Xu hướng biến đổi thành phần và một số tính chất của hợp chất trong một chu kì
Viết được công thức oxide cao nhất và hydroxide tương ứng của nguyên tố nhóm A từ số thứ tự nhóm, nêu được trong một chu kì tính base của chúng giảm còn tính acid tăng (chu kì 3: NaOH base mạnh, Al(OH)₃ lưỡng tính, HClO₄ acid rất mạnh) và viết phương trình minh hoạ.
Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hoá trị cao nhất với oxygen = số thứ tự nhóm A (I đến VII; trừ chu kì 1 và fluorine). Oxide cao nhất dạng R₂Oₙ rồi rút gọn: Na₂O, MgO, Al₂O₃, SiO₂, P₂O₅, SO₃, Cl₂O₇.
- 2Hydroxide tương ứng chu kì 3: NaOH, Mg(OH)₂, Al(OH)₃, H₂SiO₃, H₃PO₄, H₂SO₄, HClO₄ — kim loại cho base, phi kim cho acid (có oxygen).
- 3Trong một chu kì, theo chiều Z tăng: tính base của oxide và hydroxide giảm dần, tính acid tăng dần. NaOH base mạnh ⇒ Mg(OH)₂ base yếu ⇒ Al(OH)₃ lưỡng tính ⇒ H₂SiO₃ acid rất yếu ⇒ H₃PO₄ acid trung bình ⇒ H₂SO₄ acid mạnh ⇒ HClO₄ acid rất mạnh.
- 4Al₂O₃, Al(OH)₃ lưỡng tính: tan trong acid và trong dung dịch kiềm: Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O; Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄].
- 5Bẫy: "Al là kim loại nên Al₂O₃ là oxide base"; đọc RO₃ thành hoá trị III (đúng là R₂O₆ ⇒ VI); viết oxide cao nhất của Cl là Cl₂O (đúng: Cl₂O₇).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh dọc chu kì 3: số nguyên tử O gắn vào tăng theo nhóm, oxide gặp nước làm quỳ xanh hay đỏ, thang base yếu dần – acid mạnh dần, Al(OH)₃ tan cả trong HCl lẫn NaOH; rồi tự kéo 7 hydroxide vào ô "Tính base", "Lưỡng tính" hay "Tính acid" và xem hai ống HCl, NaOH có phản ứng không.
Chu kì 3: hoá trị cao nhất với O = số thứ tự nhóm.
1 🧱 Thành phần của oxide và hydroxide cao nhất
Cần nhớ
- ✦Trong một chu kì, theo chiều Z tăng, hoá trị cao nhất với oxygen của nguyên tố nhóm A tăng từ I đến VII — đúng bằng số thứ tự nhóm (số electron lớp ngoài cùng). Ngoại lệ: chu kì 1 (H, He), oxygen và fluorine (F không có hoá trị VII).
- ✦Công thức oxide cao nhất: viết R₂Oₙ (n = số thứ tự nhóm) rồi rút gọn nếu được: nhóm II ⇒ R₂O₂ = RO; nhóm IV ⇒ RO₂; nhóm VI ⇒ R₂O₆ = RO₃; nhóm I, III, V, VII giữ nguyên R₂O, R₂O₃, R₂O₅, R₂O₇.
- ✦Hydroxide tương ứng: kim loại ⇒ base R(OH)ₙ (NaOH, Mg(OH)₂, Al(OH)₃); phi kim ⇒ acid có oxygen, R có cùng hoá trị cao nhất (H₂SiO₃, H₃PO₄, H₂SO₄, HClO₄).
- ✦Vì cấu hình lớp ngoài lặp lại nên công thức cũng lặp lại theo chu kì: Ga (nhóm IIIA) ⇒ Ga₂O₃, Ga(OH)₃; Se (nhóm VIA) ⇒ SeO₃, H₂SeO₄ — giống Al và S.
- ✦*Mở rộng (bài tập cũ hay gặp)*: phi kim nhóm IVA đến VIIA còn có hợp chất khí với hydrogen RH₈₋ₙ (CH₄, NH₃, H₂S, HCl) — hoá trị với H = 8 − n, khác hoá trị cao nhất với O.
Chu kì 3: oxide cao nhất và hydroxide tương ứng
| Nguyên tố | Nhóm | Oxide cao nhất | Hydroxide | Tính chất |
|---|---|---|---|---|
| Na | IA | Na₂O | NaOH | Base mạnh (kiềm) |
| Mg | IIA | MgO | Mg(OH)₂ | Base yếu |
| Al | IIIA | Al₂O₃ | Al(OH)₃ | Lưỡng tính |
| Si | IVA | SiO₂ | H₂SiO₃ | Acid rất yếu |
| P | VA | P₂O₅ | H₃PO₄ | Acid trung bình |
| S | VIA | SO₃ | H₂SO₄ | Acid mạnh |
| Cl | VIIA | Cl₂O₇ | HClO₄ | Acid rất mạnh (mạnh nhất) |
Dạng bài
Tìm nguyên tố từ phần trăm khối lượng trong oxide cao nhất
- 1 Từ số thứ tự nhóm viết công thức oxide cao nhất (R₂Oₙ, rút gọn).
- 2 Đổi dữ kiện ra phương trình khối lượng mol: %O = 16 · (số O) / M_oxide ⇒ giải ra MR.
- 3 Tra MR ⇒ tên nguyên tố; kiểm lại nguyên tố đó có đúng nhóm đề cho.
- 4 Kiểm tra: tính lại %O với M vừa tìm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc thẳng chỉ số 3 trong RO₃ thành "hoá trị III" rồi viết R₂O₃: %O = 482M_R + 48 = 0,6 ⇒ MR = 16 (là O — vô lí). Luôn đưa về R₂Oₙ: RO₃ = R₂O₆ ⇒ n = 6.
Nguyên tố R thuộc nhóm VIA. Trong oxide cao nhất của R, oxygen chiếm 60 % về khối lượng. Xác định R và viết công thức hydroxide tương ứng.
Hướng dẫn giải
2 ⚖️ Tính acid – base của oxide và hydroxide
Cần nhớ
- ✦Đầu chu kì là kim loại mạnh ⇒ oxide base, hydroxide là base mạnh (kiềm): .
- ✦Cuối chu kì là phi kim mạnh ⇒ oxide acid, hydroxide là acid mạnh: ; .
- ✦Trong một chu kì, theo chiều Z tăng: tính base của oxide và hydroxide giảm dần, tính acid tăng dần — cùng chiều tính kim loại giảm, tính phi kim tăng (bài 6).
- ✦Hoạt động SGK (làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): cho Na₂O, MgO, P₂O₅ vào ba cốc nước, nhúng giấy quỳ. Cốc Na₂O quỳ xanh đậm; cốc MgO (đun nóng) quỳ xanh nhạt vì Mg(OH)₂ ít tan, base yếu; cốc P₂O₅ quỳ đỏ: ; .
- ✦Base tác dụng với acid; acid tác dụng với base: ; .
Oxide gặp nước (hoạt động SGK)
| Oxide | Loại | Sản phẩm với nước | Giấy quỳ |
|---|---|---|---|
| Na₂O | Oxide base | NaOH (base mạnh) | Xanh đậm |
| MgO | Oxide base | Mg(OH)₂ (base yếu, ít tan; phải đun nóng) | Xanh nhạt |
| P₂O₅ | Oxide acid | H₃PO₄ (acid trung bình) | Đỏ |
| SO₃ | Oxide acid | H₂SO₄ (acid mạnh) | Đỏ |
3 🔀 Chất lưỡng tính: Al₂O₃ và Al(OH)₃
Cần nhớ
- ✦Aluminium đứng giữa chu kì 3, đúng chỗ chuyển từ base sang acid ⇒ Al₂O₃ và Al(OH)₃ là chất lưỡng tính: vừa tác dụng với acid, vừa tác dụng với dung dịch kiềm.
- ✦Với acid (thể hiện tính base): ; .
- ✦Với dung dịch kiềm (thể hiện tính acid): ; (sách cũ viết gọn NaAlO₂).
- ✦Thí nghiệm (có giáo viên hướng dẫn): nhỏ từ từ dung dịch NaOH vào dung dịch AlCl₃ thấy kết tủa keo trắng ; chia hai ống: thêm HCl ⇒ tan; thêm NaOH dư ⇒ cũng tan.
- ✦So với Mg(OH)₂ (base yếu, kết tủa trắng): chỉ tan trong HCl, không tan trong NaOH. Đó là cách phân biệt base với chất lưỡng tính.
Cùng là kết tủa trắng — tan hay không?
| Chất | + dd HCl | + dd NaOH | Kết luận |
|---|---|---|---|
| Mg(OH)₂ | Tan | Không tan | Base |
| Al(OH)₃ | Tan | Tan | Lưỡng tính |
| H₂SiO₃ (kết tủa keo) | Không tan | Tan | Acid (rất yếu) |
4 🧮 Bài tính với oxide và hydroxide
Dạng bài
Oxide tan trong nước rồi trung hoà
- 1 Đổi ra mol: n = m/M (oxide), n = CM · V (dung dịch).
- 2 Viết phương trình oxide + nước (chú ý hệ số: Na₂O cho 2 NaOH, P₂O₅ cho 2 H₃PO₄).
- 3 Viết phương trình trung hoà, lấy tỉ lệ mol theo hệ số (H₂SO₄ cần 2 NaOH, H₃PO₄ cần 3 NaOH).
- 4 Tính đại lượng đề hỏi (CM, V, m).
- 5 Kiểm tra: bảo toàn nguyên tố (Na, S, P) hoặc số mol H⁺ = số mol OH⁻.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên hệ số 2: lấy n(NaOH) = n(Na₂O) = 0,05 mol ⇒ 0,2 M và 100 mL — sai một nửa. Một Na₂O có hai nguyên tử Na nên cho hai NaOH.
Hoà tan 3,1 g Na₂O vào nước được 250 mL dung dịch X. Tính nồng độ mol của NaOH trong X và thể tích dung dịch HCl 0,5 M cần để trung hoà hết X.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Chất lưỡng tính tác dụng với acid và với kiềm
- 1 Đổi ra mol chất lưỡng tính: M(Al(OH)₃) = 78, M(Al₂O₃) = 102.
- 2 Viết hai phương trình riêng: với HCl (Al(OH)₃ : HCl = 1 : 3; Al₂O₃ : HCl = 1 : 6), với NaOH (Al(OH)₃ : NaOH = 1 : 1; Al₂O₃ : NaOH = 1 : 2).
- 3 Tính lượng acid hoặc kiềm đề hỏi.
- 4 Kiểm tra: bảo toàn Al và Cl (hoặc Na) giữa hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng tỉ lệ của HCl (1 : 3) cho NaOH ⇒ 300 mL — sai: với NaOH tỉ lệ là 1 : 1. Với Al₂O₃ (5,1 g = 0,05 mol) cần 6 · 0,05 = 0,3 mol HCl, quên hệ số 6 sẽ ra 0,1 mol.
Cho 7,8 g Al(OH)₃. Tính thể tích dung dịch NaOH 1 M vừa đủ hoà tan hết lượng Al(OH)₃ này, và số mol HCl cần nếu hoà tan bằng hydrochloric acid.
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦💊 Thuốc dạ dày: nhiều loại thuốc chống đau dạ dày chứa Al(OH)₃ và Mg(OH)₂ — base yếu, ít tan, trung hoà bớt acid trong dạ dày mà không gây bỏng như NaOH. Dùng thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ.
- ✦🧱 Xi măng, thuỷ tinh, gốm: SiO₂ (cát) là oxide acid rất yếu, không tan trong nước và acid thường; thuỷ tinh làm từ cát nung với soda, đá vôi.
- ✦🌱 Phân lân và nước ngọt có gas: H₃PO₄ (acid trung bình) dùng làm phân lân và tạo vị chua trong một số nước ngọt; H₂SO₄ (acid mạnh) là hoá chất sản xuất nhiều nhất thế giới.
- ✦🧼 Không pha trộn hoá chất tẩy rửa: thông cống (chứa NaOH, base mạnh) và tẩy bồn cầu (chứa acid) gặp nhau sinh nhiệt, bắn ra — đọc nhãn, đeo găng, không tự trộn.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Công thức oxide cao nhất: số O "đếm" theo dạng R₂Oₙ là 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 — rút gọn ra Na₂O, MgO, Al₂O₃, SiO₂, P₂O₅, SO₃, Cl₂O₇.
- ✦Đề cho RO₂ ⇒ nhóm IVA; RO₃ ⇒ VIA; R₂O₅ ⇒ VA; R₂O₇ ⇒ VIIA (nhân đôi chỉ số O khi R có chỉ số 1).
- ✦Chu kì 3 nhớ một câu: "Na, Mg base; Al lưỡng tính; Si, P, S, Cl acid, càng về sau càng mạnh". Acid mạnh nhất: HClO₄; base mạnh nhất: NaOH.
- ✦Câu "tác dụng được với cả HCl và NaOH" ⇒ tìm Al₂O₃, Al(OH)₃ trước.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Xếp Al₂O₃ vào oxide base vì "Al là kim loại": thật ra lưỡng tính — 5,1 g Al₂O₃ tan được trong cả 0,3 mol HCl lẫn 0,1 mol NaOH.
- ✦Viết oxide cao nhất của Cl là Cl₂O hoặc ClO₂: Cl ở nhóm VIIA ⇒ Cl₂O₇, hydroxide HClO₄.
- ✦Cho rằng tính base tăng khi đi sang phải chu kì: NaOH (base mạnh) mạnh hơn Mg(OH)₂ (base yếu).
- ✦Viết hydroxide của S là H₂SO₃ hay H₂S: hydroxide cao nhất (S hoá trị VI) là H₂SO₄.
- ✦Quên hệ số: Na₂O 0,05 mol cho 0,10 mol NaOH (không phải 0,05); P₂O₅ 0,1 mol cho 0,2 mol H₃PO₄ và cần 0,6 mol NaOH để tạo Na₃PO₄.
- ✦Nói fluorine có oxide cao nhất F₂O₇: fluorine là ngoại lệ, không có hoá trị VII.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Nguyên tố: Na₂O 0,05 mol ⇒ Na 0,10 mol ⇒ NaOH 0,10 mol ⇒ NaCl 0,10 mol ✓.
- ✦H⁺ = OH⁻ khi trung hoà vừa đủ: H₂SO₄ 0,1 mol (0,2 mol H⁺) cần NaOH 0,2 mol ✓.
- ✦Khối lượng: Al(OH)₃ 0,1 mol (7,8 g) + NaOH 0,1 mol (4 g) = Na[Al(OH)₄] 0,1 mol (11,8 g) ✓.
- ✦Hoá trị: công thức oxide vừa viết phải có tổng hoá trị R = tổng hoá trị O (P₂O₅: 2 · V = 5 · II ✓).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Công thức oxide và hydroxide cao nhất
- 1Nhận biết
Oxide cao nhất của nguyên tố thuộc nhóm VA có công thức dạng
- 2Thông hiểu
Hydroxide cao nhất của sulfur (nhóm VIA) là
- 3Thông hiểu
Oxide cao nhất của nguyên tố R có công thức RO₃. R thuộc nhóm
- 4Thông hiểu Phần trăm khối lượng oxygen trong Cl₂O₇ (oxide cao nhất của chlorine) là bao nhiêu (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số: %
- 5Vận dụng Nguyên tố R thuộc nhóm VIA. Trong oxide cao nhất của R, oxygen chiếm 60 % về khối lượng. Khối lượng mol nguyên tử của R là g/mol.
- 6Vận dụng
Oxide cao nhất của nguyên tố R có công thức R₂O₅. Trong hợp chất khí của R với hydrogen (RH₃), R chiếm 82,35 % về khối lượng. R là
Xu hướng tính acid – base
- 1Nhận biết
Trong một chu kì, theo chiều tăng dần của điện tích hạt nhân, tính base của oxide và hydroxide cao nhất
- 2Nhận biết
Oxide nào sau đây là oxide acid?
- 3Thông hiểu
Hydroxide nào sau đây có tính acid mạnh nhất?
- 4Thông hiểu
Dãy hydroxide được xếp theo chiều tính base giảm dần là
- 5Thông hiểu
Nguyên tố X có Z = 12. Oxide cao nhất và hydroxide tương ứng của X có tính
Chất lưỡng tính
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là hydroxide lưỡng tính?
- 2Thông hiểu
Thí nghiệm (có giáo viên hướng dẫn): nhỏ dung dịch NaOH vào dung dịch AlCl₃ tới khi kết tủa keo trắng không tăng thêm. Chia kết tủa vào hai ống: ống (1) thêm dung dịch HCl, ống (2) thêm dung dịch NaOH dư. Hiện tượng là
- 3Thông hiểu
Làm lại thí nghiệm trên nhưng thay dung dịch AlCl₃ bằng dung dịch MgCl₂ (kết tủa trắng Mg(OH)₂). Hiện tượng ở hai ống là
- 4Vận dụng Thể tích dung dịch NaOH 1 M vừa đủ để hoà tan hết 7,8 g Al(OH)₃ là mL.
Bài tính và thí nghiệm
- 1Thông hiểu
Hoạt động SGK (làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): cho lần lượt Na₂O, MgO, P₂O₅ vào ba cốc nước (cốc MgO được đun nóng), nhúng giấy quỳ tím vào mỗi cốc. Quỳ ở cốc Na₂O xanh đậm, cốc MgO xanh nhạt, cốc P₂O₅ đỏ. Kết luận đúng là
- 2Vận dụng Hoà tan 6,2 g Na₂O vào nước được 500 mL dung dịch. Nồng độ mol của NaOH trong dung dịch là M.
- 3Vận dụng Hoà tan 8 g SO₃ vào nước được dung dịch H₂SO₄. Thể tích dung dịch NaOH 1 M cần để trung hoà vừa hết dung dịch này là mL.
- 4Vận dụng
Thể tích dung dịch HCl 2 M vừa đủ để hoà tan hết 5,1 g Al₂O₃ là
- 5Thông hiểu
Ba chất rắn trắng X, Y, Z là MgO, Al₂O₃, SiO₂ (không theo thứ tự). Kết quả thử với dung dịch HCl và dung dịch NaOH loãng ở nhiệt độ thường: Chất Y là
- 6Thông hiểu Theo bảng ở câu trên, trong ba chất X, Y, Z có bao nhiêu chất tác dụng được với dung dịch HCl? Đáp số:
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Oxide nào sau đây tác dụng được với cả dung dịch HCl và dung dịch NaOH?
- 2Thông hiểu
Dãy hydroxide được xếp theo chiều tính acid tăng dần là
- 3Vận dụng
Cho 4 g oxide cao nhất của kim loại R (nhóm IIA) tác dụng vừa đủ với 100 mL dung dịch HCl 2 M. R là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (có giáo viên hướng dẫn): Bước 1: nhỏ từ từ dung dịch NaOH vào ống nghiệm chứa dung dịch AlCl₃ đến khi kết tủa keo trắng không tăng thêm. Bước 2: chia kết tủa vào hai ống; ống (1) nhỏ thêm dung dịch HCl, ống (2) nhỏ thêm dung dịch NaOH dư. Quan sát: kết tủa ở cả hai ống đều tan.
a)Kết tủa keo trắng sinh ra ở bước 1 là Al(OH)₃.
b)Ở ống (1), kết tủa tan vì Al(OH)₃ thể hiện tính base.
c)Thí nghiệm chứng tỏ Al(OH)₃ là base giống Mg(OH)₂ vì aluminium là kim loại.
d)Nếu kết tủa ở ống (2) là 0,78 g thì cần tối thiểu 0,03 mol NaOH để hoà tan hết.
- 2Vận dụng
Cho bảng oxide cao nhất và hydroxide tương ứng của các nguyên tố chu kì 3:
a)Hoá trị cao nhất với oxygen của các nguyên tố tăng từ I (Na) đến VII (Cl).
b)Các hydroxide của Si, P, S, Cl đều là acid, tính acid tăng dần từ H₂SiO₃ đến HClO₄.
c)H₂SiO₃ có tính acid mạnh hơn H₂SO₄ vì silicon có bán kính nguyên tử lớn hơn sulfur.
d)Phần trăm khối lượng oxygen trong P₂O₅ lớn hơn 60 %.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các chất: Na₂O, MgO, Al₂O₃, SiO₂, P₂O₅, SO₃, Al(OH)₃, Mg(OH)₂. Có bao nhiêu chất tác dụng được với dung dịch HCl? Đáp số:
- 2Vận dụng Hoà tan 14,2 g P₂O₅ vào nước được dung dịch H₃PO₄. Thể tích dung dịch NaOH 1 M cần để chuyển hết H₃PO₄ thành Na₃PO₄ là bao nhiêu mL? Đáp số:
- 3Vận dụng Nguyên tố R thuộc nhóm VIIA, hydroxide cao nhất có công thức HRO₄, trong đó oxygen chiếm 63,68 % về khối lượng. Khối lượng mol nguyên tử của R là bao nhiêu g/mol (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi công thức oxide cao nhất, hydroxide từ số thứ tự nhóm (hoặc ngược lại: RO₃ ⇒ nhóm VIA), xu hướng tính acid – base trong chu kì 3, chất lưỡng tính Al₂O₃, Al(OH)₃.
- •Phần II hay có thí nghiệm Al(OH)₃ (hoặc Mg(OH)₂) với HCl và NaOH, hoặc bảng oxide – hydroxide chu kì 3; ý dễ sai là "Al(OH)₃ là base", "tính base tăng theo chu kì". Phần III có thể hỏi tìm nguyên tố từ % khối lượng, thể tích kiềm/acid trung hoà, đếm số chất tác dụng với HCl hoặc NaOH.
- •Bài này nối bài 6 (tính kim loại – phi kim) với bài 8 (định luật tuần hoàn); tính acid – base đi tiếp ở Hoá 11 (sự điện li, pH; H₂SO₄, H₃PO₄, HNO₃) và Hoá 12 (aluminium và hợp chất lưỡng tính, kim loại kiềm – kiềm thổ).
Định luật tuần hoàn. Ý nghĩa của bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học