?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trang trại là hộ có nhiều ruộng đất" — sai: trang trại khác hộ tự cấp ở chỗ sản xuất hàng hoá, chuyên môn hoá, thâm canh, thuê lao động, không chỉ ở diện tích.
- ✦"Vùng nông nghiệp trùng ranh giới một tỉnh" — sai: vùng xác định theo sự tương đồng điều kiện sinh thái và kinh tế – xã hội, có thể gồm nhiều tỉnh.
- ✦Nhầm "thể tổng hợp" với "vùng": thể tổng hợp nhỏ hơn, nét riêng là liên kết với chế biến; vùng là hình thức cao nhất.
3 🧮 Đọc bảng và tính ở trang trại, thể tổng hợp
Ba trang trại minh hoạ
| Trang trại | Diện tích (ha) | Sản lượng (tấn) | Lao động thuê (người) |
|---|---|---|---|
| A (lúa) | 50 | 350 | 6 |
| B (rau nhà màng) | 5 | 300 | 10 |
| C (cà phê) | 20 | 60 | 8 |
Dạng bài
Tính năng suất, tỉ trọng, bình quân
- 1 Năng suất (tấn/ha) = sản lượng : diện tích; bình quân lao động = số lượng : số lao động.
- 2 Tỉ trọng (%) = phần : tổng × 100; tính tổng trước, kiểm tra các phần cộng đủ 100 %.
- 3 Muốn nói "gấp mấy lần" thì lấy số lớn : số nhỏ, làm tròn theo yêu cầu đề.
- 4 Kiểm tra: đơn vị có đúng (tấn/ha, %, lần) và kết quả hợp lí (rau nhà màng thâm canh cao nên năng suất lớn hơn lúa) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: So sánh theo sản lượng (A 350 lớn hơn B 300) rồi kết luận A thâm canh hơn. Muốn so hiệu quả sử dụng đất phải chia cho diện tích.
Dựa vào bảng ba trang trại (số liệu minh hoạ): trang trại B có năng suất bao nhiêu tấn/ha, gấp mấy lần trang trại A? (làm tròn một chữ số thập phân)
Hướng dẫn giải
Thể tổng hợp mía: vùng nguyên liệu và nhà máy (số liệu minh hoạ)
| Chỉ tiêu | Giá trị | Cách tính |
|---|---|---|
| Diện tích mía | 12 000 ha | Cho trước |
| Năng suất | 75 tấn/ha | Cho trước |
| Sản lượng mía | 900 000 tấn | 12 000 × 75 |
| Công suất nhà máy | 6 000 tấn/ngày | Cho trước |
| Số ngày ép hết vụ | 150 ngày | 900 000 : 6 000 |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Quên đổi đơn vị khi nhân: ha × tấn/ha mới ra tấn; chia công suất tấn/ngày mới ra ngày.
- ✦Tính tỉ trọng mà chia cho một phần thay vì tổng (ví dụ chia 300 cho 350 thay vì cho 710).
- ✦Kiến thức bổ sung: vùng nguyên liệu như mía đặt gần nhà máy vì mía nặng, cồng kềnh, để lâu hao đường — một nhân tố của liên kết sản xuất với chế biến.
4 🚁 Nông nghiệp hiện đại và định hướng tương lai
Thu hẹp diện tích đất canh tác; tác động của biến đổi khí hậu; sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật gây thoái hoá đất, ô nhiễm môi trường.
Hình thành cánh đồng lớn tăng quy mô; ứng dụng mạnh công nghệ (sinh học, thông tin, tự động hoá); tăng cường hợp tác, liên kết để hài hoà lợi ích các bên.
Ba định hướng phát triển nông nghiệp trong tương lai
| Định hướng | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thích ứng biến đổi khí hậu | Tạo giống mới, đổi quy mô và cơ cấu cây trồng, phát triển thuỷ lợi | Giống chịu hạn, chịu mặn |
| Công nghệ cao | Ứng dụng khoa học – công nghệ để quản lí quá trình sản xuất, tăng hiệu quả | Nhà màng, cảm biến, tưới tự động |
| Xanh (hữu cơ) | Khai thác tối đa tài nguyên sạch; tăng trưởng bền vững gắn bảo vệ môi trường | Giảm hoá chất, dùng phân hữu cơ |
Dạng bài
Tính mức tiết kiệm khi đổi cách sản xuất
- 1 Lấy giá trị cũ và giá trị mới của cùng một đơn vị (cùng 1 ha, cùng 1 năm).
- 2 Tiết kiệm = cũ − mới; tỉ lệ tiết kiệm = (cũ − mới) : cũ × 100 %.
- 3 Mẫu số luôn là giá trị cũ (mốc để so sánh).
- 4 Kiểm tra: phần trăm nhỏ hơn 100 và hợp lí với thực tế (không thể tiết kiệm hơn 100 %) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho giá trị mới (2 400 : 3 600 ≈ 66,7 %). Tỉ lệ tiết kiệm phải so với lượng nước ban đầu.
Tưới truyền thống cần 6 000 m³ nước/ha, tưới nhỏ giọt chỉ cần 3 600 m³/ha (số liệu minh hoạ). Mỗi ha tiết kiệm bao nhiêu m³, bằng bao nhiêu %?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dùng nhiều phân bón, thuốc hoá học thì càng hiện đại" — sai: lạm dụng gây thoái hoá đất, ô nhiễm; định hướng tương lai là xanh, hữu cơ.
- ✦"Nông nghiệp chỉ là nạn nhân của biến đổi khí hậu" — chưa đủ: nông nghiệp cũng góp phần phát thải khí nhà kính (kiến thức bổ sung), nên cần phát triển xanh.
- ✦"Công nghệ cao thì không cần liên kết" — sai: SGK nhấn mạnh hợp tác, liên kết để tăng hiệu quả và hài hoà lợi ích.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm và vai trò
- 1Nhận biết
Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là sự sắp xếp và phối hợp các đối tượng nông nghiệp trên một lãnh thổ cụ thể nhằm
- 2Nhận biết
Vai trò nào sau đây thuộc về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp?
- 3Thông hiểu
Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp hợp lí giúp hạn chế tác động bất lợi của tự nhiên chủ yếu nhờ
- 4Vận dụng
Một huyện có đất phù hợp cây ăn quả nhưng nông dân trồng nhỏ lẻ nhiều loại cây, không có nhà máy chế biến, nên bán giá thấp. Việc nên làm trước tiên theo hướng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là
Trang trại
- 1Nhận biết
Hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp quan trọng của các nước đang phát triển trong quá trình công nghiệp hoá nông nghiệp là
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào sau đây KHÔNG phải của trang trại?
- 3Vận dụng
Vì sao trang trại thường phải thuê lao động và ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ?
Thể tổng hợp và vùng nông nghiệp
- 1Nhận biết
Hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở trình độ cao nhất là
- 2Thông hiểu
Nét riêng của thể tổng hợp nông nghiệp so với trang trại đơn lẻ là
- 3Vận dụng
Vì sao vùng nguyên liệu mía thường nằm gần nhà máy đường? (kiến thức bổ sung)
- 4Thông hiểu Vùng nguyên liệu mía có diện tích 12 000 ha, năng suất 75 tấn/ha (số liệu minh hoạ). Sản lượng mía của vùng là tấn.
Nông nghiệp hiện đại, định hướng tương lai
- 1Nhận biết
Định hướng nào sau đây KHÔNG nằm trong định hướng phát triển nông nghiệp tương lai theo SGK?
- 2Thông hiểu
Nông nghiệp xanh (hữu cơ) hướng tới
- 3Vận dụng
Trang trại dùng nhà màng, cảm biến độ ẩm và hệ thống tưới tự động thuộc định hướng
Đọc bảng và tính
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng (diện tích: ha; sản lượng: tấn; lao động thuê: người): Trang trại có năng suất cao nhất là
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng: Năng suất của trang trại C là tấn/ha.
- 3Vận dụng Với bảng ba trang trại ở trên, diện tích trang trại A chiếm bao nhiêu % tổng diện tích ba trang trại? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Với bảng ba trang trại ở trên, trang trại B có sản lượng bình quân mỗi lao động thuê là tấn.
