Cơ cấu kinh tế, tổng sản phẩm trong nước và tổng thu nhập quốc gia
Trình bày khái niệm và ba loại cơ cấu kinh tế; phân biệt GDP với GNI, GDP với GDP bình quân đầu người; tính tỉ trọng, GNI, GDP/người; đọc bảng cơ cấu GDP và chọn dạng biểu đồ thể hiện cơ cấu.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 22
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cơ cấu kinh tế = tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ, tương đối ổn định. Có ba loại: theo ngành (nông – lâm – thuỷ sản; công nghiệp – xây dựng; dịch vụ), theo thành phần kinh tế, theo lãnh thổ.
- 2Cơ cấu theo ngành là bộ phận cơ bản nhất, phản ánh trình độ phát triển (khoa học – công nghệ, lực lượng sản xuất). Nền kinh tế phát triển thì tỉ trọng nông nghiệp thu hẹp, dịch vụ nở ra. Việt Nam 2019: 15,5 – 38,3 – 46,2 %.
- 3GDP: tổng giá trị (theo giá thị trường) của hàng hoá, dịch vụ cuối cùng sản xuất ra trong lãnh thổ quốc gia trong một thời gian (thường một năm), bất kể ai làm.
- 4GNI: tổng giá trị của hàng hoá, dịch vụ cuối cùng do tất cả công dân một nước tạo ra trong một năm, trong và ngoài lãnh thổ. GDP, GNI bình quân đầu người = chia cho dân số, dùng đánh giá mức sống (chỉ là số trung bình).
- 5Tính nhanh: tỉ trọng = phần : tổng × 100 (%); GNI = GDP + thu nhập nhận về − thu nhập chuyển ra; GDP/người = GDP : dân số (đổi đơn vị: tỉ USD : triệu người × 1 000 = nghìn USD/người).
👀 Nhìn là hiểu
Bốn cảnh tự chạy: cột cơ cấu GDP Việt Nam 2019; cột đổi hình qua bốn nhóm nước từ thu nhập thấp lên cao; phần lợi nhuận chuyển ra nước ngoài trừ khỏi GDP và thu nhập từ nước ngoài cộng thêm để ra GNI; GDP chia dân số thành GDP/người. Nút "Tự chơi" có ba tab: kéo thanh chọn nhóm nước (cột cơ cấu đổi ngay); kéo 8 thẻ vào ô "Chỉ GDP", "Cả GDP và GNI", "Chỉ GNI" (có một thẻ bẫy không tính vào ô nào); xưởng tính GNI, GDP/người, tỉ trọng dịch vụ bằng thanh trượt.
Cơ cấu GDP theo ngành · Việt Nam 2019
Việt Nam 2019: SGK Địa lí 10, bảng 22.2 (không tính thuế sản phẩm trừ trợ cấp sản phẩm). Bốn nhóm nước: số liệu minh hoạ làm tròn, gần thống kê của Ngân hàng Thế giới (khoảng 2019).
Cơ cấu ngành: ba khu vực hợp thành 100 % GDP.
1 🧱 Cơ cấu kinh tế và ba loại cơ cấu
Cần nhớ
- ✦Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ, tương đối ổn định hợp thành nền kinh tế.
- ✦Cơ cấu theo ngành là bộ phận cơ bản nhất: cho biết tỉ trọng, vị trí các ngành và mối quan hệ giữa chúng; phản ánh trình độ phát triển (khoa học – công nghệ, lực lượng sản xuất) của nền sản xuất.
- ✦Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài là một bộ phận của cơ cấu theo thành phần kinh tế; vùng, tiểu vùng kinh tế thuộc cơ cấu theo lãnh thổ.
Ba loại cơ cấu kinh tế (SGK, bảng 22.1)
| Loại | Gồm | Cho biết |
|---|---|---|
| Theo ngành | Nông, lâm nghiệp và thuỷ sản; công nghiệp và xây dựng; dịch vụ | Tỉ trọng, vị trí các ngành, mối quan hệ giữa ngành; trình độ phát triển |
| Theo thành phần kinh tế | Khu vực trong nước (kinh tế Nhà nước, ngoài Nhà nước); khu vực có vốn đầu tư nước ngoài | Sự tồn tại và khả năng khai thác năng lực tổ chức sản xuất kinh doanh của các thành phần; vị thế thay đổi theo giai đoạn |
| Theo lãnh thổ | Vùng kinh tế, tiểu vùng kinh tế… | Mối quan hệ giữa các bộ phận lãnh thổ; trình độ phát triển, thế mạnh đặc thù từng lãnh thổ |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm "cơ cấu kinh tế" với "quy mô kinh tế": quy mô là lớn hay nhỏ (GDP), cơ cấu là tỉ trọng các bộ phận.
- ✦Xếp "kinh tế tư nhân" hay "kinh tế Nhà nước" vào cơ cấu theo ngành — sai: đó là cơ cấu theo thành phần kinh tế.
2 📊 Cơ cấu GDP theo ngành và xu hướng chuyển dịch
Cơ cấu GDP theo ngành (%; bốn nhóm đầu là số liệu minh hoạ, Việt Nam 2019: SGK bảng 22.2)
| Nhóm | NLTS | CN – XD | Dịch vụ |
|---|---|---|---|
| Thu nhập thấp | 27 | 23 | 50 |
| Trung bình thấp | 16 | 31 | 53 |
| Trung bình cao | 7 | 36 | 57 |
| Thu nhập cao | 2 | 24 | 74 |
| Việt Nam 2019 | 15,5 | 38,3 | 46,2 |
Cần nhớ
- ✦Từ nước thu nhập thấp lên cao: tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản giảm dần, dịch vụ tăng dần và chiếm phần lớn ở nước phát triển; công nghiệp – xây dựng tăng trước rồi giảm khi dịch vụ nở ra.
- ✦Việt Nam 2019 (SGK): dịch vụ 46,2 % lớn nhất, công nghiệp – xây dựng 38,3 %, nông – lâm – thuỷ sản 15,5 %; tổng ba khu vực 100 % vì bảng không tính thuế sản phẩm trừ trợ cấp sản phẩm.
- ✦Nguyên nhân chuyển dịch: năng suất nông nghiệp tăng nên giải phóng lao động; nhu cầu dịch vụ tăng theo thu nhập; khoa học – công nghệ phát triển.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tỉ trọng nông nghiệp giảm nghĩa là sản lượng nông nghiệp giảm" — sai: tỉ trọng là phần so với tổng; nông nghiệp vẫn có thể tăng giá trị nhưng tăng chậm hơn các khu vực khác.
- ✦Cộng ba tỉ trọng ra khác 100 % thì phải kiểm tra lại: sai số làm tròn rất nhỏ là chấp nhận được, thiếu nhiều là đã bỏ sót khu vực.
3 💰 GDP và GNI
Phân biệt GDP và GNI
| GDP | GNI | |
|---|---|---|
| Căn cứ tính | Lãnh thổ quốc gia | Công dân (quốc tịch) của quốc gia |
| Thu nhập người, doanh nghiệp nước ngoài tạo ra trong nước | Có tính | Không tính (chuyển về nước họ) |
| Thu nhập công dân tạo ra ở nước ngoài | Không tính | Có tính |
| Dùng để | Phân tích quy mô, cơ cấu, tốc độ tăng trưởng, sức mạnh kinh tế | Đánh giá tăng trưởng kinh tế đầy đủ và đúng thực lực |
Cần nhớ
- ✦GNI = GDP + thu nhập nhận về từ nước ngoài − thu nhập chuyển ra nước ngoài. Hiệu hai khoản có thể âm hoặc dương.
- ✦Nước thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài (lợi nhuận chuyển ra lớn) thường có GNI nhỏ hơn GDP; nước đầu tư nhiều ra nước ngoài thường có GNI lớn hơn GDP.
- ✦GDP/người và GNI/người = chia cho dân số: dùng đánh giá mức sống dân cư; ⚠️ chỉ là số trung bình, không cho biết phân hoá giàu nghèo bên trong.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"GDP và GNI luôn bằng nhau" — sai: chỉ bằng nhau khi thu nhập chuyển ra và nhận về cân nhau.
- ✦GDP chỉ tính hàng hoá, dịch vụ cuối cùng làm ra trong kì: hàng cũ bán lại, nguyên liệu trung gian cộng riêng đều không tính thêm (tránh tính trùng).
- ✦GDP lớn chưa chắc GDP/người lớn: nước đông dân có thể GDP lớn nhưng GDP/người thấp (xem bảng nước E, F).
