Thị trường
Nêu được khái niệm thị trường, gọi đúng loại thị trường theo ba cách phân loại, và nhận ra chức năng nào (thừa nhận, thông tin, điều tiết) của thị trường đang hiện ra trong một tình huống.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thị trường là tổng hoà những quan hệ kinh tế, trong đó nhu cầu của các chủ thể được đáp ứng thông qua trao đổi, mua bán, với sự xác định giá cả, số lượng hàng hoá, dịch vụ tương ứng trình độ phát triển của nền sản xuất. Thị trường ra đời gắn với kinh tế hàng hoá, là sợi dây liên kết sản xuất với tiêu dùng.
- 2Hai cấp độ: cụ thể (chợ, cửa hàng, phòng giao dịch…, quan sát được) và trừu tượng (cung – cầu, hàng – tiền, cạnh tranh, trong – ngoài nước). Thị trường không nhất thiết gắn với một địa điểm.
- 3Ba cách phân loại: theo đối tượng (lúa gạo, dầu mỏ, tiền tệ, chứng khoán, bất động sản…) · theo vai trò (tư liệu sản xuất, tư liệu tiêu dùng, lao động, khoa học – công nghệ…) · theo phạm vi (trong nước, quốc tế).
- 4Ba chức năng: thừa nhận (hàng có bán được không, giá bao nhiêu) · thông tin (cho biết biến động nhu cầu, giá cả, cung – cầu) · điều tiết, kích thích hoặc hạn chế (người sản xuất, người tiêu dùng điều chỉnh theo thông tin).
- 5Mạch nhớ: bán được không → thừa nhận · tin tức gì → thông tin · rồi làm gì → điều tiết. "Cung cấp hàng hoá" là việc của sản xuất, không phải chức năng của thị trường.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem phiên chợ áo: khách chọn áo cotton 550.000 đồng hơn áo kate 400.000 đồng, tin tức về sức mua chạy về xưởng, xưởng đổi kế hoạch sản xuất. Chọn "Tự chơi" để kéo từng tình huống vào đúng chức năng của thị trường (thừa nhận · thông tin · điều tiết); có một thẻ bẫy không phải chức năng của thị trường.
Hai quầy áo: kate giá 400.000 đồng, cotton giá 550.000 đồng.
1 🏪 Khái niệm thị trường
Cần nhớ
- ✦Thị trường là tổng hoà những quan hệ kinh tế, trong đó nhu cầu của các chủ thể được đáp ứng thông qua trao đổi, mua bán với sự xác định giá cả, số lượng hàng hoá, dịch vụ tương ứng với trình độ phát triển nhất định của nền sản xuất.
- ✦Thị trường ra đời, phát triển gắn liền với kinh tế hàng hoá; là sợi dây liên kết chặt chẽ giữa sản xuất và tiêu dùng. Ví dụ SGK: quê của bạn S từ chỗ hầu như không có mua bán đã thành vùng dược liệu, du lịch, bán váy áo, khăn thổ cẩm.
- ✦Khi tham gia thị trường phải giải quyết các mối quan hệ như cung – cầu, cạnh tranh, xác định giá cả, số lượng hàng hoá, dịch vụ cung ứng.
Hai cấp độ nhìn thị trường
| Cấp độ | Nhận ra bằng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cụ thể | Quan sát được nơi diễn ra giao dịch, mua bán | Chợ, cửa hàng, phòng giao dịch, các hình thức tổ chức giao dịch khác |
| Trừu tượng | Nhận diện qua các mối quan hệ liên quan đến trao đổi, mua bán | Cung – cầu, quan hệ hàng – tiền, quan hệ cạnh tranh, quan hệ trong – ngoài nước (cũng là các yếu tố của thị trường) |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Thị trường bao giờ cũng gắn với địa điểm cụ thể như chợ, siêu thị" — sai. Thị trường còn là quan hệ (cung – cầu, hàng – tiền, cạnh tranh…), không nhất thiết có địa điểm.
- ✦"Thị trường là nơi diễn ra hoạt động sản xuất hàng hoá" — sai. Thị trường là nơi trao đổi, mua bán; sản xuất diễn ra ở xưởng, ruộng, nhà máy.
- ✦"Chỉ người sản xuất hàng hoá mới cần đến thị trường" — sai. Người tiêu dùng, trung gian, Nhà nước đều tham gia.
2 🗂️ Các loại thị trường
Cần nhớ
- ✦Theo đối tượng giao dịch, mua bán: có thị trường các loại hàng hoá và dịch vụ như lúa gạo, dầu mỏ, tiền tệ, chứng khoán, bất động sản…
- ✦Theo vai trò của các đối tượng mua bán, giao dịch: thị trường tư liệu sản xuất, tư liệu tiêu dùng, lao động, khoa học – công nghệ…
- ✦Theo phạm vi quan hệ mua bán, giao dịch: thị trường trong nước và thị trường quốc tế.
- ✦Ở Việt Nam thời kì đổi mới, các thị trường ngày càng phong phú: thị trường tư liệu tiêu dùng (giày dép, quần áo, gạo, cà phê, thuỷ – hải sản…) đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu; thị trường tiền tệ, lao động, khoa học và công nghệ từng bước phát triển.
Ba cách phân loại — hỏi "nhìn theo tiêu chí nào"
| Tiêu chí | Các loại thị trường | Ví dụ nhận ra |
|---|---|---|
| Đối tượng giao dịch | Lúa gạo · dầu mỏ · tiền tệ · chứng khoán · bất động sản… | Bảng giá cổ phiếu trên sàn (hình SGK) ⇒ thị trường chứng khoán |
| Vai trò của đối tượng | Tư liệu sản xuất · tư liệu tiêu dùng · lao động · khoa học – công nghệ… | Trung tâm giới thiệu việc làm, người bán sức lao động ⇒ thị trường lao động |
| Phạm vi quan hệ | Trong nước · quốc tế | Gạo bán ở chợ quê ⇒ trong nước; gạo xuất sang nước ngoài ⇒ quốc tế |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Trộn các tiêu chí với nhau: "thị trường lao động" xếp theo vai trò của đối tượng mua bán, không phải theo phạm vi trong – ngoài nước.
- ✦"Thị trường chỉ có hai loại: trong nước và quốc tế" — sai. Đó mới là một cách phân loại (theo phạm vi).
- ✦Quên rằng thị trường lao động, khoa học – công nghệ, tiền tệ cũng đang từng bước phát triển ở Việt Nam, không chỉ có thị trường hàng hoá hữu hình.
3 ⚙️ Các chức năng cơ bản của thị trường
Cần nhớ
- ✦Chức năng thừa nhận: thị trường thừa nhận công dụng xã hội của hàng hoá và lao động đã hao phí để sản xuất ra nó, thông qua việc hàng hoá có bán được hay không và bán với giá như thế nào.
- ✦Chức năng thông tin: thị trường cung cấp thông tin cho người sản xuất và người tiêu dùng qua biến động của nhu cầu xã hội về số lượng, chất lượng, chủng loại, cơ cấu hàng hoá, giá cả, tình hình cung – cầu.
- ✦Chức năng điều tiết, kích thích hoặc hạn chế: dựa trên thông tin thu được, người sản xuất và người tiêu dùng điều chỉnh kịp thời; nhờ đó sản xuất và tiêu dùng được kích thích hoặc hạn chế.
Ba chức năng qua tình huống của SGK
| Chức năng | Từ khoá | Tình huống SGK |
|---|---|---|
| Thừa nhận | Bán được không? Giá bao nhiêu? | Áo cotton kẻ ô 550.000 đồng được nhiều khách ưa chuộng ⇒ thị trường thừa nhận sản phẩm mới |
| Thông tin | Nhu cầu, giá, cung – cầu đang thế nào? | Báo cáo: áo kate 400.000 đồng bán chậm, sức mua chững lại; giá thịt lợn giảm còn 30.000 đồng/kg ⇒ nguồn cung dư |
| Điều tiết, kích thích hoặc hạn chế | Điều chỉnh, tăng, giảm, chuyển sang | Công ty tăng sản xuất sơ mi cotton, cắt giảm áo kate; giá thịt lợn lên 280.000 đồng/kg ⇒ người nuôi chuyển sang vật nuôi khác, người mua giảm ăn thịt lợn |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chức năng của thị trường là cung cấp hàng hoá, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng" — không phải. Làm ra hàng là việc của sản xuất; thị trường chỉ có ba chức năng: thừa nhận, thông tin, điều tiết.
- ✦Nhầm thông tin với điều tiết: "báo cáo cho biết sức mua chững lại" là thông tin; "công ty cắt giảm áo kate" là phản ứng điều tiết.
- ✦Nhầm chiều tác động: giá lên rất cao thường hạn chế tiêu dùng (người mua giảm, chuyển sang sản phẩm khác); giá xuống rất thấp thường hạn chế sản xuất (người nuôi bỏ nuôi, chuyển sang vật nuôi khác).
Dạng bài
Nhận ra chức năng của thị trường trong một tình huống
- 1 Gạch tín hiệu của thị trường trong đề: hàng bán chạy hay ế, giá lên hay xuống, sức mua, nhu cầu mới.
- 2 Hỏi: hàng có bán được (với giá bao nhiêu) không? ⇒ thừa nhận.
- 3 Hỏi: có thông tin nào báo cho doanh nghiệp, người mua biết về nhu cầu, giá, cung – cầu? ⇒ thông tin.
- 4 Hỏi: sau đó ai làm gì khác đi (tăng, giảm, chuyển hướng sản xuất hay tiêu dùng)? ⇒ điều tiết, kích thích hoặc hạn chế. Một tình huống thường chứa cả ba chức năng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ tìm một chức năng rồi dừng, hoặc ghi "cung cấp hàng hoá" làm chức năng của thị trường.
Công ty may A: áo kate 400.000 đồng bán chậm; áo cotton kẻ ô 550.000 đồng được nhiều khách ưa chuộng; công ty tăng sản xuất cotton, cắt giảm kate. Thị trường đã thực hiện những chức năng nào?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm thị trường
- 1Nhận biết
Thị trường là
- 2Nhận biết Ở cấp độ trừu tượng, thị trường được nhận diện qua cung – cầu, quan hệ hàng – tiền, quan hệ và quan hệ trong – ngoài nước.
- 3Thông hiểu
Nhóm bạn thảo luận: "Thị trường bao giờ cũng gắn với một địa điểm cụ thể như chợ, cửa hàng, siêu thị". Ý nào đúng?
- 4Thông hiểu
Quê bạn S trước đây hầu như không có mua bán hàng hoá, nay thành vùng bán dược liệu, váy áo, khăn thổ cẩm cho du khách. Điều này cho thấy
Các loại thị trường
- 1Nhận biết
Theo đối tượng giao dịch, mua bán, có các thị trường
- 2Thông hiểu
Doanh nghiệp A xuất khẩu thuỷ sản sang nhiều nước. Xét theo phạm vi quan hệ mua bán, giao dịch này diễn ra ở
- 3Thông hiểu
Chị H đến trung tâm giới thiệu việc làm tìm công việc phù hợp, còn công ty K cần tuyển nhân viên. Quan hệ mua – bán sức lao động này diễn ra ở
- 4Vận dụng
Anh T mua cổ phiếu trên sàn giao dịch; chị M mua máy khâu mới cho xưởng may. Cặp nào xếp đúng loại thị trường?
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai về các loại thị trường?
a)Thị trường lúa gạo, dầu mỏ là ví dụ phân loại theo đối tượng giao dịch.
b)Thị trường tư liệu tiêu dùng gồm các hàng hoá như giày dép, quần áo, gạo, cà phê.
c)Thị trường lao động và thị trường khoa học – công nghệ chưa hề phát triển ở Việt Nam.
d)Thị trường chỉ có hai loại là thị trường trong nước và thị trường quốc tế.
Chức năng của thị trường
- 1Nhận biết
Thị trường có ba chức năng chủ yếu là
- 2Thông hiểu
Áo sơ mi cotton kẻ ô vuông giá 550.000 đồng của công ty may A được nhiều khách ưa chuộng. Điều này thể hiện thị trường đã
- 3Thông hiểu
Báo cáo cho Ban Giám đốc biết sức mua áo kate đang chững lại, khách ưa chuộng áo cotton. Lúc này thị trường thực hiện chức năng
- 4Thông hiểu
Theo thông tin thị trường, Ban Giám đốc tăng sản xuất áo cotton và cắt giảm áo kate. Việc điều chỉnh này thể hiện chức năng
- 5Vận dụng
Giữa năm, dịch bệnh khiến người nuôi bán chạy, giá thịt lợn giảm còn 30.000 đồng/kg. Cuối năm đàn lợn giảm mạnh, giá tăng tới 280.000 đồng/kg, người nuôi chuyển sang vật nuôi khác, người mua giảm ăn thịt lợn. Tình huống cho thấy
- 6Vận dụng
Công ty cử hai nhân viên khảo sát thị trường hoa quả Việt Nam ở nước ngoài. Người thứ nhất báo cáo: "Không có tiềm năng, người dân hầu như không biết hoa quả Việt Nam". Người thứ hai báo cáo: "Rất có tiềm năng, người dân chưa được biết đến hoa quả Việt Nam". Nhận xét hợp lí nhất là
- 7Thông hiểu
Sắp theo mạch tác động của thị trường trong tình huống áo sơ mi:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 8Thông hiểu
Đồng tình hay không đồng tình với các nhận định về chức năng của thị trường?
a)Chức năng của thị trường là cung cấp hàng hoá, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng.
b)Thông tin trên thị trường giúp người sản xuất điều chỉnh kế hoạch sản xuất hàng hoá.
c)Thị trường thừa nhận công dụng xã hội của hàng hoá thông qua việc hàng hoá có bán được hay không và bán với giá như thế nào.
d)Chỉ người sản xuất hàng hoá mới cần đến thị trường.
Tình huống tổng hợp
- 1Vận dụng
Gia đình K có cửa hàng thời trang cao cấp. K muốn chụp ảnh, quảng cáo hàng trên mạng xã hội để mẹ bán được nhiều hơn, nhưng mẹ không đồng ý vì cho rằng hàng bán trên mạng phần lớn chất lượng thấp. Nếu là K, cách nói nào hợp lí nhất?
- 2Vận dụng
Quê H là vùng trái cây trù phú nhưng chủ yếu chỉ bán ở thị trường trong nước, có loại trái cây được mùa nhưng không tiêu thụ được. Nhóm H nên đề xuất biện pháp nào?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Giá thịt lợn tụt sâu khiến nhiều hộ bỏ nuôi lợn, chuyển sang nuôi gà. Thị trường đã thực hiện chức năng nào?
- 2Thông hiểu
Công ty X xuất khẩu cà phê sang nhiều nước và cũng bán cà phê tại các siêu thị trong nước. Xét theo phạm vi, công ty đang tham gia
- 3Vận dụng
Xưởng H bán chiếc áo giá 300.000 đồng, quảng cáo nhiều nhưng không ai mua. Điều này thể hiện
- 4Vận dụng
Bạn D cho rằng: "Chức năng của thị trường là cung cấp hàng hoá, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng". Nhận xét nào đúng?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống (theo SGK): Ban Giám đốc Công ty may A nhận báo cáo về tiêu thụ sản phẩm: tình hình chung của doanh nghiệp tương đối ổn định. Riêng áo sơ mi nam màu xanh, chất liệu kate, giá bán 400.000 đồng/áo, tháng trước bán được rất nhiều nhưng hiện sức mua đang chững lại. Sản phẩm mới là áo sơ mi nam dài tay, kẻ ô vuông, chất liệu cotton, giá 550.000 đồng/áo được nhiều khách ưa chuộng. Ban Giám đốc quyết định tăng sản xuất mặt hàng sơ mi cotton và cắt giảm sản xuất áo kate.
a)Việc áo cotton giá 550.000 đồng được nhiều khách ưa chuộng cho thấy thị trường thừa nhận sản phẩm mới.
b)Báo cáo về sức mua áo kate đang chững lại là thông tin thị trường cung cấp cho doanh nghiệp.
c)Việc công ty cắt giảm sản xuất áo kate là do Nhà nước quyết định, không liên quan đến thị trường.
d)Sau khi điều chỉnh, thị trường không còn cung cấp thông tin nào để công ty tiếp tục thay đổi kế hoạch.
- 2Thông hiểu
Thông tin (theo SGK): Giữa năm X, dịch tả lợn châu Phi bùng phát khiến người chăn nuôi lo ngại, bán chạy, nguồn cung thịt lợn tăng đột biến, giá giảm sâu, có nơi chỉ còn 30.000 đồng/kg. Cuối năm, đàn lợn cả nước giảm mạnh, giá thịt lợn tăng vọt, đạt mức kỉ lục, có lúc lên tới 280.000 đồng/kg. Do không được tái đàn, người sản xuất chuyển sang nuôi các loại gia súc, gia cầm khác để bảo đảm đủ nguồn cung thực phẩm; người tiêu dùng cũng giảm nhu cầu thịt lợn, chuyển sang dùng các sản phẩm khác.
a)Giá thịt lợn giảm sâu giữa năm là tín hiệu cho thấy nguồn cung tăng đột biến.
b)Giá thịt lợn tăng vọt cuối năm kích thích mọi người tiêu dùng mua thêm thịt lợn.
c)Việc người sản xuất chuyển sang nuôi gia súc, gia cầm khác là sự điều chỉnh theo thông tin thị trường.
d)Giá thịt lợn 280.000 đồng/kg gấp khoảng 5 lần mức 30.000 đồng/kg.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một tình huống giá cả, sức mua (áo, thịt lợn, nông sản) rồi hỏi chức năng nào hoặc loại thị trường nào: gạch tín hiệu "bán được không · tin gì · ai làm gì khác đi".
- •Phần II hay cho một đoạn có số liệu giá, 4 ý trộn: thừa nhận · thông tin · điều tiết (kích thích hay hạn chế) · tính nhanh số lần tăng, giảm. Ý bẫy hay là "thị trường cung cấp hàng hoá".
- •Bài này nối với bài 2 (các chủ thể gặp nhau trên thị trường) và bài 4 (cơ chế thị trường: cung – cầu, giá cả, quy luật).
Cơ chế thị trường