Địa lí ngành nông nghiệp
Trình bày vai trò, đặc điểm của trồng trọt và chăn nuôi; giải thích sự phân bố lúa gạo, lúa mì, ngô, một số cây công nghiệp và vật nuôi chính bằng điều kiện sinh thái, cơ sở thức ăn; tính năng suất, tỉ trọng, tốc độ tăng từ bảng số liệu.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Trồng trọt: cung cấp lương thực, thực phẩm, nguyên liệu cho chế biến, cơ sở của chăn nuôi, hàng xuất khẩu; phụ thuộc chặt chẽ điều kiện tự nhiên, có tính mùa vụ; cây chia thành cây lương thực, thực phẩm, công nghiệp, ăn quả…
- 2Cây lương thực chính: lúa gạo (nóng ẩm, ngập nước, đất phù sa) · lúa mì (ấm khô, đầu vụ cần lạnh, đất màu mỡ) · ngô (đất ẩm nhiều mùn, thoát nước, dễ thích nghi, còn làm thức ăn chăn nuôi).
- 3Cây công nghiệp theo công dụng: lấy đường (mía, củ cải đường), sợi (bông), dầu (đậu tương, lạc), kích thích (chè, cà phê, ca cao), nhựa (cao su). Phần lớn ưa nhiệt ẩm, cần nhiều lao động ⇒ tập trung ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt.
- 4Chăn nuôi: phụ thuộc chặt chẽ vào nguồn thức ăn (đồng cỏ, lương thực, thức ăn công nghiệp); ba nhóm — gia súc lớn, gia súc nhỏ (cừu, lợn, dê), gia cầm; ba hình thức — tự nhiên (chăn thả), công nghiệp, sinh thái.
- 5Tính nhanh: năng suất = sản lượng : diện tích; tỉ trọng = phần : tổng × 100; tốc độ tăng = giá trị năm sau : năm gốc × 100 (năm gốc = 100 %).
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới tự chạy 4 cảnh: lúa gạo, lúa mì, ngô hiện đúng vùng; rồi cà phê, chè, cao su, mía; rồi lợn, bò, cừu, gia cầm; cuối cùng dải nhiệt đới "nóng ẩm" và dải ôn đới sáng lên. Bấm "Tự chơi": kéo 10 thẻ cây trồng, vật nuôi lên 5 vùng (có một thẻ bẫy) và kéo thanh vĩ độ để xem đới khí hậu hợp cây gì.
1 🌾 Ngành trồng trọt
Cần nhớ
- ✦Vai trò: cung cấp lương thực, thực phẩm cho người, nguyên liệu cho công nghiệp chế biến; là cơ sở phát triển chăn nuôi, là mặt hàng xuất khẩu có giá trị; tạo việc làm, góp phần đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội, bảo vệ môi trường.
- ✦Đặc điểm: phát triển và phân bố phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện tự nhiên, có tính mùa vụ; việc bảo quản sản phẩm đòi hỏi nhiều đầu tư và công nghệ; ngày càng gắn với tiến bộ khoa học – công nghệ.
- ✦Cây trồng chia thành các nhóm: cây lương thực, cây thực phẩm, cây công nghiệp, cây ăn quả… Ngoài lúa gạo, lúa mì, ngô còn có cây hoa màu (đại mạch, khoai tây, kê, khoai lang, sắn…) dễ thích nghi, ít phân bón, chịu hạn tốt.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm vai trò với đặc điểm: "phụ thuộc điều kiện tự nhiên, có tính mùa vụ" là đặc điểm, còn "đảm bảo an ninh lương thực" là vai trò.
- ✦"Cây công nghiệp phân bố chủ yếu ở các nước phát triển" — sai: phần lớn ưa nhiệt ẩm, cần nhiều lao động nên tập trung ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt, nơi có nhiều nước đang phát triển.
2 🍚 Cây lương thực chính
Ba cây lương thực chính
| Lúa gạo | Lúa mì | Ngô | |
|---|---|---|---|
| Khí hậu | Nóng, ẩm; chân ruộng ngập nước | Ấm, khô; đầu vụ cần nhiệt độ thấp | Dễ thích nghi với dao động nhiệt độ |
| Đất | Phù sa | Màu mỡ | Ẩm, nhiều mùn, thoát nước |
| Vùng trồng chủ yếu | Nhiệt đới, cận nhiệt gió mùa châu Á | Ôn đới và cận nhiệt | Nhiệt đới, cận nhiệt, ôn đới nóng |
| Nước dẫn đầu (tài liệu bổ sung, đổi theo năm) | Trung Quốc, Ấn Độ | Trung Quốc, Ấn Độ, LB Nga | Hoa Kỳ, Trung Quốc, Bra-xin |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nơi nào trồng được lúa gạo thì cũng trồng tốt lúa mì" — sai: hai cây có yêu cầu sinh thái gần như ngược nhau (nóng ẩm, nhiều nước ↔ ấm khô, đầu vụ lạnh). Việt Nam trồng lúa gạo là chính, lúa mì chủ yếu phải nhập.
- ✦"Ngô chỉ làm lương thực cho người" — sai: phần rất lớn làm thức ăn chăn nuôi, ngô còn là nguyên liệu công nghiệp và nhiên liệu sinh học.
3 ☕ Cây công nghiệp
Cây công nghiệp theo công dụng và điều kiện sinh thái (SGK, Hình 24.3, 24.4)
| Cây | Nhóm | Điều kiện sinh thái |
|---|---|---|
| Mía | Lấy đường (hằng năm) | Nhiệt cao, mưa nhiều, phân hoá theo mùa |
| Củ cải đường | Lấy đường (hằng năm) | Đất đen, phù sa; luân canh với lúa mì |
| Đậu tương | Lấy dầu (hằng năm) | Ẩm, đất tơi xốp, thoát nước |
| Cà phê | Kích thích (lâu năm) | Nhiệt cao, ẩm, đất tơi xốp (badan, đá vôi) |
| Chè | Kích thích (lâu năm) | Nhiệt ôn hoà, mưa nhiều đều quanh năm, đất chua |
| Cao su | Lấy nhựa (lâu năm) | Nhiệt, ẩm, không chịu gió bão, đất badan |
Vì sao tập trung ở nhiệt đới, cận nhiệt?
- ✦Phần lớn cây công nghiệp ưa nhiệt, ẩm và đòi hỏi đất thích hợp (badan, đất tơi xốp…).
- ✦Cần nhiều lao động có kinh nghiệm chăm sóc, thu hoạch ⇒ hợp với vùng đông dân của các nước đang phát triển (cà phê: Bra-xin, Việt Nam; cao su: Thái Lan, In-đô-nê-xi-a, Việt Nam).
4 🐄 Ngành chăn nuôi
Cần nhớ
- ✦Vai trò: cung cấp thực phẩm dinh dưỡng cao; nguyên liệu cho công nghiệp thực phẩm, hàng tiêu dùng; thúc đẩy trồng trọt; tạo hàng xuất khẩu, tăng GDP; là mắt xích của nông nghiệp bền vững.
- ✦Đặc điểm: phụ thuộc chặt chẽ vào nguồn thức ăn; đối tượng là vật nuôi nên phải theo quy luật sinh học; cho nhiều sản phẩm cùng lúc; chăn nuôi hiện đại dùng công nghệ tiên tiến, kĩ thuật gen, liên kết chặt với công nghiệp chế biến.
- ✦Ba nhóm vật nuôi: gia súc lớn (trâu, bò, ngựa…) · gia súc nhỏ (cừu, lợn, dê…) · gia cầm (gà, vịt, ngan, ngỗng…). Ba hình thức: tự nhiên (chăn thả) · công nghiệp (trang trại hiện đại) · sinh thái (điều kiện như tự nhiên do con người tạo ra).
Vật nuôi và cơ sở thức ăn (tài liệu bổ sung)
| Vật nuôi | Cơ sở thức ăn, điều kiện | Nơi nuôi nhiều |
|---|---|---|
| Bò | Đồng cỏ; vùng trồng thức ăn | Bra-xin, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Trung Quốc |
| Trâu | Nhiệt đới ẩm | Ấn Độ, Pa-ki-xtan, Trung Quốc |
| Lợn | Lương thực; vùng đông dân | Trung Quốc (đàn lớn nhất thế giới) |
| Cừu, dê | Đồng cỏ khô hạn | Trung Quốc, Ấn Độ, Ô-xtrây-li-a |
| Gia cầm | Lương thực, thức ăn công nghiệp | Rộng khắp, nhiều ở vùng đông dân |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chăn nuôi chỉ phát triển mạnh nơi có nhiều đồng cỏ" — sai: đồng cỏ chỉ hợp với chăn thả; chăn nuôi hiện đại dựa vào thức ăn chế biến, nên phát triển nơi có lương thực, thức ăn công nghiệp và thị trường lớn.
Dạng bài
Tính cơ cấu và tốc độ tăng của đàn vật nuôi
- 1 Tổng đàn = cộng các loại (cùng đơn vị, cùng năm).
- 2 Tỉ trọng một loại = số con loại đó : tổng đàn × 100 (%).
- 3 Tốc độ tăng = giá trị năm sau : giá trị năm gốc × 100 (%); "tăng bao nhiêu %" = tốc độ tăng − 100.
- 4 Kiểm tra: tổng các tỉ trọng trong một năm = 100 % (sai số làm tròn); loại có số con giảm thì tốc độ tăng dưới 100 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm "bằng 125 %" với "tăng 125 %": tăng là 125 − 100 = 25 %. Hoặc lấy năm 2010 chia năm 2020 (ngược).
Dựa vào bảng (triệu con; số liệu minh hoạ): Tính tỉ trọng đàn lợn năm 2020 và tốc độ tăng đàn lợn 2020 so với 2010.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cây lương thực
- 1Nhận biết
Ba cây lương thực chính của thế giới là
- 2Thông hiểu
Cây lương thực ưa khí hậu nóng, ẩm, chân ruộng ngập nước, đất phù sa là
- 3Thông hiểu
Lúa mì được trồng nhiều ở vùng ôn đới và cận nhiệt vì
- 4Vận dụng
Ngô có thể trồng ở nhiều kiểu khí hậu khác nhau, chủ yếu vì
Cây công nghiệp
- 1Nhận biết
Cây nào sau đây thuộc nhóm cây công nghiệp lấy đường?
- 2Thông hiểu
Chè thích hợp với điều kiện
- 3Thông hiểu
Vì sao cà phê, cao su tập trung ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt?
- 4Vận dụng
Cây công nghiệp phù hợp với đất đen, đất phù sa và thường trồng luân canh với lúa mì là
Chăn nuôi
- 1Nhận biết
Theo SGK, gia súc nhỏ gồm
- 2Thông hiểu
Đặc điểm cốt lõi quyết định quy mô và hình thức chăn nuôi là
- 3Thông hiểu
Lợn và gia cầm phát triển mạnh ở những vùng
- 4Vận dụng
Một vùng khô hạn, nhiều đồng cỏ tự nhiên nhưng ít nước. Vật nuôi thích hợp nhất để phát triển là
Đọc bản đồ
- 1Nhận biết
Quan sát bản đồ phân bố cây lương thực (Hình 24.2), lúa gạo tập trung nhiều nhất ở châu lục nào?
- 2Thông hiểu
Quan sát bản đồ phân bố cây công nghiệp (Hình 24.5), cà phê, cao su, mía tập trung chủ yếu ở
- 3Vận dụng
Trên bản đồ vật nuôi (Hình 24.6), Ô-xtrây-li-a nổi bật với bò và cừu chủ yếu do
Tính chỉ số, đọc bảng
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (diện tích: triệu ha; sản lượng: triệu tấn; số liệu minh hoạ): Năng suất ngô là tấn/ha.
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lúa gạo chiếm bao nhiêu phần trăm tổng sản lượng ba cây? (làm tròn một chữ số thập phân) %.
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất ngô cao hơn lúa mì bao nhiêu tấn/ha? (một chữ số thập phân) .
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng đàn vật nuôi (triệu con; số liệu minh hoạ): Nhận xét đúng là
- 5Vận dụng Với bảng đàn vật nuôi ở câu trên, đàn bò năm 2020 bằng bao nhiêu phần trăm năm 2010? %.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cây công nghiệp ưa nhiệt, ẩm, không chịu gió bão, thích hợp đất badan là
- 2Thông hiểu
Cơ sở quan trọng nhất để phát triển ngành chăn nuôi là
- 3Vận dụng
Việt Nam trồng lúa gạo là chính còn lúa mì chủ yếu phải nhập khẩu chủ yếu vì
- 4Vận dụng
Hình thức chăn nuôi dùng công nghệ tiên tiến, liên kết chặt với công nghiệp chế biến ở trang trại hiện đại là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng về ba cây lương thực của nước M (diện tích: triệu ha; sản lượng: triệu tấn; số liệu minh hoạ):
a)Ngô có năng suất cao nhất trong ba cây.
b)Diện tích lúa gạo nhỏ hơn diện tích lúa mì.
c)Lúa gạo chiếm tỉ trọng sản lượng lớn nhất trong ba cây.
d)Lúa mì có năng suất cao hơn lúa gạo.
- 2Vận dụng
Cho bảng về đàn vật nuôi của một nước (triệu con; số liệu minh hoạ):
a)Đàn lợn năm 2020 tăng 25 % so với năm 2010.
b)Đàn cừu năm 2020 tăng so với năm 2010.
c)Tổng đàn ba loại năm 2020 lớn hơn năm 2010.
d)Tỉ trọng đàn bò năm 2020 lớn hơn năm 2010.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (diện tích: triệu ha; sản lượng: triệu tấn; số liệu minh hoạ): Năng suất lúa mì là bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, năng suất bình quân chung của ba cây là bao nhiêu tấn/ha? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, ngô chiếm bao nhiêu phần trăm tổng sản lượng ba cây? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng đàn vật nuôi (triệu con; số liệu minh hoạ): Nếu lấy năm 2010 = 100 % thì đàn lợn năm 2020 bằng bao nhiêu %? Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lợn chiếm bao nhiêu phần trăm tổng đàn ba loại năm 2020? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng ở câu trên, tổng đàn ba loại năm 2020 bằng bao nhiêu phần trăm năm 2010? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: điều kiện sinh thái của lúa gạo, lúa mì, ngô; nhóm cây công nghiệp theo công dụng; cà phê, chè, cao su ưa gì; ba nhóm vật nuôi; cơ sở thức ăn; vì sao cây công nghiệp tập trung ở nhiệt đới.
- •Phần II hay cho bảng diện tích – sản lượng hoặc số lượng đàn theo năm: ý dễ mất điểm là so sánh sản lượng thay vì năng suất, nhầm "bằng 125 %" với "tăng 125 %", đọc ngược năm gốc.
- •Phần III: tính năng suất, tỉ trọng, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), tổng đàn. Bài nối với bài 25 – 26 (lâm nghiệp, thuỷ sản, tổ chức lãnh thổ nông nghiệp), bài 27 (vẽ biểu đồ sản lượng lương thực) và Địa lí 12 (nông nghiệp Việt Nam).
Địa lí ngành lâm nghiệp và ngành thuỷ sản