4 🧮 Tính chỉ số và chọn biểu đồ
Dạng bài
Tính tỉ trọng, GNI, GDP/người
- 1 Tỉ trọng (%) = giá trị của phần : tổng × 100; các phần cùng đơn vị, cùng năm.
- 2 GNI = GDP + thu nhập nhận về − thu nhập chuyển ra (cùng đơn vị tỉ USD).
- 3 GDP/người = GDP : dân số; đổi đơn vị: GDP (tỉ USD) : dân số (triệu người) × 1 000 = nghìn USD/người.
- 4 Kiểm tra: GNI nhỏ hơn GDP khi chuyển ra > nhận về; làm tròn theo đề, viết dấu phẩy thập phân.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (tỉ USD chia triệu người ra "nghìn USD", không phải USD) hoặc cộng cả hai khoản thu nhập với GDP (phải cộng khoản nhận về, TRỪ khoản chuyển ra).
Nước P có GDP 500 tỉ USD, nhận về từ nước ngoài 20 tỉ USD, chuyển ra nước ngoài 60 tỉ USD, dân số 40 triệu người. Tính GNI và GNI bình quân đầu người.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Chọn biểu đồ thể hiện cơ cấu
- 1 Đề hỏi cơ cấu (tỉ trọng các phần trong tổng 100 %)?
- 2 Có một đến ba năm (hoặc một số nước) ⇒ biểu đồ tròn (mỗi năm một hình, bán kính tỉ lệ nếu so quy mô).
- 3 Có từ bốn năm trở lên ⇒ biểu đồ miền.
- 4 Kiểm tra: đường, cột đơn không thể hiện được cơ cấu; nếu đề yêu cầu so sánh giá trị tuyệt đối thì mới nghĩ tới cột.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn biểu đồ đường vì "có nhiều năm": đường thể hiện tốc độ tăng trưởng hoặc từng chỉ tiêu riêng, không thể hiện cơ cấu.
Cho bảng cơ cấu GDP theo ba khu vực của một nước năm 2000, 2005, 2010, 2015, 2020. Chọn dạng biểu đồ.
Hướng dẫn giải
Hai nước E, F (số liệu minh hoạ)
| Nước | GDP (tỉ USD) | Dân số (triệu) | GDP/người (USD) |
|---|---|---|---|
| E | 900 | 60 | 15 000 |
| F | 1 200 | 400 | 3 000 |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cơ cấu kinh tế
- 1Nhận biết
Cơ cấu kinh tế là
- 2Nhận biết
Cơ cấu kinh tế được phân thành
- 3Thông hiểu
Loại cơ cấu được coi là bộ phận cơ bản nhất của cơ cấu kinh tế là
- 4Thông hiểu
Cơ cấu theo thành phần kinh tế cho biết
Cơ cấu theo ngành
- 1Thông hiểu
Xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành khi trình độ phát triển của nền kinh tế tăng lên là
- 2Thông hiểu
Tỉ trọng khu vực nông, lâm nghiệp và thuỷ sản trong GDP của một nước giảm. Nhận định đúng là
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng cơ cấu GDP theo ngành (%; số liệu minh hoạ, Việt Nam 2019 theo SGK; Thấp, TB, Cao: nhóm nước thu nhập thấp, trung bình, cao): Nhóm có tỉ trọng dịch vụ lớn nhất là
- 4Vận dụng
Dựa vào bảng (%; bốn nhóm đầu là số liệu minh hoạ; TB: trung bình): So với nhóm thu nhập cao, cơ cấu GDP của Việt Nam năm 2019
GDP và GNI
- 1Nhận biết
Tổng sản phẩm trong nước (GDP) là
- 2Nhận biết
Tổng thu nhập quốc gia (GNI) là
- 3Thông hiểu
GDP khác GNI ở điểm cơ bản nào?
- 4Thông hiểu
Nước thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài, lợi nhuận chuyển về nước họ lớn thì thường
- 5Vận dụng
Nước đầu tư nhiều ra nước ngoài và nhận về nhiều lợi nhuận thì thường
Tính tỉ trọng, GNI, GDP/người
- 1Thông hiểu Một nước có GDP 500 tỉ USD, trong đó khu vực dịch vụ 210 tỉ USD (số liệu minh hoạ). Tỉ trọng dịch vụ là %.
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng (tỉ USD, số liệu minh hoạ): GNI của nước P là tỉ USD.
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng: GNI của nước Q là tỉ USD.
- 4Vận dụng Một nước có GDP 400 tỉ USD, dân số 100 triệu người (số liệu minh hoạ). GDP bình quân đầu người là USD/người.
- 5Vận dụng Dựa vào bảng (GDP: tỉ USD, dân số: triệu người; số liệu minh hoạ): GDP bình quân đầu người của nước E là USD/người.
- 6Vận dụng
Để thể hiện cơ cấu GDP theo ba khu vực kinh tế của một nước qua 5 năm, dạng biểu đồ thích hợp nhất là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Loại nào sau đây KHÔNG thuộc các loại cơ cấu kinh tế?
- 2Thông hiểu
Nhận định đúng về GDP bình quân đầu người là
- 3Vận dụng
Dựa vào số liệu cơ cấu GDP của Việt Nam năm 2019 (SGK bảng 22.2): Nhận xét đúng là
- 4Vận dụng
Một nước có GNI nhỏ hơn GDP nhiều khả năng là nước
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng GDP, thu nhập nhận về và chuyển ra nước ngoài (tỉ USD, số liệu minh hoạ):
a)GNI của nước P nhỏ hơn GDP của nước P.
b)Nước P có thu nhập nhận về từ nước ngoài lớn hơn thu nhập chuyển ra nước ngoài.
c)GNI của nước Q lớn hơn GDP của nước Q.
d)GNI của cả hai nước đều bằng GDP.
- 2Vận dụng
Cho bảng cơ cấu GDP theo ngành (%; bốn nhóm đầu là số liệu minh hoạ, Việt Nam 2019 theo SGK; Thấp, TB, Cao: nhóm nước thu nhập thấp, trung bình, cao):
a)Từ nhóm thu nhập thấp lên nhóm thu nhập cao, tỉ trọng công nghiệp – xây dựng tăng liên tục.
b)Từ nhóm thu nhập thấp lên nhóm thu nhập cao, tỉ trọng nông, lâm nghiệp và thuỷ sản giảm dần.
c)Tỉ trọng dịch vụ của nhóm thu nhập cao gấp hơn 1,4 lần nhóm thu nhập thấp.
d)Tỉ trọng nông, lâm nghiệp và thuỷ sản của Việt Nam năm 2019 thấp hơn nhóm trung bình cao.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Một nước có GDP 750 tỉ USD, trong đó công nghiệp và xây dựng 300 tỉ USD (số liệu minh hoạ). Tỉ trọng công nghiệp và xây dựng là bao nhiêu %? Đáp số:
- 2Thông hiểu Một nước có GDP 800 tỉ USD, thu nhập nhận về từ nước ngoài 30 tỉ USD, thu nhập chuyển ra nước ngoài 110 tỉ USD (số liệu minh hoạ). GNI là bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
- 3Thông hiểu Một nước có GDP 1 500 tỉ USD, dân số 50 triệu người (số liệu minh hoạ). GDP bình quân đầu người là bao nhiêu nghìn USD/người? Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng: GDP bình quân đầu người của nước F là bao nhiêu USD/người? Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng 22.2 SGK: Hai khu vực nông, lâm nghiệp, thuỷ sản và công nghiệp, xây dựng của Việt Nam năm 2019 chiếm tổng cộng bao nhiêu % GDP? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Một nước có GNI 600 tỉ USD, dân số 80 triệu người (số liệu minh hoạ). GNI bình quân đầu người là bao nhiêu nghìn USD/người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: khái niệm và ba loại cơ cấu kinh tế; khái niệm, căn cứ tính GDP và GNI; xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành; chọn biểu đồ thể hiện cơ cấu (tròn hay miền).
- •Phần II hay cho bảng cơ cấu GDP theo ngành hoặc bảng GDP – GNI: ý dễ mất điểm là coi "tỉ trọng giảm" là "giá trị giảm", cho GDP bằng GNI, nhận xét sai chiều thay đổi của công nghiệp – xây dựng.
- •Phần III: tính tỉ trọng, GNI, GDP/người (nhớ đổi tỉ USD : triệu người ra nghìn USD). Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Nối với bài 21 (nguồn lực là đầu vào, GDP là kết quả); lên Địa lí 12: cơ cấu GDP, chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam và các vùng.
Vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản