Nội dung cơ bản của Hiến pháp về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân
Phân biệt quyền con người với quyền công dân, kể được các quyền và nghĩa vụ cơ bản Hiến pháp quy định, và xét một hành vi là thực hiện quyền, làm tròn nghĩa vụ hay vi phạm.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 16
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quyền con người: quyền tự nhiên, cơ bản vốn có của mỗi người, được pháp luật thừa nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm — sống, bất khả xâm phạm về thân thể, chỗ ở, đời sống riêng tư, tín ngưỡng, bình đẳng trước pháp luật…
- 2Quyền công dân (người có quốc tịch Việt Nam): dân sự – chính trị (đi lại, cư trú, ngôn luận, báo chí, hội họp, biểu tình; bầu cử đủ 18 tuổi, ứng cử đủ 21 tuổi, biểu quyết khi trưng cầu ý dân đủ 18 tuổi, tham gia quản lí nhà nước, kiến nghị).
- 3Quyền công dân kinh tế – văn hoá – xã hội: sở hữu tài sản, tự do kinh doanh, làm việc, nghiên cứu, sáng tạo, học tập, chăm sóc sức khoẻ, kết hôn – li hôn tự nguyện, sống trong môi trường trong lành, an sinh xã hội.
- 4Nghĩa vụ cơ bản: tôn trọng quyền người khác · học tập · bảo vệ môi trường · trung thành, bảo vệ Tổ quốc · nghĩa vụ quân sự · tuân theo Hiến pháp, pháp luật · nộp thuế · thực hiện quy định phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh.
- 5Mạch nhớ: sinh ra là có quyền con người → đủ quốc tịch là có quyền công dân → đủ 18 tuổi bầu, đủ 21 tuổi ứng cử → quyền nào cũng đi cùng nghĩa vụ.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm "Xem": một thước tuổi từ lúc sinh ra tới 21 tuổi, thấy quyền nào có từ khi sinh ra, quyền nào mở ra lúc 18 và 21 tuổi, rồi cán cân quyền – nghĩa vụ. Bấm "Tự chơi": kéo từng tình huống vào Quyền con người, Quyền công dân hay Nghĩa vụ công dân; có một thẻ không thuộc ô nào vì chưa đủ tuổi.
Em bé vừa chào đời: đã có quyền con người.
1 🧑 Quyền con người
Cần nhớ
- ✦Quyền con người là quyền tự nhiên, cơ bản vốn có của mỗi người; pháp luật thừa nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực hiện (không phải Nhà nước "ban cho").
- ✦Hiến pháp khẳng định mọi người có quyền sống, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, thân thể, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm.
- ✦Cá nhân có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, chỗ ở; quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư; quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.
- ✦Còn có: quyền bình đẳng trước pháp luật; quyền hiến mô, bộ phận cơ thể người, hiến xác theo luật; quyền sở hữu tài sản hợp pháp; quyền tự do kinh doanh, nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn hoá; quyền bình đẳng tiếp cận dịch vụ y tế, văn hoá, giáo dục.
- ✦Các quy định này phù hợp điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên.
Quyền con người và quyền công dân khác nhau ở đâu
| So sánh | Quyền con người | Quyền công dân |
|---|---|---|
| Ai có? | Mọi người, vốn có từ khi sinh ra | Công dân — người có quốc tịch Việt Nam |
| Điều kiện | Không cần quốc tịch, không cần đủ tuổi | Một số quyền phải đủ tuổi (bầu cử 18, ứng cử 21) |
| Ví dụ | Quyền sống · bất khả xâm phạm thân thể, chỗ ở · bí mật thư tín · tự do tín ngưỡng | Bầu cử, ứng cử · biểu quyết trưng cầu ý dân · tham gia quản lí nhà nước · ra nước ngoài, từ nước ngoài về |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Quyền sống chỉ có khi đủ 18 tuổi" — sai: quyền con người có từ khi sinh ra. Trong bài, các quyền gắn với tuổi là bầu cử, ứng cử, biểu quyết.
- ✦Đọc trộm tin nhắn, lục điện thoại của người khác là xâm phạm bí mật thư tín, điện thoại — kể cả người trong gia đình.
- ✦Nhầm quyền bất khả xâm phạm về thân thể (không ai bị bắt, đánh đập tuỳ tiện) với quyền chính trị.
2 🗳️ Quyền cơ bản của công dân
Quyền công dân theo SGK
| Nhóm | Nội dung | Hành vi cụ thể |
|---|---|---|
| Dân sự | Có nơi ở hợp pháp · tự do đi lại, cư trú trong nước · ra nước ngoài và từ nước ngoài về theo luật định · bình đẳng nam, nữ | Anh S chuyển từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh làm việc, đăng kí cư trú hợp pháp |
| Chính trị | Tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình theo luật định · bầu cử (đủ 18 tuổi) · ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân (đủ 21 tuổi) · tham gia quản lí nhà nước và xã hội, thảo luận, kiến nghị · biểu quyết (đủ 18 tuổi) khi trưng cầu ý dân | Chị M 22 tuổi ứng cử Hội đồng nhân dân; anh L gửi kiến nghị lên Uỷ ban nhân dân xã |
| Kinh tế | Sở hữu tài sản hợp pháp · tự do kinh doanh trong ngành nghề pháp luật không cấm · làm việc, chọn nghề, việc làm, nơi làm việc · điều kiện lao động công bằng, an toàn, lương, chế độ nghỉ ngơi | Bà N mở cửa hàng thời trang đã đăng kí kinh doanh |
| Văn hoá | Nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học, nghệ thuật, thụ hưởng giá trị văn hoá · tham gia đời sống văn hoá · sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, chọn ngôn ngữ giao tiếp, xác định dân tộc của mình | Bạn dân tộc Tày nói tiếng mẹ đẻ trong gia đình và hát then ở câu lạc bộ |
| Xã hội | Học tập · bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ, bình đẳng dùng dịch vụ y tế · kết hôn, li hôn tự nguyện, tiến bộ, bình đẳng · sống trong môi trường trong lành (gắn với nghĩa vụ bảo vệ môi trường) · bảo đảm an sinh xã hội | Chị V đi khám bằng bảo hiểm y tế |
Cần nhớ
- ✦Trong các quyền SGK nêu, ba quyền gắn với tuổi: bầu cử — đủ 18 tuổi; biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân — đủ 18 tuổi; ứng cử Quốc hội, Hội đồng nhân dân — đủ 21 tuổi.
- ✦Tự do ngôn luận, báo chí, hội họp, biểu tình thực hiện theo luật định — có quyền nhưng không được lạm dụng để xâm phạm người khác.
- ✦Ý nghĩa: quyền chính trị – dân sự giúp công dân tham gia quản lí nhà nước, xã hội; quyền kinh tế – văn hoá – xã hội bảo đảm điều kiện sống, học tập, lao động và phát triển toàn diện.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nhầm tuổi: ứng cử là 21, bầu cử là 18. Người 19, 20 tuổi đi bầu được nhưng chưa đủ tuổi ứng cử.
- ✦Gửi kiến nghị lên cơ quan nhà nước là quyền tham gia quản lí nhà nước, kiến nghị — không phải quyền biểu quyết (biểu quyết là khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân).
- ✦"Tự do kinh doanh" là trong ngành nghề pháp luật không cấm — không phải kinh doanh gì cũng được.
3 ⚖️ Nghĩa vụ cơ bản của công dân
Cần nhớ
- ✦Quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân: mọi người có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác và thực hiện nghĩa vụ với Nhà nước, xã hội (Điều 15).
- ✦Công dân trung thành với Tổ quốc, bảo vệ Tổ quốc, thực hiện nghĩa vụ quân sự, góp phần xây dựng nền quốc phòng toàn dân (Điều 44, 45).
- ✦Tuân theo Hiến pháp và pháp luật, tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, chấp hành quy tắc sinh hoạt công cộng (Điều 46); nộp thuế theo quy định của pháp luật (Điều 47).
- ✦Còn có nghĩa vụ học tập, bảo vệ môi trường, thực hiện quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh.
- ✦Ý nghĩa: tạo cơ sở pháp lí bảo vệ lợi ích quốc gia, duy trì bộ máy nhà nước, giữ trật tự, an toàn xã hội và thể hiện trách nhiệm, đạo đức của công dân.
Quyền · Nghĩa vụ · Hành vi vi phạm
| Quyền | Nghĩa vụ đi kèm | Hành vi vi phạm |
|---|---|---|
| Quyền tự do ngôn luận, báo chí, đời sống riêng tư | Tôn trọng quyền của người khác | Đăng ảnh riêng tư, chế giễu bạn khi chưa được đồng ý |
| Quyền tự do kinh doanh, sở hữu tài sản | Nộp thuế theo pháp luật | Cố tình không kê khai doanh thu để né thuế |
| Quyền tự do đi lại, được bảo vệ sức khoẻ | Tuân theo pháp luật, quy tắc sinh hoạt công cộng; quy định phòng bệnh | Vượt đèn đỏ; giấu việc tiếp xúc người bệnh khi có dịch |
| Quyền học tập | Học tập | Ép con bỏ học khi chưa học hết bậc học phổ cập |
| Quyền sống trong môi trường trong lành | Bảo vệ môi trường | Xả rác, xả thải bừa bãi |
| Quyền được bảo vệ an ninh, hoà bình | Trung thành, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quân sự | Trốn nghĩa vụ quân sự khi đã có lệnh gọi |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Có quyền tự do kinh doanh thì được miễn nộp thuế" — sai: quyền nào cũng đi cùng nghĩa vụ.
- ✦Học tập vừa là quyền vừa là nghĩa vụ — đừng chọn "chỉ là quyền" hay "chỉ là nghĩa vụ".
- ✦Nhầm nghĩa vụ nộp thuế (Điều 47) với nghĩa vụ tuân theo pháp luật (Điều 46) khi gặp tình huống trốn thuế: nêu đúng nghĩa vụ nộp thuế.
Dạng bài
Xét một tình huống về quyền và nghĩa vụ công dân
- 1 Hỏi ai — mọi người (quyền con người) hay chỉ công dân (quyền công dân)? Có điều kiện tuổi không?
- 2 Hỏi việc gì — thuộc nhóm nào: dân sự, chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, hay là nghĩa vụ?
- 3 Đối chiếu bảng: người đó đang thực hiện quyền, làm tròn nghĩa vụ, hay xâm phạm quyền người khác / vi phạm nghĩa vụ?
- 4 Kết luận và nêu cách ứng xử phù hợp (thuyết phục, nhờ nhà trường – địa phương hỗ trợ, báo cơ quan có thẩm quyền).
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng "bố mẹ có quyền quyết định tất cả vì con chưa đủ 18 tuổi" — chưa đủ 18 tuổi không làm mất quyền học tập; bố mẹ phải tạo điều kiện cho con học tập.
Vì hoàn cảnh khó khăn, bố mẹ bạn N muốn bạn nghỉ học sau lớp 7 để phụ giúp buôn bán. N muốn học tiếp. Việc cho N nghỉ học có phù hợp với Hiến pháp không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quyền con người
- 1Nhận biết
Theo SGK, quyền con người là
- 2Thông hiểu
Cô T phát hiện em bé sơ sinh bị bỏ rơi bên đường. Hành vi bỏ rơi em bé xâm phạm quyền nào của em?
- 3Thông hiểu
Anh H lén đọc tin nhắn trong điện thoại của vợ khi chưa được đồng ý. Anh H xâm phạm
- 4Thông hiểu
Quyền nào sau đây là quyền con người (không phụ thuộc tuổi, quốc tịch) theo SGK?
- 5Vận dụng
Chị M đăng ảnh sinh hoạt riêng tư của bạn P lên mạng kèm lời chê bai khi chưa được bạn đồng ý. Hành vi này xâm phạm
- 6Nhận biết Hiến pháp quy định mọi người có quyền sống và được pháp luật bảo hộ về tính mạng, thân thể, sức khoẻ, danh dự, .
Quyền công dân
- 1Nhận biết Công dân có quyền bầu cử khi đủ tuổi trở lên.
- 2Nhận biết Công dân có quyền ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân khi đủ tuổi trở lên.
- 3Thông hiểu
Anh L 19 tuổi. Nhận định nào đúng?
- 4Thông hiểu
Chị M gửi ý kiến góp ý dự thảo kế hoạch phát triển của xã tới Uỷ ban nhân dân xã. Chị đang thực hiện quyền
- 5Thông hiểu
Anh S chuyển từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh làm việc và đăng kí cư trú hợp pháp. Anh S đã thực hiện
- 6Vận dụng
Bà N kinh doanh thời trang, ngành pháp luật không cấm. Một cơ quan tự ý buộc bà dừng kinh doanh mà không có căn cứ pháp luật. Việc này xâm phạm
- 7Thông hiểu
Bấm các quyền theo thứ tự tuổi bắt đầu có từ sớm đến muộn:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 8Thông hiểu
Tình huống: Bạn D vừa tròn 18 tuổi. Bạn đi bỏ phiếu bầu đại biểu Hội đồng nhân dân, còn anh trai 20 tuổi của D muốn ứng cử vào Quốc hội. Cùng ngày, D thấy một người lạ vào nhà hàng xóm lục lọi đồ đạc khi chủ vắng mặt và báo cho công an xã.
a)Bạn D có quyền bầu cử vì đã đủ 18 tuổi.
b)Anh trai D 20 tuổi đã đủ tuổi ứng cử vào Quốc hội.
c)Người lạ lục lọi nhà hàng xóm đã xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở.
d)Bạn D báo công an xã là thực hiện quyền biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân.
Nghĩa vụ công dân
- 1Nhận biết
Nghĩa vụ nào sau đây là nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp?
- 2Thông hiểu
Anh T thường xuyên chạy xe vượt đèn đỏ ở ngã tư đông người. Anh T chưa thực hiện nghĩa vụ
- 3Thông hiểu
Chị V kinh doanh trực tuyến nhưng cố tình không kê khai một phần doanh thu để nộp ít thuế hơn. Chị V vi phạm nghĩa vụ
- 4Vận dụng
Một nhóm bạn lớp 10 lan truyền ảnh chế giễu bạn P trong nhóm chat mà không hỏi ý bạn. Hành vi này trước hết vi phạm nghĩa vụ
- 5Vận dụng
Trong đợt dịch bệnh, anh K giấu việc đã tiếp xúc người bệnh và không khai báo y tế. Anh K vi phạm nghĩa vụ
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Quyền nào sau đây thuộc nhóm quyền công dân về chính trị?
- 2Thông hiểu
Gia đình ông B có ông B (50 tuổi), anh C (20 tuổi), em D (17 tuổi). Khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân, ai KHÔNG được biểu quyết?
- 3Thông hiểu
Công ty X bắt công nhân làm việc liên tục, không cho nghỉ ngơi, không trả lương làm thêm giờ. Công ty đã xâm phạm
- 4Vận dụng
Em H học lớp 10, bố mẹ khó khăn muốn cho em nghỉ học đi làm thuê, em muốn học tiếp. Nhận định nào đúng theo Hiến pháp?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Xã A tổ chức bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân. Anh L vừa tròn 20 tuổi, đi bỏ phiếu cùng cả nhà. Chị M 22 tuổi được giới thiệu ứng cử và trúng cử. Bạn N 17 tuổi muốn đi bầu cùng bố mẹ nhưng được cán bộ giải thích là chưa đủ tuổi. Sau bầu cử, anh L gửi kiến nghị về đoạn đường làng xuống cấp lên Uỷ ban nhân dân xã.
a)Bạn N 17 tuổi chưa có quyền bầu cử vì chưa đủ 18 tuổi.
b)Anh L 20 tuổi đã đủ tuổi ứng cử vào Hội đồng nhân dân.
c)Việc anh L gửi kiến nghị về đường làng là thực hiện quyền biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân.
d)Chị M 22 tuổi đủ tuổi ứng cử vào Hội đồng nhân dân.
- 2Vận dụng
Tình huống: Chị H mở cửa hàng bán mĩ phẩm trên mạng, đã đăng kí kinh doanh đúng quy định. Cuối năm, chị cố tình không kê khai một phần doanh thu để nộp ít thuế hơn. Một nhóm bạn của chị chia sẻ ảnh gia đình chị lên mạng kèm lời chế giễu khi chưa được đồng ý. Chị H báo công an xã và được tiếp nhận xử lí.
a)Chị H đang thực hiện quyền tự do kinh doanh trong ngành nghề pháp luật không cấm.
b)Việc chị H cố tình không kê khai một phần doanh thu là vi phạm nghĩa vụ nộp thuế.
c)Nhóm bạn chia sẻ ảnh gia đình chị H là thực hiện quyền tự do ngôn luận nên không vi phạm.
d)Vì có quyền tự do kinh doanh nên chị H được miễn nghĩa vụ nộp thuế.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi tuổi (18 bầu cử và biểu quyết, 21 ứng cử), xếp một hành vi vào quyền con người hay quyền công dân, và gọi tên nghĩa vụ mà nhân vật chưa làm tròn.
- •Phần II hay cho một tình huống có cả quyền và nghĩa vụ, 4 ý trộn: đủ tuổi chưa · quyền gì · nghĩa vụ gì · ai xâm phạm ai. Ý sai thường đổi 18 thành 21, nhầm kiến nghị với biểu quyết, hoặc cho rằng có quyền thì được miễn nghĩa vụ.
- •Bài này nối với bài 14 (Hiến pháp: vị trí, đặc điểm), bài 15 (chế độ chính trị) và bài 17 (Hiến pháp về kinh tế, xã hội, môi trường); đồng thời nối bài 13 (thực hiện pháp luật: tuân thủ, thi hành).
Nội dung cơ bản của Hiến pháp về kinh tế, văn hoá, xã hội, giáo dục, khoa học, công nghệ, môi trường