Kinh tế và pháp luật lớp 10
Bài 22 · Chuyên đề học tập

Tình yêu, hôn nhân và gia đình

Phân biệt tình yêu chân chính với những điều cần tránh, kiểm được một cuộc kết hôn có đủ điều kiện pháp luật không, và nói được chức năng, yếu tố hạnh phúc, trách nhiệm của từng thành viên trong gia đình.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Chuyên đề 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Tình yêu là tình cảm đặc biệt giữa hai người, nảy sinh trên cơ sở hoà hợp về tâm hồn và khao khát được gần gũi, chia sẻ. Chân chính khi có: chung thuỷ · đồng cảm · trách nhiệm · chân thành, tin cậy, tôn trọng từ hai phía. Cần tránh: ngộ nhận · vụ lợi · ích kỉ · yêu nhiều người cùng lúc · quan hệ tình dục sớm, không an toàn.
  • 2Hôn nhân là quan hệ vợ chồng sau khi kết hôn (đăng kí theo pháp luật). Điều kiện (Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Điều 8): nam từ đủ 20, nữ từ đủ 18 tuổi · tự nguyện · không mất năng lực hành vi dân sự · không thuộc trường hợp cấm. Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính.
  • 3Chế độ hôn nhân ở Việt Nam: tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng. Hành vi bị cấm: kết hôn giả tạo, li hôn giả tạo · tảo hôn, cưỡng ép, lừa dối, cản trở kết hôn · đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác · kết hôn giữa người cùng dòng máu về trực hệ, họ trong phạm vi ba đời · yêu sách của cải trong kết hôn.
  • 4Gia đình là tập hợp người gắn bó bởi hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ. Bốn chức năng: tái sản xuất con người · kinh tế và tổ chức đời sống · nuôi dưỡng, giáo dục, hình thành nhân cách · thoả mãn nhu cầu vật chất và tinh thần. Hạnh phúc cần: yêu thương · cảm thông, chia sẻ · niềm tin · tôn trọng · bao dung, vị tha · làm tròn nghĩa vụ, bổn phận.
  • 5Mạch nhớ: tình yêu chân chính → đủ điều kiện, đăng kí kết hôn → xây gia đình, thực hiện chức năng → mỗi người làm tròn trách nhiệm (vợ chồng · cha mẹ – con · ông bà – cháu · anh chị em).

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ xem 4 cảnh tự chạy: hai người đến với nhau (bốn trụ cột tình yêu chân chính), cổng kết hôn bốn điều kiện, ngôi nhà bốn chức năng, rồi sợi dây hạnh phúc nối các thành viên. Hết cảnh, bấm "Tự chơi" để kéo từng ý vào đúng chỗ: Tình yêu chân chính, Hôn nhân (theo luật) hay Gia đình hạnh phúc; có một thẻ bẫy.

Chung thuỷĐồng cảmTrách nhiệmChân thành

Hai người đến với nhau bằng sự hoà hợp tâm hồn.

Hình minh hoạ, nhân vật tượng trưng

1 💞 Bài 1 · Tình yêu

Cần nhớ

  • ✦Tình yêu là một dạng tình cảm đặc biệt giữa hai người, nảy sinh trên cơ sở sự hoà hợp về tâm hồn và sự khao khát được gần gũi, chia sẻ.
  • ✦Tình yêu chân chính là tình yêu trong sáng, lành mạnh, phù hợp với các quan niệm đạo đức tiến bộ của xã hội. Bốn biểu hiện cơ bản: chung thuỷ (tại một thời điểm chỉ yêu một người, tình cảm chỉ dành riêng cho người đó) · đồng cảm (hiểu tâm tư, nguyện vọng, ước mơ của nhau) · trách nhiệm (hi sinh, chăm sóc, giúp đỡ nhau, cùng phấn đấu, không làm người yêu đau khổ) · chân thành, tin cậy và tôn trọng từ hai phía (trung thực, không giấu giếm, không áp đặt, định kiến).
  • ✦Tình yêu chân chính giúp con người sống tốt vì nhau, tự hoàn thiện và giúp nhau cùng hoàn thiện, vươn tới những điều cao đẹp trong cuộc sống.
  • ✦Năm điều cần tránh: ngộ nhận (thích nhau qua ánh nhìn, cử chỉ, vẻ ngoài mà chưa chú ý sự hoà hợp, đồng điệu về tâm hồn) · vụ lợi (lợi dụng tình cảm để thoả mãn nhu cầu ích kỉ: đòi quà đắt tiền, vay tiền không định trả…) · ích kỉ (chỉ nghĩ đến mình, muốn chiếm hữu, kiểm soát, ràng buộc người yêu) · yêu nhiều người cùng một thời điểm · quan hệ tình dục sớm, không an toàn (có thể dẫn tới mang thai ngoài ý muốn, ảnh hưởng sức khoẻ thể chất, tinh thần, mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục).

Bốn biểu hiện của tình yêu chân chính — mỗi biểu hiện một hành động cụ thể

Biểu hiệnNghĩa làHành động cụ thể
Chung thuỷMột thời điểm chỉ yêu một người, tình cảm chỉ dành riêng cho người đóBạn P không để ai xen vào mối quan hệ, không nhắn tin tán tỉnh người khác.
Đồng cảmHiểu tâm tư, nguyện vọng, ước mơ; hoà hợp về tính cáchChị T lắng nghe anh P kể về dự định học nghề, cùng bàn cách thực hiện.
Trách nhiệmChăm sóc, giúp đỡ nhau tự nguyện, cùng vượt khó, có ý thức về tương laiHai bạn cùng ôn thi, giúp nhau khi gặp khó, không làm người kia đau khổ.
Chân thành, tin cậy, tôn trọngTrung thực, không lừa dối, giấu giếm; tôn trọng sở thích, quyết định của nhauBạn H nói thật chuyện của mình, không ép người yêu nghe theo mọi việc.

Năm điều cần tránh — nhận ra qua một hành vi

Điều cần tránhDấu hiệuVí dụ
Ngộ nhậnDựa vào ánh nhìn, vẻ ngoài, chưa có hoà hợp tâm hồnBạn S tỏ tình ngay với người mới quen qua mạng vì "sét đánh".
Vụ lợiLợi dụng tình cảm để đòi quà, vay tiền không định trảGợi ý người yêu mua đồ đắt tiền cho mình rồi không đáp lại gì.
Ích kỉChiếm hữu, kiểm soát, coi người yêu là công cụBạn Q luôn bắt người yêu nghe theo mình mọi việc.
Yêu nhiều người một lúcKhông thể có tình yêu chân thành, đúng nghĩaBạn K yêu hai người cùng lúc để "dự phòng".
Quan hệ tình dục sớm, không an toànCơ thể, tâm lí chưa hoàn thiện, thiếu kiến thức sinh sảnHai bạn vị thành niên quan hệ mà không chuẩn bị gì, có nguy cơ mang thai ngoài ý muốn.

Dạng bài

Nhận xét một chuyện tình cảm: chân chính hay có điều cần tránh

  1. 1 Gạch nhân vật và hành vi cụ thể của từng người.
  2. 2 Đối chiếu bốn biểu hiện chân chính: có chung thuỷ, đồng cảm, trách nhiệm, chân thành – tôn trọng không?
  3. 3 Đối chiếu năm điều cần tránh: có dấu hiệu ngộ nhận, vụ lợi, ích kỉ, yêu nhiều người, quan hệ tình dục sớm không?
  4. 4 Kết luận bằng một câu: hành vi đó thuộc điều nào, và nên khuyên nhân vật làm gì (nói thẳng, tôn trọng, học tập là chính…).

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng "ghen càng nhiều càng chứng tỏ yêu nhiều". Ghen tức mà kiểm soát, ràng buộc người kia là biểu hiện ích kỉ, không phải chung thuỷ hay trách nhiệm.

📱
Làm mẫu

D và T là đôi bạn gái thân thiết. Gần đây D thấy T có những biểu hiện lạ: quan tâm quá mức tới D (nắm tay, vuốt tóc, ôm, tặng quà), ghen tức khi thấy D nói chuyện thân mật với các bạn nam. D ngại ngần, không biết nên ứng xử thế nào. (Theo SGK, bài luyện tập 3c, có thay đổi.) Nhận xét hành vi của T và đưa ra lời khuyên cho D.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm chung thuỷ (một thời điểm chỉ yêu một người) với ích kỉ (kiểm soát, chiếm hữu). Chung thuỷ đi cùng tôn trọng; kiểm soát thì không.
  • ✦Nhầm ngộ nhận (thích vì vẻ ngoài, ánh nhìn) với tình yêu chân chính. Đề hay cho "thích nhau qua ánh nhìn, cử chỉ quan tâm ân cần" rồi hỏi đó đã là tình yêu chân chính chưa — chưa, vì chưa thấy hoà hợp tâm hồn.
  • ✦Cho rằng quan hệ tình dục sớm là "hoàn toàn bình thường trong xã hội hiện đại". SGK nêu đó là điều cần tránh vì hậu quả cho sức khoẻ thể chất, tinh thần.
  • ✦Đồng ý với câu "tuổi học trò mà không yêu thì thật là đáng tiếc" (SGK đưa ra để bạn nhận xét). Mục tiêu của bài là giúp bạn nhận thức và hành động đúng về tình yêu, nhận ra điều cần tránh; ở tuổi này, tình cảm chưa đủ chín chắn dễ khiến học hành sa sút (như P và Q).

2 💍 Bài 2 · Hôn nhân

Cần nhớ

  • ✦Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn, thể hiện nghĩa vụ và quyền lợi giữa hai vợ chồng, được pháp luật công nhận và bảo vệ.
  • ✦Kết hôn là việc nam, nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật. Kết hôn là quyền cơ bản của con người, là cơ sở xây dựng gia đình. Qua đăng kí kết hôn, Nhà nước kiểm soát việc tuân thủ điều kiện kết hôn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.
  • ✦Điều kiện kết hôn (Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Điều 8): nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên · việc kết hôn do nam và nữ tự nguyện quyết định · không bị mất năng lực hành vi dân sự · việc kết hôn không thuộc các trường hợp cấm. Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính.
  • ✦Hành vi bị cấm (Điều 5, khoản 2): kết hôn giả tạo, li hôn giả tạo · tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn, cản trở kết hôn · người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác (hoặc chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn, chung sống như vợ chồng với người đang có chồng, có vợ) · kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người cùng dòng máu về trực hệ, giữa những người có họ trong phạm vi ba đời · yêu sách của cải trong kết hôn.
  • ✦Chế độ hôn nhân ở Việt Nam (Điều 2, khoản 1): hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng. Tự nguyện: cá nhân tự do kết hôn theo luật, cũng như được li hôn. Tiến bộ: được pháp luật công nhận và bảo vệ qua giấy chứng nhận kết hôn. Một vợ một chồng: tình yêu không chia sẻ được. Bình đẳng: nghĩa vụ, quyền và lợi ích ngang nhau; tôn trọng ý kiến, nhân phẩm, danh dự của nhau.
  • ✦Li hôn là cần thiết khi tình yêu đã hết, cuộc sống chung gây nỗi khổ cực cho các thành viên trong gia đình; nhưng chỉ là bất đắc dĩ vì gây nhiều hậu quả xấu, đặc biệt cho con.

Điều kiện kết hôn hợp pháp — mỗi điều kiện một ví dụ

Điều kiện (Điều 8)Nội dungVí dụ thiếu điều kiện
TuổiNam từ đủ 20, nữ từ đủ 18 tuổi trở lênY và T đang học lớp 10, quyết định nghỉ học để kết hôn ⇒ chưa đủ tuổi, Uỷ ban nhân dân không cấp giấy chứng nhận.
Tự nguyệnDo nam và nữ tự nguyện quyết địnhGia đình ép con cưới vì "môn đăng hộ đối" hoặc vì được nhận của hồi môn ⇒ cưỡng ép, vi phạm.
Năng lực hành vi dân sựKhông bị mất năng lực hành vi dân sựNgười đã bị Toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự ⇒ không đủ điều kiện kết hôn.
Không thuộc trường hợp cấmKhông đang có vợ, có chồng; không cùng dòng máu trực hệ, họ trong phạm vi ba đời; không giả tạo, không tảo hôn…Anh M đã có vợ vẫn chung sống như vợ chồng với người khác ⇒ vi phạm.
Hôn nhân hợp pháp

Đủ điều kiện kết hôn và đăng kí kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, có giấy chứng nhận kết hôn ⇒ pháp luật công nhận và bảo vệ quyền, lợi ích của vợ chồng.

Chung sống như vợ chồng

Chỉ tổ chức đám cưới hoặc về ở chung, không đăng kí kết hôn ⇒ chưa được pháp luật công nhận là quan hệ vợ chồng; nếu thuộc trường hợp cấm thì còn là hành vi vi phạm.

Dạng bài

Kiểm một trường hợp kết hôn có hợp pháp không

  1. 1 Gạch nhân vật (tuổi, giới tính, tình trạng hôn nhân) và việc đã làm (đăng kí hay chưa, ai quyết định).
  2. 2 Kiểm lần lượt bốn điều kiện Điều 8: tuổi · tự nguyện · năng lực hành vi dân sự · không thuộc trường hợp cấm.
  3. 3 Kiểm tiếp thủ tục: đã đăng kí kết hôn và có giấy chứng nhận chưa?
  4. 4 Kết luận: hợp pháp hay vi phạm ở điểm nào; bỏ qua yếu tố không phải điều kiện luật (gia đình đồng ý, "môn đăng hộ đối", đám cưới to nhỏ).

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng "phải được bố mẹ đồng ý thì mới được kết hôn". Điều kiện luật là nam nữ tự nguyện quyết định; ngược lại, bố mẹ cản trở kết hôn còn là hành vi bị cấm.

💒
Làm mẫu

Anh Q và chị V cùng dạy học, đã đủ tuổi kết hôn, tìm hiểu một thời gian rồi quyết định kết hôn. Gia đình hai bên không đồng ý nhưng hai người vẫn ra Uỷ ban nhân dân xã đăng kí và được cấp giấy chứng nhận kết hôn. (SGK, tr.11.) Việc cấp giấy có đúng không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Chỉ nhìn tuổi rồi kết luận "đủ tuổi là kết hôn được". Đủ tuổi mới là một trong bốn điều kiện; còn tự nguyện, năng lực hành vi, không thuộc trường hợp cấm.
  • ✦Nhầm đám cưới với kết hôn. Hôn nhân được đánh dấu bằng việc đăng kí kết hôn theo quy định của pháp luật, không phải bằng tiệc cưới hay chung sống.
  • ✦Nhầm tuổi: nam 20, nữ 18 — đề hay đảo thành "nam 18, nữ 20" hoặc bỏ chữ "từ đủ".
  • ✦Nhầm "môn đăng hộ đối" với điều kiện kết hôn. Đây chỉ là quan niệm cũ; cản trở kết hôn vì lí do này là hành vi bị cấm.
  • ✦Cho rằng li hôn là "tự do tuỳ ý". SGK nói li hôn là cần thiết khi tình yêu đã hết, nhưng chỉ là bất đắc dĩ vì để lại nhiều hậu quả xấu, đặc biệt cho con.

3 🏠 Bài 3 · Gia đình và chức năng của gia đình

Cần nhớ

  • ✦Gia đình là một tập hợp người gắn bó với nhau bởi quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau. Gia đình là tế bào của xã hội.
  • ✦Bốn chức năng cơ bản: tái sản xuất con người (sinh đẻ, duy trì nòi giống, cung cấp sức lao động cho xã hội) · kinh tế và tổ chức đời sống gia đình (làm kinh tế, tạo thu nhập chính đáng; là đơn vị tiêu dùng, thúc đẩy sản xuất) · nuôi dưỡng, giáo dục, hình thành nhân cách (nuôi dưỡng con từ lúc chào đời đến khi trưởng thành; là trường học đầu tiên; người già được chăm sóc, phụng dưỡng) · thoả mãn nhu cầu vật chất và tinh thần (chăm sóc cả vật chất lẫn tinh thần, giải toả ức chế, truyền vốn sống, cách ứng xử đẹp).
  • ✦Nguyên tắc của chế độ hôn nhân và gia đình (Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Điều 2): xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc; các thành viên có nghĩa vụ tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; không phân biệt đối xử giữa các con · Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ, hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật; giúp các bà mẹ thực hiện tốt chức năng cao quý của người mẹ; thực hiện kế hoạch hoá gia đình · kế thừa, phát huy truyền thống văn hoá, đạo đức tốt đẹp của dân tộc về hôn nhân và gia đình.
  • ✦Luật có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2015; là chuẩn mực pháp lí cho cách ứng xử trong gia đình, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các thành viên, kế thừa truyền thống đạo lí tốt đẹp, nhằm xây dựng gia đình ấm no, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc.

Bốn chức năng của gia đình — mỗi chức năng một việc làm cụ thể

Chức năngNội dung chínhViệc làm cụ thể
Tái sản xuất con ngườiSinh đẻ, duy trì nòi giống, cung cấp sức lao động cho xã hộiVợ chồng bàn bạc sinh con để duy trì, phát triển nòi giống.
Kinh tế và tổ chức đời sốngLàm kinh tế phù hợp; tạo thu nhập chính đáng; là đơn vị tiêu dùngGia đình ông C làm ăn chính đáng, chi tiêu, mua sắm để đáp ứng nhu cầu cả nhà.
Nuôi dưỡng, giáo dục, hình thành nhân cáchNuôi con từ nhỏ đến lớn; dạy đạo đức, văn hoá, lao động, kĩ năng sống; chăm sóc người giàAnh T gác công việc, cùng con chữa bệnh 15 năm, truyền cho con sự tự tin, nghị lực.
Thoả mãn nhu cầu vật chất và tinh thầnChăm sóc cả vật chất lẫn tinh thần; giải toả ức chế; truyền vốn sốngCon cháu hiếu thảo, vâng lời ông bà, cha mẹ; vợ chồng chia sẻ vui, buồn, cực nhọc.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Chỉ nhớ "gia đình là những người sống chung nhà". Định nghĩa của SGK dựa vào quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng và quyền, nghĩa vụ giữa họ.
  • ✦Nhầm chức năng nuôi dưỡng, giáo dục với thoả mãn nhu cầu tinh thần: nuôi dạy con, dạy đạo đức thuộc chức năng nuôi dưỡng, giáo dục; chăm sóc tình cảm, chia sẻ vui buồn thuộc chức năng thoả mãn nhu cầu vật chất và tinh thần.
  • ✦Cho rằng "con cái là của để dành, nhà đông con mới hạnh phúc" hoặc "phải có con trai nối dõi". Luật không phân biệt đối xử giữa các con và chú trọng kế hoạch hoá gia đình.
  • ✦Nghĩ chỉ cha mẹ có trách nhiệm với gia đình. Mọi thành viên — vợ chồng, cha mẹ – con, ông bà – cháu, anh chị em — đều có quyền và nghĩa vụ.

4 🌷 Bài 3 · Yếu tố xây dựng gia đình hạnh phúc

Cần nhớ

  • ✦Gia đình hạnh phúc cần được xây dựng trên cơ sở tình yêu chân chính và hôn nhân tiến bộ.
  • ✦Tình yêu thương: sức đề kháng mạnh nhất của gia đình trước bất trắc cuộc đời; chỗ dựa để mỗi thành viên biết mình luôn được ủng hộ, khó khăn sẽ có người san sẻ.
  • ✦Sự cảm thông, chia sẻ về vật chất và tinh thần: bố mẹ lo cho con ăn, mặc, học hành; vợ chồng chia sẻ việc nhà, tài chính; anh chị em hỗ trợ nhau lúc khó khăn; tâm sự, lắng nghe, thấu hiểu, an ủi, khuyên nhủ.
  • ✦Niềm tin: nuôi dưỡng niềm tin giữa các thành viên, tránh phá huỷ hạnh phúc bởi ghen tuông, nghi kị.
  • ✦Sự tôn trọng: tôn trọng sở thích, mong muốn chính đáng của mỗi thành viên giúp hạn chế tranh cãi, xung đột. Lòng bao dung, vị tha: biết tha thứ cho lỗi lầm, nhưng không có nghĩa là âm thầm chịu đựng; cần chia sẻ để tìm cách giải quyết bất đồng và để người mắc lỗi có cơ hội sửa chữa.
  • ✦Làm tròn nghĩa vụ, bổn phận: ai trong gia đình cũng có nghĩa vụ và bổn phận riêng; làm tròn là bước đệm để mỗi công dân thực hiện nghĩa vụ với xã hội và đất nước.

Sáu yếu tố gia đình hạnh phúc — nhận ra qua một việc làm

Yếu tốNghĩa làViệc làm cụ thể
Tình yêu thươngChỗ dựa vững chắc, khó khăn có người san sẻChị D về nhà mẹ "làm đôi mắt cho mẹ", chăm lo từng miếng ăn, giấc ngủ.
Cảm thông, chia sẻSẻ chia vật chất và tinh thầnHằng ngày anh em lắng nghe, an ủi nhau; bố mẹ lo cho con ăn, mặc, học hành.
Niềm tinTin nhau, không ghen tuông, nghi kịVợ chồng không kiểm tra tin nhắn của nhau vô cớ.
Tôn trọngTôn trọng sở thích, mong muốn chính đángBố mẹ để con chọn câu lạc bộ phù hợp với sở thích của con.
Bao dung, vị thaTha thứ lỗi lầm, nhưng chia sẻ để sửa chữaCon lỡ làm hỏng đồ, bố mẹ góp ý nhẹ nhàng để con rút kinh nghiệm.
Làm tròn nghĩa vụ, bổn phậnMỗi người làm phần việc của mìnhCả nhà cùng làm công việc gia đình sau giờ đi làm, đi học.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Cho rằng "gia đình chỉ hạnh phúc khi mọi người được thoả mãn đầy đủ nhu cầu vật chất". SGK nhấn mạnh cả yêu thương, chia sẻ, tin cậy, tôn trọng, bao dung, không chỉ vật chất.
  • ✦Hiểu bao dung, vị tha là "im lặng chịu đựng". SGK nói rõ: không phải âm thầm chịu đựng, mà chia sẻ cảm xúc, suy nghĩ để giải quyết bất đồng và cho người mắc lỗi cơ hội sửa chữa.
  • ✦Nhầm niềm tin với kiểm soát: giữ niềm tin là tránh ghen tuông, nghi kị, không phải theo dõi nhau.

5 🤝 Bài 3 · Trách nhiệm của các thành viên trong gia đình

Cần nhớ

  • ✦Vợ – chồng (khoản 1 Điều 19): có nghĩa vụ thương yêu, chung thuỷ, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc gia đình.
  • ✦Cha mẹ – con: cha mẹ có nghĩa vụ thương yêu con, tôn trọng ý kiến của con; chăm lo việc học tập, giáo dục để con phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ, đạo đức, trở thành người con hiếu thảo, công dân có ích (khoản 1 Điều 69). Con có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo, phụng dưỡng cha mẹ, giữ gìn danh dự, truyền thống tốt đẹp của gia đình (khoản 2 Điều 70).
  • ✦Ông bà – cháu: ông bà nội, ông bà ngoại có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực, nêu gương tốt (khoản 1 Điều 104). Cháu có nghĩa vụ kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng ông bà (khoản 2 Điều 104).
  • ✦Anh, chị, em (Điều 105): có quyền, nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau; có quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng nhau trong trường hợp không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiện trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con.
  • ✦Bản thân bạn: với ông bà (kính trọng, quan tâm, giúp đỡ việc vặt), với cha mẹ (vâng lời, học tập tốt, chia sẻ việc nhà), với anh chị em (thương yêu, nhường nhịn, giúp nhau học) — SGK để bạn tự điền bảng trách nhiệm của mình.

Quan hệ · nghĩa vụ · hành vi vi phạm

Quan hệ (điều luật)Quyền, nghĩa vụHành vi vi phạm
Vợ – chồng (Điều 19)Thương yêu, chung thuỷ, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ, cùng làm việc nhàNgười chồng có thu nhập cao quyết mọi việc, không bàn bạc với vợ, coi vợ ở nhà nội trợ là "không có tiếng nói".
Cha mẹ – con (Điều 69, 70)Cha mẹ: thương yêu, tôn trọng ý kiến, chăm lo học tập, giáo dục. Con: yêu quý, kính trọng, hiếu thảo, phụng dưỡngCha mẹ chỉ chăm lo con trai, bỏ mặc việc học của con gái (phân biệt đối xử giữa các con); con coi cha mẹ là "chỉ để đòi tiền".
Ông bà – cháu (Điều 104)Ông bà: trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực. Cháu: kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡngCháu phàn nàn, cáu gắt với bà vì bà lẫn, hỏi đi hỏi lại.
Anh, chị, em (Điều 105)Thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ; nuôi dưỡng nhau khi không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiệnAnh chị lớn bỏ mặc em nhỏ khi bố mẹ đã mất, không thể nuôi em.

Dạng bài

Dự án sân khấu hoá kịch bản "Tình yêu, hôn nhân và gia đình" (hoạt động vận dụng của SGK)

  1. 1 Chọn nội dung gắn với chủ đề: một tình huống tình yêu, kết hôn hoặc gia đình (từ bài thơ, truyện, câu chuyện trong sách hoặc tự sáng tác).
  2. 2 Tìm và lọc thông tin; xây dựng ý tưởng, viết kịch bản theo từng phân cảnh (bảo đảm nội dung giáo dục), thống nhất nhân vật, phân cảnh.
  3. 3 Chuẩn bị và tập kịch: phân vai, làm đạo cụ, trang phục (nên dùng đồ có sẵn, phế liệu), lên kế hoạch tập.
  4. 4 Diễn kịch, đánh giá, rút bài học: giới thiệu nhóm, tên tiểu phẩm; cả lớp nhận xét, bình chọn; mỗi người chia sẻ cảm nhận và bài học rút ra.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dựng kịch chỉ để "gây cười" mà bỏ thông điệp hoặc nói sai luật (ví dụ để nhân vật cho rằng đám cưới to là đủ). SGK yêu cầu kịch bản phải bảo đảm nội dung giáo dục.

🎭
Làm mẫu

Nhóm của bạn chọn tiểu phẩm "Ra Uỷ ban nhân dân trước ngày cưới": cặp đôi mải chuẩn bị đám cưới nên quên đăng kí kết hôn, bố cho rằng không quan trọng, chú giải thích quy định pháp luật. Nhóm cần làm gì để kịch có nội dung giáo dục?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm vợ chồng bình đẳng với "ai kiếm nhiều tiền thì quyết định". Nghĩa vụ, quyền ngang nhau; người nội trợ không "ít tiếng nói hơn".
  • ✦Nghĩ trách nhiệm chỉ đi một chiều (con phụng dưỡng cha mẹ). Pháp luật quy định hai chiều: cha mẹ nuôi dạy con, con phụng dưỡng cha mẹ; ông bà chăm cháu, cháu phụng dưỡng ông bà.
  • ✦Nhầm điều luật: Điều 19 vợ chồng · Điều 69, 70 cha mẹ – con · Điều 104 ông bà – cháu · Điều 105 anh chị em. Đề thường cho tình huống, ít hỏi số Điều, nhưng đáp án chốt theo đúng quan hệ.
  • ✦Cho rằng anh chị em luôn phải nuôi nhau. Điều 105: nuôi dưỡng nhau khi không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiện.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

💞

Bài 1 · Tình yêu

  1. 1
    Nhận biết

    Theo SGK, tình yêu là

  2. 2
    Thông hiểu

    Chị H phát hiện bạn trai thường giấu chị nhiều chuyện, nói dối về công việc và bạn bè. Biểu hiện nào của tình yêu chân chính đang thiếu trong mối quan hệ này?

  3. 3
    Thông hiểu

    K luôn nhắn tin kiểm soát người yêu đi đâu, gặp ai, bắt bỏ hết bạn khác giới và nói "mình mới là tất cả". Hành vi của K là biểu hiện của điều cần tránh nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về tình yêu ở tuổi học trò?

    a)Tại một thời điểm chỉ yêu một người và coi người mình yêu là duy nhất là biểu hiện của sự chung thuỷ.

    b)Người yêu nhiều người cùng một lúc vẫn có thể có một tình yêu chân thành, đúng nghĩa.

    c)Quan hệ tình dục sớm, không an toàn ở lứa tuổi vị thành niên có thể dẫn tới mang thai ngoài ý muốn, ảnh hưởng sức khoẻ.

    d)Chỉ cần thích nhau qua ánh nhìn, cử chỉ quan tâm ân cần là đủ để kết luận đó là tình yêu chân chính.

💍

Bài 2 · Hôn nhân

  1. 1
    Nhận biết Theo Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, nữ kết hôn phải từ đủ tuổi trở lên (nam từ đủ 20 tuổi).
  2. 2
    Nhận biết

    Hôn nhân được đánh dấu bằng việc

  3. 3
    Thông hiểu

    Y và T yêu nhau khi đang học lớp 10, quyết định nghỉ học để kết hôn nhưng Uỷ ban nhân dân xã không cấp giấy chứng nhận kết hôn. Lí do đúng nhất là

  4. 4
    Thông hiểu

    Anh Q và chị V đã đủ tuổi, tự nguyện, không thuộc trường hợp cấm kết hôn; dù gia đình hai bên chưa đồng ý, hai người vẫn được cấp giấy chứng nhận kết hôn. Việc này

  5. 5
    Vận dụng

    Anh K và chị H tổ chức đám cưới nhưng quên ra Uỷ ban nhân dân đăng kí kết hôn; bố anh K cho rằng thủ tục này không quan trọng. Lời giải thích nào của chú anh K phù hợp nhất với SGK?

  6. 6
    Vận dụng

    Nhận xét hành vi của các nhân vật (theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014):

    a)N và V chung sống như vợ chồng nhưng không đăng kí kết hôn nên pháp luật chưa công nhận hai người là vợ chồng.

    b)Anh M đã có vợ nhưng vẫn chung sống như vợ chồng với một người phụ nữ khác là hành vi bị cấm.

    c)Con trai bà Q bị mất năng lực hành vi dân sự; việc bà Q tìm vợ cho con rồi cho đăng kí là phù hợp quy định.

    d)Bố mẹ anh H ngăn cản vì cho rằng gia đình chị O không "môn đăng hộ đối" là phù hợp với tinh thần hôn nhân tự nguyện, tiến bộ.

🏠

Bài 3 · Gia đình và chức năng

  1. 1
    Nhận biết

    Theo SGK, gia đình là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vợ chồng anh B chị C bàn bạc sinh con thứ hai để duy trì nòi giống và bảo đảm nguồn lao động cho xã hội về lâu dài. Họ đang thực hiện chức năng nào của gia đình?

  3. 3
    Thông hiểu

    Sắp xếp theo mạch từ tình yêu đến gia đình:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Vận dụng

    Vợ chồng anh T, chị Y đã có hai con gái. Bố mẹ anh T yêu cầu chị Y phải sinh thêm con trai để nối dõi tông đường, nếu không thì "phạm tội bất hiếu". Nhận xét nào đúng?

🌷

Yếu tố gia đình hạnh phúc

  1. 1
    Nhận biết

    Yếu tố nào sau đây KHÔNG nằm trong các yếu tố xây dựng gia đình hạnh phúc theo SGK?

  2. 2
    Thông hiểu

    Hai anh em nhà bà M hay ghen tị: thấy anh được mua đồ mới thì em nghĩ bố mẹ thương anh hơn. Để tránh phá huỷ hạnh phúc gia đình bởi ghen tuông, nghi kị, cần nuôi dưỡng điều gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về gia đình hạnh phúc?

    a)Gia đình chỉ hạnh phúc khi các thành viên đều được thoả mãn đầy đủ nhu cầu vật chất.

    b)Tôn trọng sở thích, mong muốn chính đáng của từng thành viên giúp hạn chế tranh cãi, xung đột.

    c)Bao dung, vị tha nghĩa là cứ âm thầm chịu đựng lỗi lầm của người khác, không cần nói ra.

    d)Làm tròn nghĩa vụ, bổn phận với gia đình là bước đệm để thực hiện nghĩa vụ với xã hội và đất nước.

🤝

Trách nhiệm các thành viên

  1. 1
    Thông hiểu

    Anh C đi làm có thu nhập cao, chị Th ở nhà làm nội trợ; anh C thường quyết định mọi việc, không bàn bạc, trao đổi với vợ. Hành vi của anh C trái với

  2. 2
    Thông hiểu

    Anh T và chị N đều là con một. Bố chị N mất sớm, mẹ chị ở quê xa hay đau ốm; anh T bàn với chị N đưa mẹ về chung sống để chăm sóc. Hành vi của anh T

  3. 3
    Vận dụng

    Bố mẹ của hai anh em B và D đã mất sớm; B đã trưởng thành, D còn nhỏ. Theo Điều 105 Luật Hôn nhân và gia đình, nhận xét nào đúng?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Kiểm tra cuối chuyên đề · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    P và Q yêu nhau khi đang học lớp 10, vì mải yêu nên cả hai học hành sa sút. Lời khuyên phù hợp nhất cho hai bạn là

  2. 2
    Thông hiểu

    Bố mẹ anh H ngăn cản quyết liệt vì cho rằng gia đình chị O không "môn đăng hộ đối", nhưng anh chị vẫn quyết tâm bảo vệ tình yêu. Hành vi của bố mẹ anh H

  3. 3
    Vận dụng

    Anh M đang có vợ nhưng vẫn đăng kí kết hôn (hoặc chung sống như vợ chồng) với chị S. Hành vi của anh M

  4. 4
    Vận dụng

    Anh B gác lại công việc, cùng con trai chữa bệnh hiểm nghèo suốt 15 năm, truyền cho con sự tự tin, nghị lực. Anh B đang thể hiện trách nhiệm nào?

✅

Kiểm tra cuối chuyên đề · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Vận dụng

    Tình huống: Anh K (22 tuổi) và chị H (19 tuổi) yêu nhau, hai bên gia đình đồng ý, không ai thuộc trường hợp bị cấm kết hôn. Mải bận rộn chuẩn bị hôn lễ, hai người quên không ra Uỷ ban nhân dân đăng kí kết hôn. Bố anh K nói rằng việc đăng kí không quan trọng, điều quan trọng là các con sống với nhau có hạnh phúc không. Chú anh K nhắc hai người phải làm thủ tục pháp lí đó ngay, vì đây là quy định nhằm bảo đảm quyền lợi cho cả hai bên.

    a)Anh K và chị H đã đủ điều kiện về độ tuổi kết hôn.

    b)Chỉ cần tổ chức đám cưới thì pháp luật đã công nhận anh K và chị H là vợ chồng.

    c)Qua đăng kí kết hôn, Nhà nước kiểm soát việc tuân thủ điều kiện kết hôn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

    d)Bố anh K nói đúng vì thủ tục đăng kí không quan trọng bằng việc cuộc sống có hạnh phúc.

  2. 2
    Thông hiểu

    Thông tin: Gia đình ông C sống "tam đại đồng đường", đầm ấm và hoà thuận. Ông bà gần 50 năm chung sống vẫn xưng hô anh – em; khi bà ốm đau, ông chăm sóc, bón từng thìa cháo và luôn nhường nhịn, động viên bà. Hồi khó khăn, các con ngoài giờ học còn đi làm thêm kiếm tiền; nay ai cũng thành đạt, hiếu thảo. Ngoài giờ đi làm, đi học, con cháu sum vầy, cùng làm công việc gia đình, chia sẻ, chuyện trò, chăm sóc nhau.

    a)Việc ông C chăm sóc, động viên bà khi ốm đau thể hiện sự cảm thông, chia sẻ giữa vợ chồng.

    b)Hạnh phúc của gia đình ông C chỉ nhờ các con thành đạt, không liên quan tới tình cảm giữa các thành viên.

    c)Việc con cháu hiếu thảo, cùng làm công việc gia đình thể hiện sự làm tròn nghĩa vụ, bổn phận với gia đình.

    d)Ông bà trong gia đình ông C đã nhiều tuổi nên không còn quyền, nghĩa vụ gì đối với cháu.

🎯 Chuyên đề này ra kiểm tra thế nào?

  • •Chuyên đề học tập, không thi tốt nghiệp; kiểm tra thường cho một tình huống rồi hỏi hành vi thuộc tình yêu chân chính hay điều cần tránh, kết hôn có đủ điều kiện không, hay trách nhiệm của thành viên nào trong gia đình.
  • •Đoạn thông tin hay dài (câu chuyện gia đình ông C, anh K – chị H quên đăng kí kết hôn); ý đúng/sai thường đảo tuổi (nam 20, nữ 18), tự nguyện ↔ cha mẹ đồng ý, đám cưới ↔ đăng kí kết hôn, hoặc đảo chiều trách nhiệm (cha mẹ ↔ con).
  • •Bài này nối với lớp 12, bài 10 (Quyền và nghĩa vụ của công dân trong hôn nhân và gia đình: li hôn, quyền, nghĩa vụ chi tiết) và với bài 16 lớp 10 (quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Mô hình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhỏ