Hệ quả địa lí các chuyển động của Trái Đất
Giải thích ngày đêm luân phiên, giờ địa phương và giờ múi; trình bày chuyển động quanh Mặt Trời với trục nghiêng không đổi; giải thích mùa và ngày đêm dài ngắn theo mùa, theo vĩ độ; tính giờ ở các múi giờ và đọc bảng độ dài ngày.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tự quay: quanh trục theo chiều từ tây sang đông, mỗi vòng khoảng 24 giờ. Trái Đất hình cầu nên luôn chỉ một nửa được chiếu sáng; nhờ tự quay mọi nơi lần lượt qua nửa sáng rồi nửa tối ⇒ ngày đêm luân phiên.
- 2Giờ: các kinh tuyến khác nhau có giờ địa phương khác nhau ⇒ chia 24 múi giờ, mỗi múi rộng 15° kinh tuyến. Múi số 0 (kinh tuyến gốc) là giờ GMT; Việt Nam ở múi số 7. Kinh tuyến 180° là đường chuyển ngày quốc tế: đi từ tây sang đông thì lùi một ngày.
- 3Quanh Mặt Trời: quỹ đạo hình elip; trục Trái Đất nghiêng 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo và hướng nghiêng không đổi ⇒ góc chiếu và thời gian chiếu sáng thay đổi ⇒ các mùa và ngày đêm dài ngắn. Bốn ngày khởi đầu mùa ở bán cầu Bắc: 21 tháng 3, 22 tháng 6, 23 tháng 9, 22 tháng 12.
- 4Ngày đêm dài ngắn: bằng nhau ở mọi nơi vào 21 tháng 3 và 23 tháng 9; Xích đạo quanh năm bằng nhau; càng xa Xích đạo chênh lệch càng lớn; ở hai cực có sáu tháng ngày, sáu tháng đêm. Hai bán cầu có mùa và ngày đêm trái ngược nhau.
- 5Tính nhanh: giờ cần tính = giờ đã biết + (múi cần tính − múi đã biết) (≥ 24 thì trừ 24, thêm một ngày; < 0 thì cộng 24, lùi một ngày); đêm = 24 − ngày; độ cao Mặt Trời giữa trưa = 90° − |vĩ độ nơi đứng − vĩ độ nơi Mặt Trời lên thiên đỉnh|.
👀 Nhìn là hiểu
Trình diễn tự chạy 4 cảnh: Trái Đất tự quay (ngày đêm luân phiên), một năm đi quanh Mặt Trời với trục nghiêng không đổi, bốn ngày đặc biệt, rồi đi từ Xích đạo lên cực. Chạm vào là tự chơi: kéo Trái Đất đi dọc quỹ đạo (ngày đổi ngay, đường sáng tối cắt vĩ tuyến khác đi, ngày – đêm dài bao nhiêu giờ hiện ngay), kéo thanh vĩ độ, kéo 8 thẻ hiện tượng thả vào đúng ngày trên quỹ đạo (thẻ "mùa hạ vì Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất" là thẻ bẫy). Nút "Giờ các nơi": kéo giờ ở Hà Nội, xem Trái Đất quay và giờ ở Luân Đôn, Tô-ky-ô, Mê-hi-cô, Bra-xi-li-a đổi theo.
Trái Đất tự quay từ tây sang đông, 24 giờ một vòng.
1 🔄 Tự quay quanh trục: ngày đêm luân phiên
Cần nhớ
- ✦Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông, hết một vòng khoảng 24 giờ; tốc độ tự quay lớn nhất ở Xích đạo, nhỏ nhất ở hai cực.
- ✦Do có dạng hình cầu, Trái Đất luôn được Mặt Trời chiếu sáng một nửa, nửa kia chưa được chiếu sáng ⇒ có ngày và đêm.
- ✦Do tự quay, mọi nơi trên bề mặt đều lần lượt được chiếu sáng rồi lại chìm trong bóng tối ⇒ ngày đêm luân phiên.
- ✦Nếu Trái Đất chỉ quay quanh Mặt Trời mà không tự quay thì mỗi nơi chỉ có nửa năm ngày liên tục, nửa năm đêm liên tục.
