Kinh tế và pháp luật lớp 10
Bài 4 · Cơ bản

Cơ chế thị trường

Giải thích cơ chế thị trường như "bàn tay vô hình", xếp được một hiện tượng vào ưu điểm hay nhược điểm của nó, và nêu được giá cả thị trường cho các chủ thể biết điều gì.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cơ chế thị trường = hệ thống các quan hệ kinh tế mang tính tự điều chỉnh, tuân theo quy luật cạnh tranh, cung – cầu, giá cả, lợi nhuận — "bàn tay vô hình" chi phối chủ thể kinh tế.
  • 2Ưu điểm: kích thích năng động, sáng tạo, thúc đẩy lực lượng sản xuất · phân bổ lại nguồn lực · thoả mãn ngày càng tốt nhu cầu, thúc đẩy tiến bộ xã hội.
  • 3Nhược điểm: tiềm ẩn rủi ro, khủng hoảng, suy thoái · phát sinh cạnh tranh không lành mạnh · không tự khắc phục được phân hoá sâu sắc ⇒ Nhà nước cần tăng cường quản lí vĩ mô.
  • 4Giá cả thị trường = giá bán thực tế trên thị trường, hay giá thoả thuận giữa người mua và người bán. Giá cả hàng hoá bù đắp chi phí sản xuất và lưu thông.
  • 5Mạch nhớ: giá cho biết → nguồn lực chuyển chỗ → cung – cầu cân dần; cơ chế có hai mặt, nên Nhà nước dùng chính giá cả làm công cụ quản lí, điều tiết.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để xem đồ thị cung – cầu: giá thấp thì hàng khan, giá cao thì hàng ế, rồi giá về mức cân bằng; cuối cùng cầu tăng kéo giá lên và người bán tăng cung. Bấm "Tự chơi": kéo thanh giá để thấy lượng cung, lượng cầu đổi ngay; rồi kéo từng tình huống vào "Ưu điểm" hay "Nhược điểm" của cơ chế thị trường (có một thẻ không phải ưu hay nhược điểm của cơ chế).

GiáLượng hàngCầuCunggiá 50cung = cầuSố liệu minh hoạ (giá và lượng hàng quy ước)

Giá hạ xuống 20: người mua đổ xô đến.

1 🖐️ Cơ chế thị trường và ưu điểm

Cần nhớ

  • ✦Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang tính tự điều chỉnh, tuân theo yêu cầu của các quy luật kinh tế (cạnh tranh, cung – cầu, giá cả, lợi nhuận…), chi phối hoạt động của các chủ thể kinh tế, đóng vai trò như một bàn tay vô hình điều tiết nền kinh tế.
  • ✦Chủ thể kinh tế được tự do mua, bán, trao đổi, nhưng không ai muốn làm gì cũng được: giá, cung – cầu, cạnh tranh buộc họ phải điều chỉnh. Muốn đứng vững, doanh nghiệp phải cạnh tranh lành mạnh, cung ứng sản phẩm phù hợp nhu cầu và giữ chi phí sản xuất thấp hơn giá bán (tình huống anh M – Công ty X).
  • ✦Ba ưu điểm cơ bản: kích thích năng động, sáng tạo · phân bổ lại nguồn lực · thoả mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu con người.

Ba ưu điểm — nhận ra bằng "chuyện gì xảy ra"

Ưu điểmBiểu hiệnVí dụ (SGK)
Kích thích tính năng động, sáng tạo của chủ thể, thúc đẩy lực lượng sản xuất và tăng trưởngPhải cạnh tranh nên đổi mới kĩ thuật, nâng trình độ lao động, năng lực quản líDệt may Việt Nam đầu tư máy móc hiện đại, tạo sản phẩm chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, giá thành hợp lí
Phân bổ lại nguồn lực kinh tế, đáp ứng tốt hơn nhu cầu, lợi ích của các chủ thểVốn, lao động, đất đai chuyển về nơi lợi nhuận cao, nhu cầu lớnGiá dưa hấu cao, thu nhập gấp rưỡi trồng lúa ⇒ nhiều hộ ở thôn S chuyển sang trồng dưa
Thoả mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu con người ⇒ thúc đẩy tiến bộ, văn minh xã hộiDoanh nghiệp tìm hiểu nhu cầu khách hàng rồi đổi hướng sản phẩmNgành dệt may chuyển sang sản phẩm có chất liệu thân thiện với con người và môi trường

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Trong cơ chế thị trường, người sản xuất hoàn toàn tự do chọn mặt hàng, không cần quan tâm yếu tố khác" — sai. Họ luôn bị giá cả, cung – cầu, cạnh tranh, lợi nhuận chi phối.
  • ✦"Bàn tay vô hình" không phải một cơ quan hay quyết định của Nhà nước. Đó là cách ví von về sự tự điều chỉnh của các quy luật kinh tế.
  • ✦"Không thích thì không cần cạnh tranh với ai" — sai: cạnh tranh là yêu cầu của cơ chế thị trường; không cạnh tranh được thì khó đứng vững.

2 ⚠️ Nhược điểm của cơ chế thị trường

Cần nhớ

  • ✦Ba nhược điểm vốn có: tiềm ẩn rủi ro, khủng hoảng, suy thoái · phát sinh thủ đoạn cạnh tranh không lành mạnh gây thiệt hại cho người sản xuất và người tiêu dùng · không tự khắc phục được hiện tượng phân hoá sâu sắc trong xã hội.
  • ✦Vì thế Nhà nước cần tăng cường quản lí vĩ mô nền kinh tế để khắc phục, hạn chế nhược điểm của cơ chế thị trường.
  • ✦Tham gia thị trường thì phải chấp nhận nguy cơ rủi ro: cùng một cơ chế, có người giàu nhanh, có người thua lỗ, phá sản.

Ba nhược điểm — biểu hiện trong SGK

Nhược điểmBiểu hiện
Tiềm ẩn rủi ro, khủng hoảng, suy thoáiCung – cầu biến động bất ngờ, hàng đang bán chạy bỗng ế; doanh nghiệp đua nhau mở rộng theo lợi nhuận trong khi cầu không tăng tương ứng ⇒ mất cân đối cung – cầu, thua lỗ, phá sản; lan rộng thì kinh tế suy thoái, khủng hoảng
Cạnh tranh không lành mạnhLàm giả thương hiệu, dán nhãn mác giả để lừa người tiêu dùng ⇒ người tiêu dùng hiểu lầm, doanh nghiệp có hàng thật bị ế ẩm; nguy hơn là hại sức khoẻ, tính mạng người dùng
Không tự khắc phục được phân hoá sâu sắcNgười có điều kiện sản xuất thuận lợi, trình độ cao, trang bị kĩ thuật tốt thì giàu nhanh; người kém điều kiện hoặc gặp rủi ro dễ thua lỗ, phá sản, thành người nghèo

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Cùng một hiện tượng có thể là ưu hay nhược tuỳ giai đoạn: hộ chuyển sang trồng dưa vì giá cao là phân bổ lại nguồn lực (ưu điểm); cả vùng đổ xô trồng, dưa ế, nhiều hộ lỗ là mất cân đối cung – cầu (nhược điểm).
  • ✦"Nhà nước tăng cường quản lí" là hướng khắc phục nhược điểm, không phải một nhược điểm của cơ chế thị trường.
  • ✦Nhầm "khủng hoảng, suy thoái" với "phân hoá giàu nghèo": cái đầu nói về toàn nền kinh tế mất cân đối, cái sau nói về khoảng cách giữa người với người.

Dạng bài

Xếp một hiện tượng vào ưu điểm hay nhược điểm

  1. 1 Gạch chuyện gì xảy ra: nguồn lực chuyển đi đâu, ai sáng tạo, ai bị thiệt, ai bị lừa?
  2. 2 Hỏi: kết quả là tốt hơn cho nhu cầu của xã hội (ưu điểm) hay gây mất cân đối, thiệt hại, chênh lệch (nhược điểm)?
  3. 3 Gọi tên theo bảng: năng động, sáng tạo · phân bổ nguồn lực · thoả mãn nhu cầu · rủi ro, khủng hoảng · cạnh tranh không lành mạnh · phân hoá sâu sắc.
  4. 4 Nếu tình huống kể Nhà nước làm gì đó (áp trần giá, công khai giá…) thì đó là quản lí, điều tiết, không xếp vào ưu hay nhược điểm của cơ chế.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn kết quả lỗ để kết luận "cơ chế thị trường luôn hại nông dân", hoặc chỉ nhìn năm đầu để kết luận "luôn có lợi".

🍉
Làm mẫu

Thấy dưa hấu tăng giá, cả thôn S chuyển hết ruộng lúa sang trồng dưa. Năm sau, cả vùng cùng bán dưa, giá tụt, nhiều hộ lỗ. Hai giai đoạn này thể hiện ưu hay nhược điểm của cơ chế thị trường?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🏷️ Giá cả thị trường

Cần nhớ

  • ✦Giá cả hàng hoá là số tiền phải trả cho một hàng hoá để bù đắp những chi phí sản xuất và lưu thông hàng hoá đó.
  • ✦Giá cả thị trường là giá bán thực tế của hàng hoá trên thị trường, hay giá cả hàng hoá được thoả thuận giữa người mua và người bán.
  • ✦Tình huống SGK: giá niêm yết 500.000 đồng một sản phẩm; hàng mới, chất lượng tốt, mẫu đẹp, nguồn hàng khan hiếm, chi phí sản xuất và vận chuyển lớn ⇒ giá hơi cao. Khách mua từ 50 sản phẩm được giảm 5% ⇒ giá thực tế mỗi sản phẩm 500.000 × 95% = 475.000 đồng.
🏭 Giá cả hàng hoá

Số tiền để bù chi phí sản xuất và lưu thông. Là mức giá người bán cần thu về, chưa nói người mua có đồng ý hay không.

🤝 Giá cả thị trường

Giá thực tế hai bên chấp nhận khi mua bán, thoả thuận theo chất lượng, số lượng mua, mức khan hiếm, cạnh tranh…

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Giá thị trường không phải giá do một bên ấn định: nó được thoả thuận (khách xin giảm khi mua nhiều, bên bán chấp nhận).
  • ✦Giá không chỉ bù chi phí sản xuất: còn chi phí lưu thông (vận chuyển, phân phối…). Quên vế "lưu thông" là lỗi hay gặp ở câu điền khuyết.
  • ✦Đọc kĩ phép tính phần trăm: giảm 5% là còn 95% giá niêm yết, không phải trừ 5.000 đồng.

4 📡 Chức năng của giá cả thị trường

Ba chức năng — ví dụ giá sữa (SGK)

Chức năngNghĩa làVí dụ
Cung cấp thông tinGiá cho biết tình hình cung – cầu để chủ thể quyết định mở rộng hay thu hẹp sản xuất, tăng hay giảm tiêu dùngSữa bột loại tốt tăng giá ⇒ nhà cung ứng muốn bán thêm; người tiêu dùng giảm mua, chuyển sang sản phẩm khác
Phân bổ nguồn lựcGóp phần điều tiết quy mô sản xuất, cân đối cung – cầuLợi nhuận cao hút thêm nhà cung ứng đưa hàng ra thị trường
Công cụ để Nhà nước quản lí, điều tiết nền kinh tếNhà nước dùng giá để ổn định, cân đối kinh tế, nhất là mặt hàng thiết yếuÁp trần giá sữa; yêu cầu đăng kí giá, công khai giá bán

Cần nhớ

  • ✦Sữa là mặt hàng thiết yếu, bảo đảm sức khoẻ mọi người nhất là trẻ em, không thể để giá biến động quá mạnh ⇒ Nhà nước bình ổn giá: áp trần, đăng kí giá, công khai giá.
  • ✦Giá thị trường là công cụ: Nhà nước không thay thế thị trường mà dùng giá cả để quản lí, kích thích, điều tiết nền kinh tế.
  • ✦Chuỗi nhớ: giá lên ⇒ lợi nhuận cao hơn ⇒ người bán tìm cách tăng cung; người mua thấy đắt thì giảm mua, đổi sản phẩm.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm chức năng: "người tiêu dùng đổi sang sản phẩm khác khi giá tăng" là cung cấp thông tin (giá báo hiệu); "Nhà nước áp trần giá" là công cụ quản lí.
  • ✦"Áp trần giá" là biện pháp của Nhà nước, không phải ưu điểm hay nhược điểm của cơ chế thị trường.
  • ✦Giữ hàng trong kho chờ giá lên (như bà Y trong bài tập) là đặt cược vào dự đoán, không phải căn cứ vào nhu cầu thật; giá đổi chiều thì lỗ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🖐️

Cơ chế thị trường và ưu điểm

  1. 1
    Nhận biết

    Cơ chế thị trường được ví như

  2. 2
    Thông hiểu

    Chủ cửa hàng K nói: "Trong cơ chế thị trường, tôi muốn bán mặt hàng nào cũng được, không cần quan tâm đến yếu tố nào khác." Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Anh M, giám đốc Công ty X, cho biết muốn đứng vững phải giải quyết tốt quan hệ cạnh tranh, cung ứng sản phẩm phù hợp nhu cầu và giữ chi phí sản xuất thấp hơn giá bán. Điều đó cho thấy

  4. 4
    Vận dụng

    Ở thôn S, giá dưa hấu tăng cao, thu nhập gấp rưỡi so với trồng lúa nên nhiều hộ chuyển sang trồng dưa. Việc này thể hiện ưu điểm nào của cơ chế thị trường?

  5. 5
    Thông hiểu

    Bấm theo đúng thứ tự mạch "chuyển nguồn lực" khi giá một mặt hàng tăng:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Nhận biết Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế mang tính , tuân theo yêu cầu của các quy luật kinh tế.
⚠️

Nhược điểm của cơ chế thị trường

  1. 1
    Nhận biết

    Nhược điểm vốn có của cơ chế thị trường là

  2. 2
    Thông hiểu

    Siêu thị X nhập hàng không rõ nguồn gốc rồi dán nhãn mác giả để bán. Hành vi này biểu hiện

  3. 3
    Vận dụng

    Nhiều xưởng may thấy lãi cao nên đua nhau mở rộng, trong khi nhu cầu mua hàng tăng chậm. Hàng tồn kho chất đống, vài xưởng phá sản. Điều này cho thấy

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Trong cơ chế thị trường, người sản xuất hoàn toàn tự do lựa chọn mặt hàng kinh doanh, không cần quan tâm các yếu tố khác.

    b)Tham gia thị trường thì phải chấp nhận nguy cơ rủi ro.

    c)Cơ chế thị trường tự khắc phục được hiện tượng phân hoá sâu sắc trong xã hội.

    d)Nhà nước cần tăng cường quản lí vĩ mô nền kinh tế để hạn chế nhược điểm của cơ chế thị trường.

🏷️

Giá cả thị trường

  1. 1
    Nhận biết

    Giá cả thị trường là

  2. 2
    Vận dụng

    Khách hỏi giá 500.000 đồng một sản phẩm; nhân viên cho biết sẽ giảm 5% nếu mua từ 50 sản phẩm trở lên. Khách chốt mua 50 sản phẩm. Giá khách thực trả cho mỗi sản phẩm là

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhân viên giải thích: giá hơi cao vì chi phí sản xuất và vận chuyển lớn, hàng mới, chất lượng tốt, nguồn hàng khan hiếm. Những yếu tố đó cho thấy giá cả hàng hoá

  4. 4
    Nhận biết Giá cả hàng hoá là số tiền phải trả cho một hàng hoá để bù đắp chi phí sản xuất và hàng hoá đó.
📡

Chức năng của giá cả thị trường

  1. 1
    Vận dụng

    Thấy bảng giá sữa tăng, chị N quyết định mua ít đi và đổi sang loại khác. Điều đó cho thấy giá cả thị trường có chức năng

  2. 2
    Vận dụng

    Sữa bột loại tốt tăng giá nhanh, lợi nhuận cao hơn nên nhiều nhà cung ứng tăng sản lượng; người tiêu dùng giảm mua, chuyển sang sản phẩm khác. Tình huống thể hiện chức năng nào của giá cả thị trường?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong ví dụ của SGK, Nhà nước yêu cầu doanh nghiệp sữa đăng kí giá với cơ quan quản lí giá và công khai mức giá bán. Nhà nước đang

  4. 4
    Vận dụng

    Thấy giá hàng trên thị trường có xu hướng tăng, bà Y giữ nhiều hàng trong kho để chờ giá cao hơn mới bán. Nhận định hợp lí nhất là

  5. 5
    Thông hiểu

    Nắm bắt nhu cầu tiêu thụ hải sản ở Hà Nội, ông Y mở cửa hàng thu mua hải sản mang về bán ở các chợ đầu mối. Hành vi của ông Y

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nhận thấy khách ngày càng ưa loại bánh ít đường, công ty Z đầu tư dây chuyền mới, cải tiến công thức và hạ giá thành. Việc làm của công ty Z thể hiện ưu điểm nào của cơ chế thị trường?

  2. 2
    Vận dụng

    Chị P làm ăn khấm khá nhờ trình độ cao và kĩ thuật tốt; anh Q kinh doanh kém, gặp rủi ro, thua lỗ rồi thành hộ nghèo. Hiện tượng này thể hiện

  3. 3
    Vận dụng

    Giá trứng gà tăng mạnh, nhiều hộ nuôi gà mở rộng chuồng trại. Lúc này giá cả thị trường đang thể hiện chức năng

  4. 4
    Thông hiểu

    Khi giá gạo biến động mạnh, Nhà nước áp dụng biện pháp bình ổn giá và yêu cầu các cửa hàng niêm yết công khai giá bán. Đây là việc Nhà nước

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Vận dụng

    Tình huống: Chị L mở quán trà sữa ở cổng một trường học và làm ăn khá nên thuê thêm hai nhân viên, nhập thêm nguyên liệu. Nhưng chỉ vài tháng sau, bốn quán trà sữa mới cùng mở trong khu vực; khách chia nhỏ, hàng tồn nhiều. Chị L đổi công thức, làm thêm món ít đường và giảm giá khi mua nhiều, nhờ đó giữ được khách quen. Một quán khác mua trân châu không rõ nguồn gốc để bán rẻ; sau khi nhiều khách bị đau bụng, quán phải đóng cửa.

    a)Việc chị L đổi công thức, làm thêm món ít đường cho thấy cạnh tranh kích thích chủ thể kinh tế năng động, sáng tạo.

    b)Quán mua trân châu không rõ nguồn gốc để bán rẻ đang cạnh tranh lành mạnh.

    c)Việc bốn quán mới cùng mở trong khi khách chia nhỏ, hàng tồn nhiều là biểu hiện mất cân đối cung – cầu, một rủi ro tiềm ẩn của cơ chế thị trường.

    d)Tình huống cho thấy cơ chế thị trường luôn bảo đảm mọi quán đều có lợi nhuận như nhau.

  2. 2
    Thông hiểu

    Thông tin (theo SGK): Sữa là mặt hàng thiết yếu. Có thời điểm sữa bột loại tốt cho trẻ sơ sinh tăng giá nhanh, mang lại lợi nhuận cao hơn nên các nhà cung ứng tìm cách đưa thêm sản phẩm ra thị trường; một bộ phận người tiêu dùng giảm bớt nhu cầu, chuyển sang sản phẩm khác phù hợp hơn. Để bình ổn giá, Nhà nước thực hiện một số biện pháp: quy định áp trần giá sữa, yêu cầu doanh nghiệp sản xuất, phân phối và đại lí bán lẻ đăng kí giá với cơ quan quản lí giá ở địa phương, công khai mức giá bán.

    a)Giá sữa bột loại tốt tăng làm lợi nhuận của người bán cao hơn, thúc đẩy các nhà cung ứng đưa thêm sản phẩm ra thị trường.

    b)Khi giá sữa tăng, mọi người tiêu dùng đều tăng mua vì sữa là mặt hàng thiết yếu.

    c)Việc áp trần giá, yêu cầu đăng kí và công khai giá cho thấy giá cả thị trường là công cụ để Nhà nước quản lí, điều tiết nền kinh tế.

    d)Nhà nước phải quản lí giá sữa vì giá cả thị trường không có chức năng cung cấp thông tin.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay cho một tình huống kinh doanh (mở quán, đổi sản phẩm, đổ xô trồng cây, hàng giả) rồi hỏi đó là ưu điểm hay nhược điểm nào của cơ chế thị trường, hoặc chức năng nào của giá cả — gạch "chuyện gì xảy ra" trước.
  • •Phần II hay cho một đoạn kể (giá sữa, giá dưa, chuỗi quán) với 4 ý trộn: ưu hay nhược · hành vi nào không lành mạnh · giá cho biết điều gì · biện pháp nào là của Nhà nước. Ý sai thường là "hoàn toàn tự do", "luôn có lợi", "giá không có thông tin".
  • •Bài này nối với bài 3 (thị trường), bài 5 và bài 6 (ngân sách, thuế: những công cụ khác Nhà nước dùng để điều tiết nền kinh tế) và bài 7 (doanh nghiệp hoạt động trong cơ chế thị trường).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Ngân sách nhà nước