- 5Vận dụng
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?
- 6Thông hiểu Tưới truyền thống cần 6 000 m³ nước/ha, tưới nhỏ giọt cần 3 600 m³/ha (số liệu minh hoạ). Mỗi ha tưới nhỏ giọt tiết kiệm m³ nước.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm khác nhau căn bản giữa trang trại và hộ tự cấp tự túc là
- 2Thông hiểu
Vùng nông nghiệp là lãnh thổ
- 3Vận dụng
Hợp tác xã, hộ dân và doanh nghiệp cùng ký liên kết: hộ trồng, doanh nghiệp chế biến và bao tiêu sản phẩm trong cùng một lãnh thổ. Mô hình này phản ánh rõ nhất
- 4Vận dụng
Hình thành cánh đồng lớn và ứng dụng công nghệ vào sản xuất nông nghiệp nhằm chủ yếu
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Bảng số liệu minh hoạ của ba trang trại: diện tích (ha), sản lượng một năm (tấn), số lao động thuê (người).
a)Trang trại B có năng suất cao nhất trong ba trang trại.
b)Trang trại B có sản lượng nhỏ nhất vì có diện tích nhỏ nhất.
c)Cả ba trang trại đều có sử dụng lao động làm thuê.
d)Trang trại C thuê nhiều lao động nhất.
- 2Vận dụng
Xét các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và định hướng phát triển nông nghiệp trong tương lai:
a)Vùng nông nghiệp là hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cao nhất.
b)Trong thể tổng hợp nông nghiệp, sản xuất nguyên liệu tách rời, không liên kết với cơ sở chế biến.
c)Một vùng nông nghiệp có điều kiện sinh thái và kinh tế – xã hội tương đồng giữa các địa phương trong vùng.
d)Nông nghiệp xanh (hữu cơ) khuyến khích tăng sản lượng bằng cách lạm dụng phân bón hoá học.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (diện tích: ha; sản lượng: tấn; lao động thuê: người): Năng suất của trang trại A là bao nhiêu tấn/ha? Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ba trang trại ở câu trên, năng suất của trang trại B gấp bao nhiêu lần trang trại A? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ba trang trại ở câu đầu, sản lượng của trang trại B chiếm bao nhiêu % tổng sản lượng ba trang trại? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Vùng nguyên liệu mía sản xuất 900 000 tấn mía một vụ; nhà máy đường ép được 6 000 tấn mía mỗi ngày (số liệu minh hoạ). Nhà máy cần bao nhiêu ngày để ép hết? Đáp số:
- 5Thông hiểu Tưới truyền thống cần 6 000 m³ nước/ha, tưới nhỏ giọt cần 3 600 m³/ha (số liệu minh hoạ). Tưới nhỏ giọt tiết kiệm bao nhiêu % lượng nước so với tưới truyền thống? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng ba trang trại ở câu đầu, trung bình mỗi lao động thuê của trang trại C phụ trách bao nhiêu ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: khái niệm và vai trò của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp; phân biệt trang trại – thể tổng hợp – vùng nông nghiệp (từ khoá: thuê lao động, nhà máy chế biến, tương đồng); các định hướng tương lai (thích ứng khí hậu, công nghệ cao, xanh – hữu cơ).
- •Phần II hay cho một đoạn thông tin mô tả mô hình sản xuất hoặc bảng số liệu của vài trang trại, hỏi nhận định đúng/sai. Ý dễ mất điểm: nhầm trang trại với hộ nhiều ruộng, coi vùng nông nghiệp là ranh giới tỉnh, cho rằng dùng nhiều hoá chất là hiện đại.
- •Phần III: tính năng suất, tỉ trọng, bình quân theo lao động, số ngày, tỉ lệ tiết kiệm; đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp.
- •Nối với: bài 24 (địa lí ngành nông nghiệp), bài 27 (thực hành vẽ biểu đồ sản lượng lương thực thế giới); lên Địa lí 12 là các vùng nông nghiệp của Việt Nam.
Thực hành: Vẽ và nhận xét biểu đồ về sản lượng lương thực của thế giới