Nội dung cơ bản của Hiến pháp về kinh tế, văn hoá, xã hội, giáo dục, khoa học, công nghệ, môi trường
Nói được Hiến pháp quy định chính sách gì của Nhà nước ở sáu lĩnh vực (kinh tế, xã hội, văn hoá, giáo dục, khoa học – công nghệ, môi trường) và nhận ra hành vi thực hiện hay vi phạm các quy định đó.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 17
⚡ Nhớ nhanh
- 1Kinh tế: nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; các chủ thể bình đẳng, hợp tác, cạnh tranh theo pháp luật; bảo hộ tài sản hợp pháp, không quốc hữu hoá trái pháp luật.
- 2Đất đai, tài nguyên, tài sản công thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lí; thu hồi đất phải theo pháp luật, công khai, minh bạch, bồi thường thoả đáng; ngân sách phải được quản lí thống nhất, hiệu quả, công khai, minh bạch.
- 3Xã hội và văn hoá: đầu tư y tế, bảo hiểm y tế toàn dân, an sinh xã hội, ưu đãi người có công, ưu tiên người yếu thế · xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa nhân loại, gia đình hạnh phúc, con người Việt Nam có sức khoẻ, văn hoá.
- 4Giáo dục là quốc sách hàng đầu (tiểu học bắt buộc, không thu học phí; ưu tiên vùng khó khăn) · Khoa học, công nghệ là quốc sách hàng đầu, bảo hộ sở hữu trí tuệ · Môi trường: bảo vệ, sử dụng bền vững tài nguyên, xử lí nghiêm tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm.
- 5Mạch nhớ: kinh tế phát triển gắn với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường — dựa vào giáo dục, khoa học, công nghệ làm động lực.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm "Xem": Hiến pháp ở giữa, từng lĩnh vực (kinh tế, xã hội, văn hoá, giáo dục, khoa học – công nghệ, môi trường) sáng lên cùng cam kết của Nhà nước. Bấm "Tự chơi": kéo từng chính sách vào đúng lĩnh vực; có một thẻ nói sai về giáo dục tiểu học.
Hiến pháp vạch hướng cho sáu lĩnh vực của đất nước.
1 💹 Hiến pháp về kinh tế
Cần nhớ
- ✦Việt Nam xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, phát huy nội lực, chủ động hội nhập và hợp tác quốc tế, gắn phát triển kinh tế với văn hoá, tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá (Điều 50).
- ✦Nền kinh tế là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; các chủ thể bình đẳng, hợp tác, cạnh tranh theo pháp luật. Nhà nước khuyến khích đầu tư, sản xuất, kinh doanh; bảo hộ tài sản hợp pháp, không quốc hữu hoá trái pháp luật (Điều 51).
- ✦Đất đai, tài nguyên nước, khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời và tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lí là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân; Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lí (Điều 53).
- ✦Giao đất, thu hồi, trưng dụng đất phải theo pháp luật, công khai, minh bạch; bồi thường thoả đáng khi cần thiết vì quốc phòng, an ninh hoặc lợi ích quốc gia, công cộng (Điều 54).
- ✦Ngân sách nhà nước và các nguồn tài chính công do Nhà nước thống nhất quản lí, sử dụng hiệu quả, công bằng, công khai, minh bạch; mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân phải thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, phòng, chống tham nhũng (Điều 55, 56).
Quy định kinh tế · Ai làm gì · Việc làm thực hiện tốt
| Quy định | Nhà nước làm gì | Việc làm thực hiện tốt / vi phạm |
|---|---|---|
| Nhiều thành phần kinh tế bình đẳng | Tạo môi trường để mọi chủ thể hợp tác, cạnh tranh theo pháp luật | Doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước dự thầu theo cùng tiêu chí · Vi phạm: ưu ái riêng một doanh nghiệp |
| Bảo hộ tài sản hợp pháp | Không quốc hữu hoá trái pháp luật | Xưởng của anh X hợp pháp được tôn trọng · Vi phạm: sung công không căn cứ |
| Đất đai sở hữu toàn dân | Thống nhất quản lí; thu hồi theo pháp luật, bồi thường thoả đáng | Thu hồi đất xây trường học có công khai phương án bồi thường · Vi phạm: tự ý chiếm đất công |
| Quản lí ngân sách | Thống nhất, hiệu quả, công khai, minh bạch | Công khai dự toán, quyết toán · Vi phạm: chi sai mục đích, tham nhũng, lãng phí |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Kinh tế tư nhân giữ vai trò chủ đạo" — sai: kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, các thành phần vẫn bình đẳng trước pháp luật.
- ✦"Đất đai của Nhà nước, thu hồi không cần bồi thường" — sai: đất thuộc sở hữu toàn dân; thu hồi phải theo pháp luật, công khai, bồi thường thoả đáng.
- ✦Nhà nước bảo hộ tài sản hợp pháp — không bảo hộ tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp.
2 🤝 Hiến pháp về xã hội và văn hoá
Nhà nước và xã hội đầu tư y tế, thực hiện bảo hiểm y tế toàn dân, ưu tiên chăm sóc sức khoẻ đồng bào dân tộc thiểu số và vùng khó khăn; phát triển hệ thống an sinh xã hội, trợ giúp người yếu thế (người nghèo, người khuyết tật), ưu đãi người có công. Mục tiêu: không để ai bị bỏ lại phía sau.
Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại; phát triển văn học, nghệ thuật và thông tin đại chúng; xây dựng môi trường gia đình hạnh phúc; hình thành con người Việt Nam có sức khoẻ, văn hoá, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân.
Cần nhớ
- ✦Nhà nước bảo đảm an sinh xã hội cho mọi công dân, tạo cơ hội bình đẳng để thụ hưởng phúc lợi xã hội.
- ✦Chính sách đặc biệt với người có công với cách mạng, người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em mồ côi, người nghèo và các nhóm yếu thế khác.
- ✦Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội: bảo tồn giá trị truyền thống, đồng thời tạo động lực xây dựng con người phát triển toàn diện.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhà nước chỉ chăm lo người có công" — sai: còn người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ mồ côi, người nghèo, vùng khó khăn.
- ✦Văn hoá Việt Nam tiếp thu tinh hoa nhân loại, không đóng kín; nhưng phải đậm đà bản sắc dân tộc, không hoà tan.
- ✦Nhầm chính sách xã hội (an sinh, y tế) với chính sách giáo dục: đọc kĩ hành vi để xếp đúng lĩnh vực.
3 🎓 Hiến pháp về giáo dục
Điều 61 — Giáo dục từng cấp
| Cấp | Hiến pháp quy định | Ví dụ |
|---|---|---|
| Mầm non | Nhà nước chăm lo phát triển | Xây thêm trường mầm non ở khu công nghiệp |
| Tiểu học | Bắt buộc, Nhà nước không thu học phí | Trường tiểu học X thông báo không thu học phí |
| Trung học | Từng bước phổ cập | Mở rộng phổ cập giáo dục trung học ở địa phương |
| Đại học, giáo dục nghề nghiệp | Phát triển; thực hiện học bổng, học phí hợp lí | Cấp học bổng cho sinh viên giỏi, sinh viên khó khăn |
| Vùng khó khăn | Ưu tiên miền núi, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số, vùng kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn | Xây trường bán trú cho học sinh vùng cao |
Cần nhớ
- ✦Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.
- ✦Nhà nước ưu tiên đầu tư và thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục; ưu tiên sử dụng, phát triển nhân tài.
- ✦Tạo điều kiện để các nhóm yếu thế được tiếp cận giáo dục.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Giáo dục đại học bắt buộc, miễn học phí" — sai: tiểu học mới bắt buộc và không thu học phí; đại học thì học bổng, học phí hợp lí.
- ✦"Phổ cập trung học" là từng bước, không phải bắt buộc ngay mọi nơi như tiểu học.
- ✦"Nhà nước chỉ đầu tư, không thu hút nguồn khác" — sai: Nhà nước ưu tiên đầu tư và thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục.
4 🔬 Hiến pháp về khoa học, công nghệ
Cần nhớ
- ✦Phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò quyết định trong sự nghiệp phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.
- ✦Nhà nước ưu tiên đầu tư; khuyến khích tổ chức, cá nhân nghiên cứu, phát triển, chuyển giao và ứng dụng hiệu quả thành tựu khoa học – công nghệ.
- ✦Bảo đảm quyền nghiên cứu khoa học và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; tạo điều kiện để mọi người tham gia, thụ hưởng lợi ích.
- ✦Thông tin SGK: khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là đột phá then chốt; ứng dụng trong quản lí nhà nước, sản xuất, giáo dục, y tế, đời sống; xây dựng chính phủ số, kinh tế số, xã hội số. Ví dụ: cơ sở dữ liệu quốc gia, căn cước công dân gắn chip, định danh điện tử, dịch vụ công trực tuyến, khám chữa bệnh từ xa, quản lí đô thị thông minh.
Ưu tiên đầu tư · khuyến khích nghiên cứu, chuyển giao, ứng dụng · bảo hộ sở hữu trí tuệ · tạo điều kiện cho mọi người tham gia và thụ hưởng.
Khoa học, công nghệ là động lực thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng cuộc sống, góp phần phát triển nhanh và bền vững.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Khoa học, công nghệ chỉ do Nhà nước làm" — sai: Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân cùng đầu tư, nghiên cứu.
- ✦Nhầm quyền nghiên cứu khoa học (được bảo đảm) với quyền sở hữu trí tuệ (được bảo hộ): cả hai đều nằm trong quy định.
5 🌱 Hiến pháp về môi trường
Cần nhớ
- ✦Bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn của đất nước và nhân loại, gắn với phát triển kinh tế – xã hội, hoà bình và tiến bộ xã hội trên phạm vi toàn cầu.
- ✦Nhà nước có chính sách bảo vệ môi trường; quản lí, sử dụng hiệu quả, bền vững tài nguyên thiên nhiên; bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học; chủ động phòng, chống thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu.
- ✦Nhà nước khuyến khích mọi hoạt động bảo vệ môi trường, phát triển, sử dụng năng lượng mới, năng lượng tái tạo.
- ✦Tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm môi trường, làm suy kiệt tài nguyên thiên nhiên, suy giảm đa dạng sinh học phải bị xử lí nghiêm và có trách nhiệm khắc phục, bồi thường thiệt hại theo pháp luật.
Quy định · Hành vi thực hiện tốt · Hành vi vi phạm
| Quy định | Thực hiện tốt | Vi phạm |
|---|---|---|
| Sử dụng năng lượng mới, tái tạo | Lắp điện mặt trời, tưới tiết kiệm | Lãng phí điện, nước, tài nguyên |
| Bảo vệ môi trường sống | Phân loại rác, dọn vệ sinh, trồng cây xanh | Xả rác, xả nước thải chưa xử lí ra mương, sông |
| Bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học | Không mua bán động vật hoang dã | Phá rừng, săn bắt trái phép |
| Xử lí nghiêm, khắc phục, bồi thường | Cơ sở gây ô nhiễm nhận trách nhiệm, khắc phục | Cơ sở cho rằng "đã nộp phạt là xong" |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Gây ô nhiễm chỉ cần nộp phạt" — sai: còn phải khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại theo pháp luật.
- ✦Bảo vệ môi trường gắn với phát triển kinh tế – xã hội, không phải "đánh đổi" hay đối lập với phát triển.
Dạng bài
Xếp một chính sách hay hành vi vào đúng lĩnh vực của Hiến pháp
- 1 Tìm từ khoá: sở hữu, thành phần kinh tế, ngân sách → kinh tế · an sinh, y tế, ưu đãi người có công → xã hội · bản sắc, gia đình, văn học nghệ thuật → văn hoá.
- 2 Từ khoá học phí, bậc học, vùng khó khăn → giáo dục · nghiên cứu, sở hữu trí tuệ, chuyển đổi số → khoa học, công nghệ · ô nhiễm, tài nguyên, năng lượng tái tạo → môi trường.
- 3 Nếu một ý nói trái với quy định (đại học miễn phí bắt buộc, tiểu học thu học phí…), không xếp vào ô nào — đó là ý sai.
- 4 Kết luận nhân vật thực hiện hay vi phạm, và nói rõ vì sao.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "đã bị xử phạt" rồi kết luận cơ sở đã làm tròn trách nhiệm.
Cơ sở sản xuất ở xã D xả nước thải chưa xử lí ra mương. Chủ cơ sở nói: "Tôi đã nộp phạt rồi, thế là xong". Nói vậy có đúng với Hiến pháp không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Kinh tế
- 1Nhận biết
Theo Hiến pháp, nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế
- 2Thông hiểu
Ông Q là chủ doanh nghiệp tư nhân, bà R là chủ một hợp tác xã, cùng cạnh tranh bán hàng trên thị trường theo pháp luật. Điều này thể hiện
- 3Thông hiểu
Để xây trường học, Nhà nước thu hồi đất của gia đình anh P. Việc thu hồi phải
- 4Vận dụng
Giám đốc sở X dùng tiền ngân sách mua sắm vượt dự toán, không công khai và chi cho việc ngoài kế hoạch. Hành vi này vi phạm quy định nào?
- 5Nhận biết Đất đai, tài nguyên thiên nhiên và các tài sản công thuộc sở hữu , do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lí.
Xã hội và văn hoá
- 1Thông hiểu
Xã Y có nhiều hộ nghèo. Nhà nước hỗ trợ thẻ bảo hiểm y tế cho người nghèo và ưu tiên chăm sóc sức khoẻ đồng bào dân tộc thiểu số. Điều này thể hiện
- 2Thông hiểu
Ông L là thương binh, được Nhà nước hỗ trợ nhà ở và trợ cấp hằng tháng. Đây là thực hiện chính sách
- 3Thông hiểu
Xã Z tổ chức lễ hội truyền thống và mở lớp dạy hát dân ca cho thiếu nhi. Việc làm này góp phần thực hiện quy định của Hiến pháp về
- 4Thông hiểu
Bấm các cấp học theo thứ tự Hiến pháp (Điều 61) quy định từ nhỏ đến lớn:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Giáo dục
- 1Nhận biết
Theo Hiến pháp, giáo dục tiểu học
- 2Thông hiểu
Trường tiểu học công lập W ở thành phố thông báo thu học phí hằng tháng của học sinh lớp 3 để bù chi phí hoạt động. Thông báo này
- 3Vận dụng
Nhà nước đầu tư xây trường nội trú, cấp học bổng cho học sinh dân tộc thiểu số ở vùng cao. Chính sách này thể hiện
Khoa học, công nghệ
- 1Nhận biết
Hiến pháp xác định phát triển khoa học và công nghệ là
- 2Thông hiểu
Kĩ sư M nghiên cứu một phần mềm quản lí điểm cho nhà trường và được pháp luật bảo vệ quyền đối với sản phẩm của mình. Điều này thể hiện
- 3Vận dụng
Xã K triển khai định danh điện tử, nhận hồ sơ hành chính trực tuyến và khám bệnh từ xa cho người dân vùng sâu. Các hoạt động này gắn với chủ trương
Môi trường và nhận định tổng hợp
- 1Thông hiểu
Công ty W xả nước thải chưa xử lí ra sông làm cá chết hàng loạt. Theo Hiến pháp, công ty phải
- 2Thông hiểu
Hợp tác xã H lắp hệ thống điện mặt trời cho nhà xưởng để tiết kiệm điện lưới. Việc làm này phù hợp với
- 3Vận dụng
Ông T nói: "Xả thải xong nộp phạt là hết trách nhiệm, không phải làm gì thêm". Nhận định nào đúng?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai? (nhận định theo SGK tr.118–119)
a)Nhà nước khuyến khích hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ để phát triển đất nước, nâng cao chất lượng cuộc sống.
b)Nhà nước chú trọng xây dựng cơ chế, môi trường để các thành phần kinh tế cùng phát triển, bảo đảm tăng trưởng ổn định, bền vững.
c)Nhà nước có xu hướng chỉ ưu tiên tăng trưởng kinh tế, các lĩnh vực xã hội khác không cần chú trọng tương xứng.
d)Thực hiện quy định của Hiến pháp góp phần nâng cao tiến bộ và công bằng xã hội.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Anh X có xưởng gỗ sản xuất hợp pháp. Một địa phương định lấy xưởng sung công mà không có căn cứ pháp luật. Việc này trái quy định nào của Hiến pháp?
- 2Thông hiểu
Ông L dùng định danh điện tử nộp hồ sơ hành chính trực tuyến và đặt lịch khám bệnh từ xa. Việc này gắn với chủ trương
- 3Thông hiểu
Dịp lễ, Uỷ ban nhân dân xã đến thăm, tặng quà người có công, người cao tuổi, trẻ em mồ côi và hộ nghèo. Việc làm này thể hiện
- 4Vận dụng
Nhận định nào đúng với nội dung Hiến pháp về giáo dục?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Người dân xã D chủ động áp dụng tiến bộ khoa học – công nghệ vào sản xuất và sinh hoạt: lắp hệ thống tưới nước tiết kiệm, phân loại rác thải tại nguồn, dùng điện mặt trời để giảm ô nhiễm. Các hộ gia đình còn tham gia dọn vệ sinh đường làng, ngõ xóm, trồng cây xanh. Cùng lúc, một cơ sở sản xuất trong xã bị phát hiện xả nước thải chưa xử lí ra mương.
a)Việc lắp điện mặt trời và hệ thống tưới tiết kiệm là hành vi thực hiện tốt quy định của Hiến pháp về môi trường.
b)Việc dùng điện mặt trời chỉ là chuyện kinh tế, không liên quan đến Hiến pháp về môi trường.
c)Dọn vệ sinh đường làng, trồng cây xanh là thực hiện nghĩa vụ bảo vệ môi trường của công dân.
d)Cơ sở sản xuất xả nước thải chưa xử lí chỉ cần nộp phạt, không phải khắc phục hay bồi thường.
- 2Vận dụng
Tình huống: Trường tiểu học X ở xã vùng cao do Nhà nước đầu tư xây mới, có bán trú cho học sinh dân tộc thiểu số. Đầu năm học, nhà trường thông báo không thu học phí. Cùng thời gian, kĩ sư M, phụ huynh của trường, nghiên cứu phần mềm quản lí điểm cho nhà trường và sản phẩm của anh được pháp luật bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
a)Việc đầu tư trường ở vùng cao thể hiện chính sách ưu tiên giáo dục ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng khó khăn.
b)Không thu học phí tiểu học phù hợp với quy định giáo dục tiểu học là bắt buộc, Nhà nước không thu học phí.
c)Vì giáo dục là quốc sách hàng đầu nên Nhà nước chỉ lo giáo dục tiểu học, không cần chăm lo mầm non và đại học.
d)Kĩ sư M không được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vì khoa học – công nghệ chỉ do Nhà nước tiến hành.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: thành phần nào giữ vai trò chủ đạo, đất đai thuộc sở hữu ai, tiểu học khác đại học ở chỗ nào, và xếp một việc làm của nhân vật vào đúng lĩnh vực (xã hội, văn hoá, giáo dục, khoa học – công nghệ, môi trường).
- •Phần II hay cho một tình huống ở xã hoặc nhà trường có cả việc làm đúng và việc làm vi phạm; ý sai thường nói "chỉ nộp phạt là xong", "kinh tế tư nhân chủ đạo", "đại học bắt buộc, miễn học phí" hoặc "khoa học – công nghệ chỉ do Nhà nước làm".
- •Bài này nối với bài 16 (quyền, nghĩa vụ công dân: học tập, bảo vệ môi trường, nộp thuế) và bài 5 – 6 (ngân sách nhà nước, thuế); lớp 12 nối với các bài về chính sách phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ môi trường.
Đặc điểm, cấu trúc và nguyên tắc hoạt động của hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam