Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh
Nêu khái niệm, ba trụ cột và sự cần thiết của phát triển bền vững; khái niệm, biểu hiện của tăng trưởng xanh và quan hệ giữa hai khái niệm; tính cường độ phát thải và nhận xét xu hướng như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 40
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phát triển bền vững = phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.
- 2Ba vòng tròn lồng ghép (hình 40 SGK): kinh tế · xã hội · môi trường; phần giao của ba vòng chính là phát triển bền vững. Thiếu một trụ cột thì phần giao thu hẹp.
- 3Vì sao cần: kinh tế chạy theo GDP ⇒ khai thác quá mức, thải nhiều; xã hội: dân số, đô thị hoá quá nhanh, giàu nghèo, bất bình đẳng, thất nghiệp, xung đột; môi trường: ô nhiễm, biến đổi khí hậu, mất đa dạng sinh học, phá rừng, suy giảm tầng ô-dôn, mưa a-xít.
- 4Tăng trưởng xanh = thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đồng thời bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, giữ cân bằng với môi trường sinh thái. Biểu hiện: giảm phát thải khí nhà kính làm động lực, dùng tài nguyên hiệu quả hơn, tiêu dùng xanh, giảm bất bình đẳng. Tăng trưởng xanh là con đường tới phát triển bền vững.
- 5Tính nhanh: cường độ phát thải = phát thải : GDP; % thay đổi = (giá trị mới − giá trị cũ) : giá trị cũ × 100. Tăng trưởng xanh khi GDP tăng mà cường độ giảm; cường độ giảm chưa chắc tổng phát thải giảm.
👀 Nhìn là hiểu
Hình tự chạy 5 cảnh: ba vòng tròn kinh tế – xã hội – môi trường lồng ghép (phần giao là phát triển bền vững); chỉ chạy theo GDP thì vòng môi trường teo lại, phần giao biến mất; đồ thị hai con đường 2020 – 2050 (GDP như nhau, phát thải lối cũ đi lên, lối xanh đạt đỉnh rồi giảm); phát thải trên mỗi đơn vị GDP; chốt tăng trưởng xanh là con đường tới phát triển bền vững. Nút "Tự chơi": kéo 8 thẻ hành động vào đúng vòng (kinh tế, xã hội, môi trường, cả ba), thả đúng thì vòng sáng lên; kéo thanh "mức đầu tư xanh" làm đường phát thải đổi ngay và báo tổng phát thải 2050 cao hơn hay thấp hơn 2020. Có một thẻ bẫy "khai thác than xuất thô để GDP tăng nhanh nhất" thuộc ô "Chưa bền vững". Số trong hình là số minh hoạ.
Phát triển bền vững có ba trụ cột: kinh tế, xã hội, môi trường.
1 🌱 Phát triển bền vững: khái niệm, ba trụ cột
Cần nhớ
- ✦Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Định nghĩa phổ biến lấy từ báo cáo "Tương lai chung của chúng ta" của Liên hợp quốc (năm 1987).
- ✦Cơ sở: kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.
- ✦Hình 40 SGK: ba vòng tròn lồng ghép (xã hội, môi trường, kinh tế); phần giao của ba vòng chính là phát triển bền vững.
Ba trụ cột của phát triển bền vững
| Trụ cột | Hướng tới | Ví dụ hành động |
|---|---|---|
| Kinh tế | Tăng trưởng, việc làm, năng suất | Đổi mới công nghệ, tăng năng suất lao động |
| Xã hội | Tiến bộ, công bằng, chất lượng sống | Xoá đói giảm nghèo, giáo dục, y tế, bình đẳng giới |
| Môi trường | Bảo vệ, giữ gìn tài nguyên và môi trường | Giảm khí nhà kính, bảo vệ rừng, giảm rác thải |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Phát triển bền vững nghĩa là hạn chế tăng trưởng để bảo vệ môi trường" — sai: không bỏ tăng trưởng mà kết hợp hài hoà ba mặt. Năng lượng tái tạo vừa tạo ngành kinh tế mới vừa giảm phát thải.
- ✦"Phát triển bền vững chỉ là chuyện môi trường" — sai: còn trụ cột xã hội (xoá nghèo, giáo dục, bình đẳng). Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc có 17 mục tiêu, trong đó có xoá nghèo và giáo dục có chất lượng.
2 🌡️ Vì sao cần phát triển bền vững
Thách thức ở ba mặt (SGK, mục 1b)
| Mặt | Biểu hiện | Hậu quả |
|---|---|---|
| Kinh tế | Theo đuổi mục tiêu tăng GDP nhanh | Khai thác tài nguyên quá mức, chất thải nhiều, môi trường suy thoái |
| Xã hội | Gia tăng dân số, đô thị hoá quá nhanh; phân chia giàu nghèo, bất bình đẳng; sức khoẻ, thất nghiệp; xung đột, chiến tranh | Ảnh hưởng chất lượng sống, an toàn và thịnh vượng của con người |
| Môi trường | Ô nhiễm đất, nước, không khí; biến đổi khí hậu; lượng chất thải quá lớn; mất đa dạng sinh học; phá rừng; suy giảm lớp ô-dôn; mưa a-xít | Thời kì khủng hoảng môi trường |
Dạng bài
Đọc bảng nồng độ khí CO₂
- 1 Đọc đơn vị (ppm là số phần triệu) và các mốc năm: cách đều bao nhiêu năm?
- 2 Tính mức tăng giữa hai mốc liên tiếp (trừ số sau cho số trước) rồi so các mức tăng.
- 3 Mức tăng ngày càng lớn ⇒ tốc độ tăng đang nhanh dần (đường đi lên dốc hơn).
- 4 Kiểm tra: kết luận phải dựa vào số đã tính (không đoán theo "cảm giác"); gắn với nguyên nhân: đốt nhiên liệu hoá thạch, phá rừng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn "tăng liên tục" rồi kết luận "tốc độ tăng không đổi"; hoặc lấy năm 2020 trừ năm 1980 rồi gọi đó là "mức tăng mỗi 20 năm". Phải tính từng khoảng liên tiếp rồi so sánh.
Nồng độ CO₂ trong khí quyển (ppm, trạm Mauna Loa) năm 1960: 316,9; năm 1980: 338,8; năm 2000: 369,7; năm 2020: 414,2. Tính mức tăng mỗi 20 năm và nhận xét.
Hướng dẫn giải
3 🌿 Tăng trưởng xanh: khái niệm, biểu hiện
Cần nhớ
- ✦Tăng trưởng xanh là sự thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đồng thời bảo tồn tài nguyên thiên nhiên để tiếp tục cung cấp tài nguyên và dịch vụ môi trường cho cuộc sống con người trong tương lai.
- ✦Nhấn mạnh thúc đẩy tăng trưởng nhưng giữ cân bằng hài hoà với môi trường sinh thái, tránh gây áp lực làm phá vỡ cân bằng môi trường; mục tiêu cao nhất là duy trì bền vững tăng trưởng kinh tế.
- ✦Tăng trưởng xanh là con đường, công cụ để đạt phát triển bền vững (ý bổ sung, ngoài SGK).
Tăng trưởng theo lối cũ và tăng trưởng xanh
| Lối cũ | Tăng trưởng xanh | |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Tăng GDP nhanh bằng mọi giá | Tăng trưởng gắn với bảo tồn tài nguyên, môi trường |
| Năng lượng | Dựa chủ yếu vào nhiên liệu hoá thạch | Năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng |
| Tài nguyên | Khai thác nhiều, lãng phí | Dùng hiệu quả hơn, tăng năng suất lao động |
| Chất thải, phát thải | Lớn, xử lí sau | Giảm ngay từ khâu sản xuất |
| Kết quả lâu dài | Suy thoái môi trường | Tăng trưởng bền vững |
Biểu hiện của tăng trưởng xanh (SGK, mục 2b)
- ✦Lấy giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường, thích ứng biến đổi khí hậu làm động lực tăng trưởng. Ví dụ: sản xuất điện than phát thải nhiều CO₂ nên nhiều nước đóng cửa nhà máy nhiệt điện than, giảm tỉ trọng nhiệt điện than.
- ✦Dùng tài nguyên hữu hạn hiệu quả hơn, tăng năng suất lao động, giảm tác động môi trường: với ít đầu vào hơn, tạo ra nhiều của cải vật chất và giá trị hơn.
- ✦Giảm bất bình đẳng qua tiêu dùng xanh, đổi mới sản xuất và kinh doanh. Ví dụ lưới điện mini dùng năng lượng Mặt Trời, sinh khối, gió, địa nhiệt ở các khu vực thu nhập thấp châu Á, giảm chênh lệch tiếp cận lưới điện giữa thành thị và nông thôn.
- ✦Ba định hướng của Việt Nam: giảm cường độ phát thải khí nhà kính, thúc đẩy dùng năng lượng sạch, tái tạo; xanh hoá sản xuất; xanh hoá lối sống và thúc đẩy tiêu dùng bền vững.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tăng trưởng xanh và phát triển bền vững là hai mục tiêu tách rời" — sai: tăng trưởng xanh là con đường tới phát triển bền vững.
- ✦"Tăng trưởng xanh là dừng tăng trưởng" — sai: GDP vẫn tăng, nhưng gắn với giảm phát thải và dùng tài nguyên hiệu quả.
- ✦"Hành động của một học sinh chẳng có nghĩa gì" — sai: tiêu dùng xanh là tổng của hàng triệu lựa chọn cá nhân (tiết kiệm điện nước, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, phân loại rác).
4 🧮 Đo tăng trưởng xanh: cường độ phát thải
Hai nước X, Y (số liệu minh hoạ; GDP tỉ USD, phát thải triệu tấn CO₂)
| Nước | Năm | GDP | Phát thải | Cường độ |
|---|---|---|---|---|
| X | 2015 | 200 | 300 | 1,5 |
| X | 2025 | 320 | 384 | 1,2 |
| Y | 2015 | 200 | 300 | 1,5 |
| Y | 2025 | 300 | 240 | 0,8 |
Dạng bài
Tính cường độ phát thải và % thay đổi
- 1 Cường độ phát thải = lượng phát thải : GDP (ở đây triệu tấn : tỉ USD = tấn CO₂ trên mỗi nghìn USD). Tính cho từng năm.
- 2 % thay đổi = (giá trị mới − giá trị cũ) : giá trị cũ × 100; âm là giảm. Tính riêng cho GDP, tổng phát thải, cường độ.
- 3 Đọc: GDP tăng mà cường độ giảm ⇒ hướng tăng trưởng xanh. Muốn tổng phát thải giảm thì cường độ phải giảm nhanh hơn mức GDP tăng.
- 4 Kiểm tra: cường độ mới = phát thải mới : GDP mới; thử lại tích GDP × cường độ có ra tổng phát thải không.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy cường độ giảm là kết luận "tổng phát thải giảm" (nước X); hoặc lấy cường độ trừ cho cường độ rồi gọi luôn là "%" mà quên chia cho giá trị cũ.
Theo bảng trên, nước X và nước Y từ 2015 đến 2025: cường độ phát thải thay đổi bao nhiêu %, tổng phát thải thay đổi bao nhiêu %? Nước nào thể hiện tăng trưởng xanh rõ hơn?
Hướng dẫn giải
5 🤝 Cam kết và hành động
Mốc cần nhớ (ngoài SGK)
| Mốc | Nội dung |
|---|---|
| Năm 1987 | Báo cáo "Tương lai chung của chúng ta": định nghĩa phát triển bền vững |
| Tháng 9 năm 2015 | Liên hợp quốc thông qua Chương trình nghị sự 2030: 17 mục tiêu phát triển bền vững |
| Năm 2015 | Thoả thuận Pa-ri: giữ nhiệt độ toàn cầu tăng dưới 2 °C, nỗ lực không vượt 1,5 °C so với thời kì tiền công nghiệp |
| Năm 2021 | Việt Nam tại COP26 cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050 |
Cần nhớ
- ✦Tiêu dùng xanh: tiết kiệm điện, nước, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, phân loại rác, dùng phương tiện công cộng, ưu tiên sản phẩm thân thiện môi trường.
- ✦Học sinh góp phần thực sự: mỗi chiếc túi nhựa không dùng đến là một phần rác thải ít đi; nhiều lựa chọn như vậy cộng lại thành thay đổi lớn.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Phát triển bền vững
- 1Nhận biết
Phát triển bền vững là sự phát triển
- 2Nhận biết
Ba vòng tròn lồng ghép mô tả cấu thành của phát triển bền vững gồm
- 3Thông hiểu
Vì sao phát triển bền vững cần kết hợp cả ba trụ cột?
- 4Thông hiểu
Theo đuổi mục tiêu tăng GDP nhanh bằng mọi giá thường dẫn tới
Vì sao cần, đọc bảng CO₂
- 1Thông hiểu
Vấn đề nào sau đây thuộc thách thức về mặt xã hội?
- 2Thông hiểu
Vấn đề nào sau đây thuộc thách thức về mặt môi trường?
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng nồng độ CO₂ (ppm): Từ năm 1960 đến năm 2020, nồng độ CO₂ tăng ppm.
- 4Vận dụng
Dựa vào bảng nồng độ CO₂ (ppm): Nhận xét nào đúng?
Tăng trưởng xanh
- 1Nhận biết
Tăng trưởng xanh là sự thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đồng thời
- 2Thông hiểu
Nhiều nước đóng cửa nhà máy nhiệt điện than, giảm tỉ trọng nhiệt điện than trong cơ cấu năng lượng. Đây là biểu hiện của tăng trưởng xanh vì
- 3Thông hiểu
Mô hình lưới điện mini dùng năng lượng Mặt Trời, gió, địa nhiệt ở các khu vực thu nhập thấp ở châu Á nhằm
- 4Vận dụng
Điểm khác cơ bản giữa tăng trưởng xanh và lối tăng trưởng cũ là
Tính nhanh, đọc bảng
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ; GDP tỉ USD, phát thải triệu tấn CO₂): Cường độ phát thải (phát thải : GDP) của nước X năm 2025 là .
- 2Thông hiểu Với bảng (số liệu minh hoạ): Tổng lượng phát thải của nước X năm 2025 tăng % so với năm 2015.
- 3Vận dụng Với bảng (số liệu minh hoạ): GDP của nước Y năm 2025 tăng % so với năm 2015.
- 4Vận dụng Với bảng (số liệu minh hoạ): Cường độ phát thải của nước Y giảm bao nhiêu % từ 2015 đến 2025? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu
Với bảng (số liệu minh hoạ): Nước nào thể hiện tăng trưởng xanh rõ hơn trong giai đoạn 2015 – 2025?
Cam kết, hành động
- 1Nhận biết
Tại Hội nghị COP26 (năm 2021), Việt Nam cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm
- 2Vận dụng
Việc làm nào của học sinh góp phần tiêu dùng xanh thiết thực nhất?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hành động nào sau đây KHÔNG phải biểu hiện của tăng trưởng xanh?
- 2Thông hiểu
Quan hệ giữa tăng trưởng xanh và phát triển bền vững là
- 3Vận dụng
Dựa vào bảng nồng độ CO₂ (ppm): Giải thích nào hợp lí nhất cho xu hướng của bảng?
- 4Vận dụng
Vì sao nói tiêu dùng xanh của mỗi học sinh vẫn góp phần vào phát triển bền vững?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng GDP (tỉ USD) và lượng phát thải (triệu tấn CO₂) của hai nước X, Y (số liệu minh hoạ):
a)Cường độ phát thải của nước X năm 2025 là 1,2, thấp hơn năm 2015.
b)Tổng lượng phát thải của nước X năm 2025 thấp hơn năm 2015.
c)Nước Y vừa tăng GDP vừa giảm tổng lượng phát thải.
d)Nước X thể hiện tăng trưởng xanh rõ hơn nước Y vì GDP của X tăng nhanh hơn.
- 2Vận dụng
Cho bảng nồng độ khí CO₂ trong khí quyển (ppm):
a)Nồng độ CO₂ năm 2020 cao hơn năm 1960 trên 90 ppm.
b)Mức tăng giai đoạn 2000 – 2020 lớn hơn giai đoạn 1960 – 1980.
c)Nồng độ CO₂ có xu hướng chững lại sau năm 2000.
d)Nguyên nhân chủ yếu của xu hướng này là sản xuất điện từ năng lượng tái tạo.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Cường độ phát thải (phát thải : GDP) của nước X năm 2015 là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Thông hiểu Năm 1960 nồng độ CO₂ khoảng 316,9 ppm, năm 2024 khoảng 424,6 ppm. Nồng độ CO₂ tăng bao nhiêu ppm? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng nồng độ CO₂: Từ năm 1960 đến năm 2020, nồng độ CO₂ tăng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Với bảng hai nước X, Y: Cường độ phát thải của nước Y năm 2025 là bao nhiêu? Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng hai nước X, Y ở trên, GDP của nước X năm 2025 tăng bao nhiêu % so với năm 2015? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng hai nước X, Y ở trên, tổng lượng phát thải của nước Y năm 2025 giảm bao nhiêu % so với năm 2015? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I thường hỏi: khái niệm phát triển bền vững, ba trụ cột (hình 40), thách thức ở ba mặt, khái niệm và biểu hiện của tăng trưởng xanh, quan hệ giữa hai khái niệm, hành động của Việt Nam và của bản thân.
- •Phần II hay cho bảng số liệu (CO₂, GDP – phát thải của hai nước): ý dễ mất điểm là kết luận "cường độ giảm nên tổng phát thải giảm", nhầm "GDP tăng nhanh" với "tăng trưởng xanh", cho rằng phát triển bền vững là bỏ tăng trưởng.
- •Phần III: tính cường độ phát thải = phát thải : GDP, % thay đổi, mức tăng giữa các mốc. Bài này nối với bài 39 (môi trường và tài nguyên), bài 31 (công nghiệp, năng lượng tái tạo), bài 21 (nguồn lực) và với Địa 12 (sử dụng hợp lí tài nguyên, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu của Việt Nam).