Mở rộng (ngoài SGK bài này) · Lệch hướng chuyển động
- ✦Do tự quay, các vật chuyển động trên bề mặt Trái Đất bị lệch hướng: bán cầu Bắc lệch về bên phải, bán cầu Nam lệch về bên trái (theo hướng chuyển động). Hệ quả rõ nhất là hướng gió và dòng biển — bạn sẽ gặp lại ở Bài 9 và Bài 12.
- ✦⚠️ Bẫy hay gặp: nhầm "ngày đêm luân phiên" là hệ quả của chuyển động quanh Mặt Trời. Ngược lại: luân phiên ngày đêm do tự quay; mùa và ngày đêm dài ngắn do quanh Mặt Trời + trục nghiêng.
2 🕒 Giờ trên Trái Đất
Cần nhớ
- ✦Trái Đất hình cầu và tự quay từ tây sang đông nên ở cùng một thời điểm, người ở các kinh tuyến khác nhau nhìn Mặt Trời ở độ cao khác nhau ⇒ có giờ địa phương (giờ mặt trời) khác nhau, bất tiện trong đời sống, sản xuất.
- ✦Vì thế chia bề mặt Trái Đất thành 24 múi giờ, mỗi múi rộng 15° kinh tuyến (24 × 15° = 360°). Các nơi trong cùng một múi thống nhất một giờ: giờ múi.
- ✦Múi số 0 (có kinh tuyến gốc đi qua giữa múi) là giờ quốc tế (GMT). Thực tế ranh giới các múi giờ được điều chỉnh theo biên giới quốc gia; nước rộng có thể dùng nhiều múi (Liên bang Nga, Hoa Kỳ, Ca-na-đa…), cũng có nước rộng chỉ dùng một giờ chung (Trung Quốc).
- ✦Kinh tuyến 180° đi qua giữa múi giờ số 12 ở Thái Bình Dương là đường chuyển ngày quốc tế: đi từ tây sang đông qua kinh tuyến 180° thì lùi một ngày lịch; đi từ đông sang tây thì tăng thêm một ngày lịch.
Múi giờ một số nước (SGK Hình 5.2)
| Nước | Múi giờ số | So với Việt Nam |
|---|---|---|
| Việt Nam | 7 | — |
| Anh (giờ GMT) | 0 | chậm hơn 7 giờ |
| Nhật Bản | 9 | sớm hơn 2 giờ |
| Mê-hi-cô | −6 | chậm hơn 13 giờ |
Dạng bài
Tính giờ ở một múi giờ khác
- 1 Xác định số múi giờ của hai nơi: phía đông kinh tuyến gốc mang số dương, phía tây mang số âm.
- 2 Giờ cần tính = giờ đã biết + (múi cần tính − múi đã biết).
- 3 Nếu kết quả ≥ 24 thì trừ 24 và thêm một ngày; nếu < 0 thì cộng 24 và lùi một ngày.
- 4 Kiểm tra: đi về phía đông giờ phải lớn hơn, về phía tây phải nhỏ hơn; chênh bao nhiêu múi thì chênh bấy nhiêu giờ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thay vì trừ khi đi về phía tây; quên đổi ngày khi kết quả âm hoặc lớn hơn 24; áp công thức máy móc cho nước dùng giờ mùa hè hoặc không theo múi.
Khi ở Việt Nam là 7 giờ sáng ngày 1 tháng 1 năm 2022, ở Mê-hi-cô (múi giờ số −6) là mấy giờ, ngày nào? (bài tập SGK)
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đi về phía tây qua đường chuyển ngày quốc tế thì lùi một ngày" — sai: đi từ tây sang đông thì lùi, từ đông sang tây thì tăng.
- ✦Hà Nội (105°52′Đ) và Hải Phòng (106°43′Đ) cùng múi số 7 nhưng giờ địa phương chênh nhau 3 phút 24 giây: 51′ kinh độ × 4 phút/độ = 3,4 phút. Giờ múi thì giống nhau.
3 ☀️ Quanh Mặt Trời: các mùa
Cần nhớ
- ✦Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo hình elip, cùng chiều tự quay (tây sang đông), một vòng hết khoảng 365 ngày 6 giờ; tốc độ trung bình khoảng 29,8 km/s.
- ✦Trục Trái Đất nghiêng một góc 66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo và hướng nghiêng không đổi trong suốt năm.
- ✦Nhờ đó, góc chiếu của tia sáng Mặt Trời và thời gian tiếp nhận ánh sáng thay đổi trong năm ⇒ sinh ra các mùa. Mùa ở hai bán cầu trái ngược nhau; bốn mùa rõ nhất ở ôn đới, vùng nhiệt đới có hai mùa không rõ rệt, vùng hàn đới chỉ có một mùa lạnh kéo dài.
- ✦Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời: trong năm Mặt Trời như di chuyển qua lại giữa hai chí tuyến; chỉ nơi nằm giữa hai chí tuyến mới có Mặt Trời lên thiên đỉnh (nơi nằm giữa hai chí tuyến như Việt Nam có hai lần mỗi năm).
Bốn ngày khởi đầu mùa ở bán cầu Bắc (SGK Hình 5.3, 5.4)
| Ngày | Mặt Trời lên thiên đỉnh ở | Mùa bắt đầu (bán cầu Bắc) | Ngày – đêm ở bán cầu Bắc |
|---|---|---|---|
| 21 tháng 3 | Xích đạo | Xuân | Bằng nhau ở mọi nơi |
| 22 tháng 6 | Chí tuyến Bắc | Hạ | Ngày dài nhất, đêm ngắn nhất |
| 23 tháng 9 | Xích đạo | Thu | Bằng nhau ở mọi nơi |
| 22 tháng 12 | Chí tuyến Nam | Đông | Ngày ngắn nhất, đêm dài nhất |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Có mùa vì Trái Đất lúc gần, lúc xa Mặt Trời" — sai: nguyên nhân là trục nghiêng không đổi khi quay quanh Mặt Trời. Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng 1, khi bán cầu Bắc đang là mùa đông.
- ✦"Nơi nào cũng có ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh" — sai: chỉ nơi giữa hai chí tuyến.
- ✦Bốn mốc 21 tháng 3, 22 tháng 6, 23 tháng 9, 22 tháng 12 là ngày khởi đầu mùa ở bán cầu Bắc; ở bán cầu Nam mùa ngược lại (22 tháng 6 là khởi đầu mùa đông).
4 🌗 Ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ
Cần nhớ
- ✦Trong năm, mọi nơi ở cả hai bán cầu có ngày, đêm dài ngắn khác nhau theo mùa và theo vĩ độ, trừ hai ngày 21 tháng 3 và 23 tháng 9 ngày bằng đêm.
- ✦Xích đạo: quanh năm ngày bằng đêm; càng xa Xích đạo, chênh lệch giữa ngày và đêm càng lớn. Riêng hai cực có sáu tháng ngày, sáu tháng đêm.
- ✦Bán cầu Bắc: từ 21 tháng 3 đến 23 tháng 9 (xuân, hạ) ngày dài hơn đêm; từ 23 tháng 9 đến 21 tháng 3 (thu, đông) ngày ngắn hơn đêm. Bán cầu Nam ngược lại (Hình 5.4).
- ✦Nguyên nhân: trục nghiêng không đổi nên (trừ hai ngày 21 tháng 3 và 23 tháng 9) đường phân chia sáng tối không đi qua hai cực mà cắt các vĩ tuyến thành hai phần không bằng nhau; càng gần cực, phần lệch càng lớn. Ví dụ "đêm trắng" ở Xanh Pê-téc-bua (gần vòng cực Bắc) mùa hạ.
Độ dài ban ngày ngày 22 tháng 6 theo vĩ độ Bắc
| Vĩ độ Bắc | Ngày dài (giờ) | Đêm dài (giờ) |
|---|---|---|
| 0° (Xích đạo) | 12,0 | 12,0 |
| 20° | 13,2 | 10,8 |
| 30° | 13,9 | 10,1 |
| 45° | 15,4 | 8,6 |
| 60° | 18,5 | 5,5 |
| 66°33′ trở lên | 24 | 0 |
Dạng bài
Đọc bảng độ dài ngày và so sánh ngày – đêm
- 1 Xác định ngày (22 tháng 6 hay 22 tháng 12) và bán cầu: bán cầu Bắc ngày 22 tháng 6 là mùa hạ (ngày dài); ngày 22 tháng 12 thì đảo ngược.
- 2 Đọc ngày dài ở vĩ độ cần hỏi; đêm = 24 − ngày.
- 3 Chênh lệch ngày – đêm hoặc so hai vĩ độ: lấy số lớn trừ số bé; "gấp mấy lần" lấy số lớn chia số bé.
- 4 Kiểm tra: ngày + đêm = 24 giờ; vĩ độ càng cao thì ngày càng dài hơn (mùa hạ) và mức tăng càng nhanh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên rằng ngày 22 tháng 12 ở bán cầu Bắc thì ngày NGẮN nhất; hoặc lấy ngày dài của vĩ độ cao trừ 12 rồi cho đó là "đêm".
Dựa vào bảng, ngày 22 tháng 6 ở 45°B ngày dài hơn đêm bao nhiêu giờ? Ngày 22 tháng 12 ở cùng vĩ độ ngày dài bao nhiêu giờ?
Hướng dẫn giải
Mở rộng (ngoài SGK) · Độ cao Mặt Trời giữa trưa
- ✦Độ cao Mặt Trời lúc giữa trưa = 90° − |vĩ độ nơi đứng − vĩ độ nơi Mặt Trời lên thiên đỉnh|. Ngày 21 tháng 3 và 23 tháng 9 nơi thiên đỉnh là Xích đạo (0°); ngày 22 tháng 6 là chí tuyến Bắc (23°27′B); ngày 22 tháng 12 là chí tuyến Nam (23°27′N).
- ✦Ví dụ: ngày 22 tháng 6, nơi ở 10°B có Mặt Trời giữa trưa cao 90° − (23,5° − 10°) = 76,5° (lấy 23°27′ ≈ 23,5°).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Tự quay quanh trục
- 1Nhận biết
Trái Đất tự quay quanh trục theo chiều
- 2Nhận biết
Ngày và đêm luân phiên trên Trái Đất là hệ quả của
- 3Thông hiểu
Nếu Trái Đất chỉ chuyển động quanh Mặt Trời mà không tự quay quanh trục, mỗi nơi trên Trái Đất sẽ có
Giờ trên Trái Đất
- 1Nhận biết
Mỗi múi giờ trên Trái Đất rộng
- 2Nhận biết
Giờ ở múi số 0 (có kinh tuyến gốc đi qua giữa múi) được lấy làm giờ
- 3Thông hiểu
Khi ở Hà Nội (múi giờ số 7) là 10 giờ thì ở Luân Đôn (múi giờ số 0, giờ GMT) là
- 4Thông hiểu
Theo quy ước, một chiếc tàu đi từ phía tây sang phía đông qua kinh tuyến 180° thì phải
- 5Vận dụng
Người ta chia bề mặt Trái Đất thành 24 múi giờ, chủ yếu vì
- 6Thông hiểu Khi ở Việt Nam là 7 giờ ngày 1 tháng 1 năm 2022 thì ở Mê-hi-cô (múi giờ số −6) là giờ ngày 31 tháng 12 năm 2021.
Quanh Mặt Trời và các mùa
- 1Nhận biết
Trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo một góc
- 2Thông hiểu
Nguyên nhân sinh ra các mùa trong năm là
- 3Thông hiểu
Ở bán cầu Bắc, ngày khởi đầu mùa hạ là
- 4Vận dụng
Vì sao cùng một thời điểm, bán cầu Bắc và bán cầu Nam có mùa trái ngược nhau?
- 5Thông hiểu
Ngày 22 tháng 6, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở
Ngày đêm dài ngắn
- 1Vận dụng
Dựa vào bảng độ dài ngày 22 tháng 6: Nhận xét nào đúng?
- 2Vận dụng
Vì sao càng xa Xích đạo, chênh lệch độ dài ngày và đêm càng lớn?
- 3Vận dụng
Câu tục ngữ "Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối" đúng với khu vực nào trên Trái Đất?
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng độ dài ngày 22 tháng 6: Đêm ở vĩ độ 45°B dài giờ.
- 5Thông hiểu Với bảng ở câu trên, ngày 22 tháng 6, ngày ở vĩ độ 60°B dài hơn ngày ở Xích đạo giờ.
- 6Thông hiểu Hà Nội ở kinh độ 105°52′Đ, Hải Phòng ở 106°43′Đ; mỗi độ kinh tuyến ứng với 4 phút. Giờ địa phương của hai nơi chênh nhau giây (3 phút 24 giây như SGK).
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa chủ yếu do
- 2Vận dụng
Ngày 23 tháng 9, ở bán cầu Bắc
- 3Thông hiểu
Khi ở Hà Nội (múi giờ số 7) là 12 giờ trưa thì ở Tô-ky-ô (múi giờ số 9) là
- 4Vận dụng
Những nơi có Mặt Trời lên thiên đỉnh hai lần trong năm là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng độ dài ban ngày ngày 22 tháng 6 theo vĩ độ Bắc:
a)Ở Xích đạo, ngày dài đúng 12 giờ, bằng đêm.
b)Ở vĩ độ 60°B, đêm dài hơn 6 giờ.
c)Từ 45°B lên 60°B, ngày dài thêm hơn 3 giờ.
d)Cùng ngày này, ở vĩ độ 45°N (bán cầu Nam) ngày dài 15,4 giờ.
- 2Vận dụng
Cho bảng múi giờ một số nước: (không xét giờ mùa hè)
a)Khi ở Anh là 0 giờ thì ở Việt Nam là 7 giờ cùng ngày.
b)Nhật Bản chậm hơn Việt Nam 2 giờ.
c)Khi ở Việt Nam là 7 giờ ngày 1 tháng 1 thì ở Mê-hi-cô vẫn là ngày 31 tháng 12 năm trước.
d)Mê-hi-cô và Việt Nam chênh nhau 11 giờ.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Khi ở Việt Nam là 20 giờ ngày 15 tháng 3 thì ở Nhật Bản (múi giờ số 9) là bao nhiêu giờ cùng ngày? Đáp số:
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng độ dài ngày 22 tháng 6: Đêm ở vĩ độ 30°B dài bao nhiêu giờ? Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, ngày 22 tháng 6 ở 45°B ngày dài gấp bao nhiêu lần đêm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Ngày 22 tháng 6 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở 23°27′B (lấy ≈ 23,5°). Độ cao Mặt Trời lúc giữa trưa ở vĩ độ 10°B là bao nhiêu độ? Đáp số:
- 5Vận dụng Ngày 21 tháng 3 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo. Độ cao Mặt Trời lúc giữa trưa ở vĩ độ 40°B là bao nhiêu độ? Đáp số:
- 6Vận dụng Một chuyến bay rời Hà Nội lúc 23 giờ ngày 10 tháng 7 (giờ Hà Nội). Lúc đó ở Luân Đôn (giờ GMT) là bao nhiêu giờ cùng ngày 10 tháng 7? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: chiều tự quay và hệ quả (ngày đêm luân phiên), múi giờ rộng 15°, Việt Nam múi 7, quy tắc đường chuyển ngày, nguyên nhân mùa (trục nghiêng không đổi), ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh, ngày đêm dài ngắn theo mùa và vĩ độ.
- •Phần II hay cho bảng độ dài ngày theo vĩ độ hoặc bảng múi giờ: ý dễ mất điểm là đảo chiều khi tính giờ (đông thì cộng), quên bán cầu Nam ngược bán cầu Bắc, cho rằng mùa do khoảng cách tới Mặt Trời.
- •Phần III: tính giờ ở múi giờ khác (đổi ngày), đêm = 24 − ngày, chênh lệch hoặc gấp mấy lần từ bảng, độ cao Mặt Trời giữa trưa. Bài này nối với Bài 9 (Khí quyển): góc chiếu quyết định nhiệt độ, đới khí hậu; lên Địa lí 12, vị trí nội chí tuyến giải thích tính nhiệt đới của Việt Nam (Mặt Trời lên thiên đỉnh hai lần mỗi năm).
Thạch quyển, thuyết kiến tạo mảng