Địa lý lớp 10
Bài 23 · Cơ bản

Vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản

Nêu được vai trò và đặc điểm của nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản; phân tích được tác động của từng nhân tố tự nhiên và kinh tế – xã hội; tính được năng suất, tốc độ tăng, bình quân đầu người từ bảng số liệu như đề Phần III.

Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 23

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vai trò: cung cấp lương thực, thực phẩm, nguyên liệu cho công nghiệp; là thị trường tiêu thụ của các ngành khác; tạo hàng xuất khẩu, ngoại tệ; giữ cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường — không ngành nào thay thế được.
  • 2Đặc điểm: đất trồng, mặt nước là tư liệu sản xuất chủ yếu; đối tượng là sinh vật (cơ thể sống), sản xuất trên không gian rộng; phụ thuộc tự nhiên, có tính mùa vụ (khoa học – công nghệ làm sự phụ thuộc giảm dần).
  • 3Nhân tố tự nhiên (cơ sở): đất, địa hình, khí hậu, nước, sinh vật. Nhân tố kinh tế – xã hội: dân cư và lao động, quan hệ sở hữu ruộng đất và chính sách, tiến bộ khoa học – công nghệ, công nghiệp chế biến, thị trường.
  • 4Tự nhiên quy định cây gì, con gì, ở đâu; kinh tế – xã hội quyết định năng suất, quy mô, hiệu quả. Có nơi khô hạn (I-xra-en) hay rất lạnh (Hô-cai-đô) vẫn thành vùng năng suất cao nhờ khoa học – công nghệ.
  • 5Tính nhanh: năng suất = sản lượng : diện tích; tốc độ tăng (năm gốc = 100 %) = giá trị năm sau : năm gốc × 100; bình quân đầu người = sản lượng : số dân.

👀 Nhìn là hiểu

Sơ đồ trang trại tự chạy 4 cảnh: năm nhân tố tự nhiên sáng dần và "đổ" xuống thanh năng suất, rồi dân cư – lao động, thị trường, khoa học – công nghệ, chính sách làm thanh vọt lên (số liệu minh hoạ). Bấm "Tự chơi": kéo thẻ "tác động" lên đúng nhân tố (có một thẻ bẫy), và kéo thanh mức khoa học – công nghệ trên vùng khô hạn để thấy năng suất đổi ngay.

Nhân tố tự nhiên · cơ sởNhân tố kinh tế – xã hội · tạo bước ngoặt☀️Khí hậu🏔️Địa hình💧Nước🟫Đất🐄Sinh vật🧑‍🌾Dân cư – lao động🛒Thị trường🔬Khoa học – công nghệ📜Chính sáchNăng suất🌱Số liệu minh hoạ

Tự nhiên là nền: cây gì, con gì, trồng ở đâu.

1 🌾 Vai trò

Cần nhớ

  • ✦Nông nghiệp là hoạt động kinh tế cổ xưa nhất: loài người phải săn bắt, hái lượm rồi tiến tới trồng trọt, chăn nuôi rồi mới có các ngành khác.
  • ✦Cung cấp sản phẩm cho tiêu dùng và sản xuất (lương thực, thực phẩm, gỗ, nguyên liệu); là thị trường tiêu thụ của các ngành khác nên kích thích các ngành đó phát triển.
  • ✦Tạo mặt hàng xuất khẩu có giá trị, thêm nguồn thu ngoại tệ; khai thác hiệu quả nguồn lực để phát triển kinh tế.
  • ✦Rừng còn bảo tồn đa dạng sinh học, chống xói mòn, điều tiết nước, giảm tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai; thuỷ sản cung cấp chất đạm dễ tiêu hoá, góp phần giải quyết việc làm, bảo vệ chủ quyền.

Ba ngành trong một nhóm

Nông nghiệpLâm nghiệpThuỷ sản
Đối tượngCây trồng, vật nuôiCây rừngSinh vật dưới nước
Điều kiện chủ yếuĐất trồngĐất rừng, khí hậuNguồn nước, ngư trường
Nét riêngMùa vụ rõChu kì sinh trưởng dài, miền núiPhụ thuộc nguồn lợi, thời tiết
Vai trò nổi bậtAn ninh lương thựcPhòng hộ, điều hoà khí hậuThực phẩm giàu đạm, xuất khẩu

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Công nghiệp phát triển thì nông nghiệp hết quan trọng" — sai: tỉ trọng trong GDP có thể giảm nhưng vai trò cung cấp lương thực, thực phẩm không ngành nào thay thế được.
  • ✦"Rừng chỉ có giá trị vì cho gỗ" — sai: rừng còn phòng hộ, điều hoà khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học; giá trị này nhiều khi lớn hơn giá trị gỗ.

2 🌱 Đặc điểm

Cần nhớ

  • ✦Đất trồng và mặt nước là tư liệu sản xuất chủ yếu; đối tượng sản xuất là sinh vật, có quy luật sinh học riêng nên sản xuất thường diễn ra trên không gian rộng.
  • ✦Phụ thuộc điều kiện tự nhiên và có tính mùa vụ — gốc là quy luật sinh học của cây, con và khí hậu đổi theo mùa; hệ quả là lao động lúc thừa lúc thiếu ⇒ cần đa dạng hoá sản xuất.
  • ✦Ngày càng gắn với khoa học – công nghệ, liên kết sản xuất và hướng tới nông nghiệp xanh; sự phụ thuộc vào tự nhiên vì thế ngày càng giảm.
  • ✦Lâm nghiệp: cây rừng có chu kì sinh trưởng dài, hoạt động gồm trồng rừng, khai thác – chế biến lâm sản, bảo vệ hệ sinh thái rừng. Thuỷ sản: có cả tính chất nông nghiệp lẫn công nghiệp, gồm khai thác, chế biến, nuôi trồng.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Tính mùa vụ là do nông dân tự chọn thời gian làm việc" — sai: tính mùa vụ bắt nguồn từ quy luật sinh học và khí hậu đổi theo mùa.
  • ✦Nhầm đặc điểm (mục 2) với nhân tố (mục 3): "tính mùa vụ", "đất là tư liệu sản xuất" là đặc điểm của ngành, không phải nhân tố ảnh hưởng.

3 🧭 Các nhân tố ảnh hưởng

Nhân tố và tác động (SGK, sơ đồ trang 68)

NhómNhân tốTác động
Tự nhiênĐấtĐộ phì, tính chất ⇒ năng suất, phân bố cây trồng
Tự nhiênĐịa hìnhQuy mô và cách thức canh tác
Tự nhiênKhí hậuCơ cấu cây trồng, mùa vụ, hiệu quả
Tự nhiênNướcPhù sa, nước tưới; không thể thiếu cho thuỷ sản
Tự nhiênSinh vậtCơ sở tạo giống cây trồng, vật nuôi
Kinh tế – xã hộiDân cư, lao độngLực lượng sản xuất và nơi tiêu thụ
Kinh tế – xã hộiChính sáchQuan hệ sở hữu ruộng đất, định hướng và hình thức tổ chức
Kinh tế – xã hộiKhoa học – công nghệĐổi cách sản xuất, tăng năng suất, sản lượng, giá trị
Kinh tế – xã hộiCông nghiệp chế biếnThúc đẩy sản xuất phát triển
Kinh tế – xã hộiThị trườngĐiều tiết sản xuất, hình thành vùng chuyên môn hoá
Tự nhiên = cơ sở

Quy định cây gì, con gì nuôi trồng được ở đâu: đất, khí hậu, nước, sinh vật là điều kiện đầu vào.

Kinh tế – xã hội = bước ngoặt

Quyết định năng suất, quy mô, hiệu quả: nhờ giống mới, thuỷ lợi, nhà kính, chính sách, thị trường mà nơi khô hạn vẫn thành vùng năng suất cao.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Khí hậu chỉ ảnh hưởng tới năng suất" — sai: khí hậu còn ảnh hưởng tới cơ cấu cây trồng, tính mùa vụ, hiệu quả sản xuất, khả năng xen canh, tăng vụ, thiên tai, dịch bệnh.
  • ✦"Vùng khô hạn không thể phát triển nông nghiệp" — sai: I-xra-en nuôi cá trên sa mạc; Hô-cai-đô lạnh nhất Nhật Bản vẫn có sản lượng lớn nhất nhờ nhà kính ⇒ khoa học – công nghệ làm giảm sự phụ thuộc vào tự nhiên.

4 🧮 Tính chỉ số, đọc bảng

Dạng bài

Tính năng suất và so sánh hai vùng

  1. 1 Năng suất = sản lượng : diện tích (đổi cùng đơn vị: nghìn tấn : nghìn ha = tấn/ha).
  2. 2 So sánh: hiệu hai năng suất; hoặc (năng suất lớn − năng suất nhỏ) : năng suất nhỏ × 100 (%).
  3. 3 Tỉ trọng một phần = phần : tổng × 100 (%); tốc độ tăng: lấy năm gốc = 100 %.
  4. 4 Kiểm tra: năng suất cao hơn nhưng diện tích nhỏ hơn ⇒ hợp lí khi vùng đó thâm canh, dùng giống mới, thuỷ lợi ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy diện tích chia sản lượng (ngược), hoặc so sánh hai vùng bằng sản lượng tổng mà quên chia cho diện tích — vùng sản lượng lớn chưa chắc năng suất cao.

🧮
Làm mẫu

Dựa vào bảng (diện tích: nghìn ha; sản lượng: nghìn tấn; số liệu minh hoạ): Tính năng suất lúa của vùng A, vùng B và vùng B cao hơn A bao nhiêu phần trăm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌾

Vai trò

  1. 1
    Nhận biết

    Hoạt động kinh tế cổ xưa nhất của loài người là

  2. 2
    Nhận biết

    Vai trò phòng hộ của rừng thể hiện ở việc

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao khi công nghiệp phát triển, nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Ngành thuỷ sản đóng vai trò nào sau đây?

🌱

Đặc điểm

  1. 1
    Nhận biết

    Tư liệu sản xuất chủ yếu của nông nghiệp, lâm nghiệp là

  2. 2
    Thông hiểu

    Tính mùa vụ của sản xuất nông nghiệp bắt nguồn chủ yếu từ

  3. 3
    Thông hiểu

    Đặc điểm nào là riêng của ngành lâm nghiệp?

  4. 4
    Vận dụng

    Ở Hô-cai-đô (Nhật Bản) rất lạnh nhưng nông dân vẫn thu hoạch nông sản khi thời tiết −20 °C. Điều này cho thấy

🧭

Các nhân tố

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân tố nào sau đây thuộc nhóm nhân tố tự nhiên?

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhân tố điều tiết sản xuất và góp phần hình thành các vùng chuyên môn hoá nông nghiệp là

  3. 3
    Thông hiểu

    Địa hình ảnh hưởng chủ yếu tới

  4. 4
    Thông hiểu

    Dân cư và nguồn lao động có vai trò

  5. 5
    Vận dụng

    Một đồng bằng nhiệt đới có đất phù sa màu mỡ, đông lao động nhưng thường có lũ giữa mùa mưa. Hướng sản xuất hợp lí là

🧮

Tính chỉ số, đọc bảng

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (diện tích: nghìn ha; sản lượng: nghìn tấn; số liệu minh hoạ): Năng suất lúa vùng A là tấn/ha.
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, năng suất lúa vùng B là tấn/ha.
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất vùng B cao hơn vùng A bao nhiêu phần trăm? (làm tròn đến số nguyên) %.
  4. 4
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?

  5. 5
    Vận dụng Với bảng hai vùng A, B ở câu đầu nhóm (diện tích: 80, 50; sản lượng: 400, 350), vùng B chiếm bao nhiêu phần trăm tổng sản lượng hai vùng? (làm tròn một chữ số thập phân) %.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Đối tượng sản xuất của nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vai trò của nhóm nhân tố tự nhiên đối với nông nghiệp là

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao I-xra-en nhiều sa mạc vẫn phát triển nông nghiệp năng suất cao?

  4. 4
    Vận dụng

    Điều kiện không thể thiếu đối với sản xuất thuỷ sản là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng về hai vùng trồng lúa (diện tích: nghìn ha; sản lượng: nghìn tấn; số liệu minh hoạ):

    a)Năng suất lúa của vùng B cao hơn vùng A.

    b)Vùng B có diện tích gieo trồng lớn hơn vùng A.

    c)Vùng B chiếm chưa đến một nửa tổng sản lượng hai vùng.

    d)Chỉ cần so sánh sản lượng tổng là biết vùng nào thâm canh hơn.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng về diện tích và sản lượng lúa của một vùng (diện tích: nghìn ha; sản lượng: nghìn tấn; số liệu minh hoạ):

    a)Năng suất lúa của vùng tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2020.

    b)Sản lượng tăng chủ yếu nhờ mở rộng diện tích gieo trồng.

    c)Diện tích gieo trồng năm 2020 nhỏ hơn năm 2000.

    d)Sản lượng năm 2020 bằng 115 % năm 2000.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (số liệu minh hoạ): Năng suất lúa năm 2020 là bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, nếu lấy năm 2000 = 100 % thì sản lượng năm 2020 bằng bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất năm 2020 bằng bao nhiêu phần trăm năm 2000? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng hai vùng A, B (số liệu minh hoạ): Năng suất chung của cả hai vùng là bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu Một nước có sản lượng lương thực 9 triệu tấn, dân số 20 triệu người (số liệu minh hoạ). Bình quân lương thực đầu người là bao nhiêu kg/người/năm? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Nhờ ứng dụng nhà kính, năng suất một loại rau tăng từ 20 tạ/ha lên 50 tạ/ha (số liệu minh hoạ). Năng suất tăng bao nhiêu phần trăm? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi: vai trò của ba ngành, tư liệu sản xuất chủ yếu, nguồn gốc tính mùa vụ, nhóm của một nhân tố (tự nhiên hay kinh tế – xã hội), tác động của thị trường, khoa học – công nghệ, địa hình.
  • •Phần II hay cho bảng diện tích – sản lượng của hai vùng hoặc hai năm: ý dễ mất điểm là so sánh sản lượng tổng thay vì năng suất, và bỏ qua diện tích đang giảm.
  • •Phần III: tính năng suất, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), tỉ trọng, bình quân đầu người. Bài nối với bài 24 – 26 (cây trồng, vật nuôi, tổ chức lãnh thổ nông nghiệp) và Địa lí 12 (nông nghiệp Việt Nam).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Địa lí ngành nông nghiệp