Ngân sách nhà nước
Nói đúng ngân sách nhà nước là gì, gọi đúng một khoản là thu hay chi, nêu bốn vai trò của ngân sách, và chỉ ra quyền – nghĩa vụ của công dân trong từng tình huống.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ngân sách nhà nước = toàn bộ khoản thu, chi của Nhà nước, được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định; gồm ngân sách trung ương và địa phương.
- 2Bốn đặc điểm: tính pháp lí cao · Nhà nước là chủ thể duy nhất quyết định thu, chi · hướng tới lợi ích chung · thu, chi theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp.
- 3Thu: thuế, lệ phí, phí; viện trợ không hoàn lại, tài trợ; thu khác. Chi: đầu tư phát triển · dự trữ quốc gia · thường xuyên · trả nợ lãi · viện trợ · chi khác. Quý I năm 2026: chi thường xuyên 71,1% là lớn nhất.
- 4Vai trò: bảo đảm bộ máy nhà nước và dịch vụ công · công cụ quản lí, điều tiết kinh tế vĩ mô · công cụ an sinh xã hội, ứng phó rủi ro · thúc đẩy đối ngoại, hội nhập.
- 5Mạch nhớ: công dân nộp (nghĩa vụ) → quỹ chung do Nhà nước quản lí → chi cho đường, trường, trạm, an sinh (quyền hưởng lợi, giám sát) — hưởng gián tiếp, không đòi lại riêng.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem dòng tiền: thuế, phí, viện trợ chảy vào quỹ ngân sách chung, Quốc hội quyết định dự toán, rồi quỹ chi ra đầu tư, thường xuyên, trả nợ lãi (tỉ lệ theo Hình 2 SGK); cảnh cuối cho thấy tiền bạn nộp không trả lại riêng bạn mà quay về dưới dạng đường, trường, trạm. Bấm "Tự chơi": kéo từng khoản vào "Thu vào quỹ" hay "Chi ra từ quỹ" (có một thẻ không phải khoản thu của ngân sách nhà nước).
Thuế, phí, lệ phí, viện trợ… cùng chảy vào một quỹ chung.
1 🏛️ Khái niệm và đặc điểm
Cần nhớ
- ✦Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
- ✦Hệ thống gồm ngân sách trung ương (các khoản thu phân cấp cho Trung ương hưởng + khoản chi thuộc nhiệm vụ chi cấp Trung ương) và ngân sách địa phương (các khoản thu phân cấp cho địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương + khoản chi thuộc nhiệm vụ chi cấp địa phương).
- ✦Quốc hội quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán ngân sách hằng năm. Năm ngân sách bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm dương lịch.
- ✦NSNN thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lí; được bố trí cho kinh tế, giáo dục – đào tạo, hành chính sự nghiệp, khoa học công nghệ, y tế, quốc phòng, an ninh, phát triển nông nghiệp – nông thôn, giảm nghèo bền vững…
Bốn đặc điểm của ngân sách nhà nước
| Đặc điểm | Nghĩa là | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tính pháp lí cao | Lập và sử dụng theo Luật Ngân sách nhà nước; mọi hoạt động thu, chi phải theo nguyên tắc, trình tự pháp luật quy định | Một khoản chi phải nằm trong dự toán đã được duyệt |
| Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định thu, chi | Nhà nước đại diện chủ sở hữu; quyết định các khoản thu, chi nhằm phục vụ lợi ích chung | Một công ti không thể tự đặt ra khoản thu của ngân sách |
| Hướng tới giải quyết quan hệ lợi ích chung trong xã hội | Phục vụ lợi ích chung của quốc gia và xã hội, không phục vụ riêng ai | Chi xây đường, trường học, trạm y tế, quốc phòng |
| Thu, chi theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp | Người nộp không đòi lại đúng khoản đã nộp; hưởng lợi gián tiếp qua dịch vụ công, chính sách xã hội | Nộp thuế rồi dùng con đường mới, không "rút lại" tiền thuế |
Gồm khoản thu phân cấp cho Trung ương hưởng và khoản chi thuộc nhiệm vụ chi cấp Trung ương.
Gồm khoản thu phân cấp cho địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương và khoản chi thuộc nhiệm vụ chi của địa phương.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chính phủ là chủ thể duy nhất có quyền sở hữu và sử dụng ngân sách" — sai. SGK: Nhà nước là chủ thể duy nhất quyết định thu, chi; ngân sách thuộc sở hữu toàn dân; Quốc hội quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán.
- ✦"Nộp nhiều thuế thì được trả lại nhiều" hoặc "tiền mình nộp được trả lại cho từng người" — sai: nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp.
- ✦Nhầm ngày: năm ngân sách là 1 tháng 1 – 31 tháng 12 (dương lịch), không phải năm học, không phải 1 tháng 7 – 30 tháng 6.
- ✦"Chỉ cán bộ nhà nước mới phải kiểm tra, giám sát vì ngân sách do Nhà nước sở hữu" — sai: mọi người dân có quyền giám sát cộng đồng về tài chính – ngân sách.
2 💰 Các khoản thu, chi
Thu, chi ngân sách nhà nước (Hình 1, theo Điều 5 Luật Ngân sách nhà nước năm 2025)
| Thu ngân sách nhà nước | Chi ngân sách nhà nước |
|---|---|
| Các khoản thu từ thuế, lệ phí và các khoản phí thu từ hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện | Chi đầu tư phát triển |
| Các khoản phí thu từ dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức được giao cung cấp dịch vụ công nộp ngân sách theo quy định | Chi dự trữ quốc gia |
| Viện trợ không hoàn lại của Chính phủ nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài; khoản tài trợ, đóng góp tự nguyện trong và ngoài nước | Chi thường xuyên |
| Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật | Chi trả nợ lãi |
| — | Chi viện trợ |
| — | Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật |
Cần nhớ
- ✦Thuế là nguồn thu chủ yếu (bài 6). Viện trợ chỉ tính là thu khi không hoàn lại.
- ✦Quý I năm 2026 (SGK, ước): tổng thu 829,4 nghìn tỉ đồng — thu nội địa 89,3%, xuất nhập khẩu 9,3%, dầu thô 1,4%. Tổng chi 530,1 nghìn tỉ đồng — thường xuyên 71,1%, đầu tư phát triển 21,9%, trả nợ lãi 7,0%.
- ✦Chi đầu tư phát triển: xây dựng, nâng cấp hạ tầng (đường giao thông, điện lưới, trường học, bệnh viện, cao tốc…). Chi thường xuyên: duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước và các dịch vụ công hằng năm.
- ✦Giai đoạn 2021 – 2025 (SGK): tỉ lệ chi đầu tư tăng từ 28% lên 32% tổng chi; hằng năm dành khoảng 17% tổng chi cho an sinh xã hội; triệt để tiết kiệm chi cho hoạt động hành chính.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đọc biểu đồ: khoản lớn nhất trong chi là chi thường xuyên (71,1%), không phải chi đầu tư (21,9%). Khoản lớn nhất trong thu là thu nội địa (89,3%).
- ✦Nhầm chiều: viện trợ không hoàn lại nhận từ nước ngoài là thu; chi viện trợ cho nước khác mới là chi.
- ✦Doanh thu bán hàng của một công ti không phải thu của ngân sách; chỉ phần thuế, phí công ti nộp cho Nhà nước mới là khoản thu.
- ✦Tính phần trăm: lấy tổng chi × tỉ lệ (530,1 × 7,0% ≈ 37 nghìn tỉ), đừng lấy tỉ lệ nhân với tổng thu.
3 🧰 Vai trò của ngân sách nhà nước
Bốn vai trò
| Vai trò | Nội dung | Ví dụ trong SGK |
|---|---|---|
| Bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước và cung cấp dịch vụ công | Nguồn tài chính chủ yếu duy trì bộ máy, quốc phòng, an ninh; cung cấp dịch vụ công thiết yếu cho xã hội | Các tỉnh miền núi mở rộng đường giao thông, kéo điện lưới về bản vùng sâu, xây trường học, cơ sở y tế |
| Công cụ quản lí và điều tiết kinh tế vĩ mô | Tác động vào tổng cầu, ổn định thị trường, kiểm soát lạm phát, bình ổn giá cả, định hướng phát triển ngành, vùng trọng điểm | Chính phủ tạm ứng 8.000 tỉ đồng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu |
| Công cụ bảo đảm an sinh xã hội và ứng phó rủi ro | Lập quỹ dự trữ, dự phòng xử lí thiên tai, dịch bệnh, khủng hoảng kinh tế…; thực hiện chính sách an sinh, phúc lợi xã hội | Khoảng 17% tổng chi hằng năm cho an sinh xã hội; hỗ trợ đối tượng chính sách, người lao động |
| Thúc đẩy đối ngoại và hội nhập quốc tế | Tạo nguồn lực cho hợp tác quốc tế, tài trợ, hỗ trợ phát triển; nâng cao vị thế quốc gia | Chi viện trợ trong cơ cấu chi |
Cần nhớ
- ✦Bộ máy nhà nước hoạt động nhờ nguồn lực tài chính từ ngân sách nhà nước — quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của quốc gia.
- ✦Giai đoạn 2021 – 2025 (theo Bộ Tài chính): huy động ngân sách khoảng 18,3% GDP; giảm, gia hạn thuế, phí… khoảng 1,1 triệu tỉ đồng để hỗ trợ người dân, doanh nghiệp; tăng thu, tiết kiệm chi khoảng 1,5 triệu tỉ đồng để đầu tư hạ tầng.
- ✦Ngân sách vừa thu từ dân, vừa chi cho dân qua công trình công cộng và chính sách an sinh — vì thế vừa là công cụ quản lí kinh tế, vừa là công cụ xã hội.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Phân biệt bình ổn giá, kiểm soát lạm phát (điều tiết kinh tế vĩ mô) với hỗ trợ người nghèo, xử lí thiên tai (an sinh, ứng phó rủi ro). Quỹ bình ổn giá xăng dầu thuộc loại đầu.
- ✦"Ngân sách chỉ để trả lương cán bộ" — sai: còn đầu tư hạ tầng, an sinh, quốc phòng, đối ngoại.
- ✦Đề hay cho đoạn ví dụ rồi hỏi "vai trò nào": tìm từ khoá hành động (ổn định giá, xây trường, dự phòng thiên tai, tài trợ nước ngoài).
Dạng bài
Xác định vai trò của ngân sách nhà nước trong tình huống
- 1 Gạch Nhà nước dùng tiền ngân sách để làm gì (giữ giá, xây công trình, giúp người dân vượt thiên tai, hỗ trợ nước ngoài, trả lương cho bộ máy…).
- 2 Ghép với bốn vai trò: bộ máy và dịch vụ công · điều tiết kinh tế vĩ mô (giá, lạm phát, tổng cầu) · an sinh và ứng phó rủi ro · đối ngoại, hội nhập.
- 3 Chọn vai trò sát hành động nhất; nếu tình huống có hai ý thì nhận cả hai.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "giúp người dân đỡ khổ vì giá cao" rồi vội chọn "an sinh xã hội"; từ khoá của tình huống là bình ổn giá.
Trong bối cảnh xung đột khiến thị trường năng lượng biến động mạnh, Chính phủ quyết định tạm ứng 8.000 tỉ đồng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Hành động này phản ánh vai trò nào của ngân sách nhà nước?
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Quyền và nghĩa vụ của công dân
Quyền · Nghĩa vụ · Hành vi vi phạm
| Quyền hoặc nghĩa vụ | Làm đúng trông như thế nào | Hành vi vi phạm |
|---|---|---|
| Quyền được sử dụng hàng hoá, dịch vụ công và hỗ trợ từ ngân sách nhà nước | Học ở trường công, khám ở trạm y tế, dùng đường công cộng, nhận hỗ trợ khi thuộc diện | Cán bộ xã đưa người nhà có điều kiện tốt hơn vào danh sách nhận hỗ trợ bão lũ (ông M – ông N) |
| Quyền được cung cấp thông tin, tham gia giám sát cộng đồng về tài chính – ngân sách | Người dân xã X yêu cầu giải trình công khai các khoản thu, chi | Cán bộ từ chối công khai, nói "không có nghĩa vụ trừ khi cấp trên yêu cầu" |
| Nghĩa vụ nộp các khoản vào ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật | Nộp đầy đủ, đúng hạn thuế, phí, lệ phí | Nộp thiếu, nộp chậm, trốn nộp |
| Nghĩa vụ sử dụng khoản đầu tư từ ngân sách đúng mục đích, đúng chế độ, tiết kiệm, hiệu quả | Ngư dân xã Q vay vốn hỗ trợ đóng tàu, cam kết đúng mục đích, đúng tiến độ, trả nợ vay | Dùng kinh phí hỗ trợ vào việc riêng, không quyết toán |
Cần nhớ (theo Điều 35 Luật Ngân sách nhà nước năm 2025, SGK trích)
- ✦Nộp đầy đủ, đúng hạn thuế, phí, lệ phí và các khoản phải nộp khác vào ngân sách.
- ✦Được Nhà nước trợ cấp, hỗ trợ vốn và kinh phí thì phải quản lí, sử dụng đúng mục đích, đúng chế độ, tiết kiệm, hiệu quả và quyết toán với cơ quan tài chính.
- ✦Chấp hành pháp luật về kế toán, thống kê và công khai ngân sách.
- ✦Được cung cấp thông tin, tham gia giám sát cộng đồng về tài chính – ngân sách.
- ✦Chịu trách nhiệm về những sai sót, sai phạm theo quy định của pháp luật.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm quyền và nghĩa vụ: "được dùng đường, trường, trạm" là quyền; "nộp thuế, dùng tiền hỗ trợ đúng mục đích" là nghĩa vụ.
- ✦Hưởng lợi từ ngân sách không có nghĩa là không phải nộp: dù không trực tiếp dùng một công trình, công dân vẫn có nghĩa vụ nộp các khoản theo luật.
- ✦"Giám sát ngân sách là việc riêng của cán bộ" — sai; công dân có quyền được cung cấp thông tin và giám sát cộng đồng.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm và đặc điểm
- 1Nhận biết
Ngân sách nhà nước là
- 2Thông hiểu
Năm ngân sách ở Việt Nam
- 3Thông hiểu
Anh H nộp thuế hằng năm và thắc mắc: "Tiền tôi nộp có được trả lại riêng cho tôi không?" Câu trả lời đúng theo đặc điểm của ngân sách nhà nước là
- 4Vận dụng
Chị M nói: "Công ty tôi đóng nhiều thuế nên cũng có quyền quyết định các khoản thu của ngân sách." Nhận định đúng là
- 5Thông hiểu
Bấm theo đúng thứ tự vòng đời của một năm ngân sách:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 6Nhận biết Hệ thống ngân sách nhà nước gồm ngân sách và ngân sách địa phương.
Các khoản thu, chi
- 1Nhận biết
Khoản nào sau đây là khoản THU của ngân sách nhà nước?
- 2Thông hiểu
Quý I năm 2026, tổng chi ngân sách nhà nước ước 530,1 nghìn tỉ đồng, trong đó chi thường xuyên chiếm 71,1%, chi đầu tư phát triển 21,9%, trả nợ lãi 7,0%. Nhận xét đúng là
- 3Thông hiểu
Trường tiểu học xã Y được cấp kinh phí từ ngân sách để xây mới một dãy phòng học. Khoản này thuộc
- 4Vận dụng
Chi trả nợ lãi chiếm 7,0% trong tổng chi 530,1 nghìn tỉ đồng của quý I năm 2026. Số tiền chi trả nợ lãi xấp xỉ
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Phí thu từ dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp, nộp ngân sách theo quy định, là một khoản thu của ngân sách nhà nước.
b)Chi đầu tư phát triển và chi trả nợ lãi đều thuộc chi ngân sách nhà nước.
c)Viện trợ không hoàn lại của nước ngoài là một khoản chi của ngân sách nhà nước.
d)Nguồn thu từ thuế chỉ được dùng để chi lương cho cán bộ nhà nước.
Vai trò của ngân sách nhà nước
- 1Thông hiểu
Việc Chính phủ tạm ứng 8.000 tỉ đồng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu thể hiện vai trò nào của ngân sách nhà nước?
- 2Thông hiểu
Một tỉnh miền núi dùng ngân sách mở rộng đường giao thông, kéo điện lưới về bản vùng sâu, xây trường học, trạm y tế. Việc này thể hiện
- 3Vận dụng
Quốc hội quyết định điều chỉnh tăng lương khu vực công, lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội phù hợp khả năng cân đối ngân sách. Việc này cho thấy
- 4Vận dụng
Giai đoạn 2021 – 2025, tỉ lệ chi đầu tư tăng từ 28% lên 32% tổng chi, đồng thời khoảng 17% tổng chi hằng năm dành cho an sinh xã hội. Thông tin cho thấy
Quyền và nghĩa vụ của công dân
- 1Nhận biết
Quyền của công dân trong việc thực hiện pháp luật về ngân sách nhà nước là
- 2Vận dụng
Ông M, cán bộ xã, đưa em trai có điều kiện khá giả vào danh sách nhận hỗ trợ dành cho người dân vùng bão lũ. Chị P phản đối. Nhận định nào đúng?
- 3Thông hiểu
Ngư dân xã Q được vay vốn hỗ trợ từ ngân sách để đóng tàu, cùng nhau cam kết dùng tiền đúng mục đích, đúng tiến độ, trả nợ vay và đóng thuế đầy đủ. Việc làm này
- 4Vận dụng
Do phải nộp nhiều khoản không đúng quy định, người dân xã X yêu cầu cán bộ giải trình công khai các khoản thu, chi. Cán bộ trả lời không có nghĩa vụ trừ khi cấp trên yêu cầu. Nhận xét nào đúng?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Ông K, chủ cửa hàng, nói muốn nhận lại ngay khoản thuế đã nộp vì "đó là tiền của tôi". Theo đặc điểm của ngân sách nhà nước, nhận định đúng là
- 2Thông hiểu
Xã vùng cao dùng ngân sách xây trạm y tế, kéo điện lưới, mở đường giao thông. Khoản chi này chủ yếu thuộc
- 3Vận dụng
Chủ dự án ở xã X nhận kinh phí Nhà nước hỗ trợ dân vùng lũ nhưng đem dùng vào việc xây nhà riêng. Hành vi này vi phạm nghĩa vụ nào?
- 4Vận dụng
Quý I năm 2026, tổng thu ngân sách nhà nước ước 829,4 nghìn tỉ đồng, trong đó thu nội địa 89,3%, xuất nhập khẩu 9,3%, dầu thô 1,4%. Thông tin cho thấy
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Xã miền núi N được Nhà nước hỗ trợ kinh phí xây trường học và làm đường về bản. Ông Q, chủ dự án, bớt vật liệu, dùng một phần kinh phí vào việc riêng và không quyết toán với cơ quan tài chính. Người dân đề nghị công khai các khoản chi nhưng ban quản lí từ chối, nói "chỉ cấp trên mới được biết". Bạn K, học sinh trong xã, hằng ngày đi con đường mới tới trường; gia đình bạn đóng thuế đầy đủ.
a)Ông Q đã thực hiện đúng nghĩa vụ quản lí, sử dụng kinh phí hỗ trợ.
b)Việc ban quản lí từ chối công khai các khoản chi trái với quyền được cung cấp thông tin, giám sát cộng đồng của người dân.
c)Gia đình bạn K đóng thuế đầy đủ là thực hiện nghĩa vụ nộp các khoản vào ngân sách nhà nước.
d)Vì được đi con đường mới, gia đình bạn K sẽ được hoàn trả trực tiếp khoản thuế đã đóng.
- 2Thông hiểu
Thông tin (theo SGK, nguồn Bộ Tài chính): quý I năm 2026, tổng thu ngân sách nhà nước ước đạt 829,4 nghìn tỉ đồng, trong đó thu nội địa chiếm 89,3%, thu từ hoạt động xuất nhập khẩu 9,3%, thu từ dầu thô 1,4%. Tổng chi ước đạt 530,1 nghìn tỉ đồng, trong đó chi thường xuyên chiếm 71,1%, chi đầu tư phát triển 21,9%, chi trả nợ lãi 7,0%.
a)Thu nội địa là nguồn thu lớn nhất trong tổng thu quý I năm 2026.
b)Chi đầu tư phát triển chiếm tỉ trọng lớn nhất trong tổng chi.
c)Tổng thu ước đạt cao hơn tổng chi ước đạt trong quý I năm 2026.
d)Thu từ dầu thô chiếm tỉ trọng lớn hơn thu từ hoạt động xuất nhập khẩu.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một tình huống ngân sách (xây trường, bình ổn giá, hỗ trợ lũ, nộp thuế) rồi hỏi thu hay chi, vai trò nào, hoặc quyền hay nghĩa vụ nào — gạch hành động của Nhà nước hoặc của công dân.
- •Phần II hay cho một tình huống có cán bộ sai phạm, người dân đòi công khai, hoặc đoạn số liệu thu, chi (tăng/giảm, khoản nào lớn nhất, tổng thu lớn hơn tổng chi không). Ý sai hay là "hoàn trả trực tiếp", "Chính phủ duy nhất", "chỉ trả lương".
- •Bài này nối với bài 6 (thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách), bài 4 (ngân sách, thuế, giá cả là các công cụ điều tiết nền kinh tế của Nhà nước) và bài 16 (quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp).
Thuế