Cấu tạo của bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học
Biết lịch sử và ba nguyên tắc sắp xếp của bảng tuần hoàn; đọc được ô nguyên tố, chu kì, nhóm; từ cấu hình electron suy ra vị trí (và ngược lại); phân loại nguyên tố theo khối s, p, d, f và theo kim loại, phi kim, khí hiếm.
Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Mendeleev (năm 1869) xếp 63 nguyên tố theo nguyên tử khối tăng dần, chừa ô trống và đoán trước Ga, Sc, Ge. Bảng hiện nay xếp theo điện tích hạt nhân Z tăng dần, gồm 118 nguyên tố.
- 2Ba nguyên tắc: Z tăng dần; cùng số lớp electron ⇒ cùng một hàng (chu kì); cùng số electron hoá trị ⇒ cùng một cột (nhóm).
- 3Ô: số thứ tự ô = Z = số proton = số electron. Chu kì: số thứ tự = số lớp electron; 7 chu kì có 2, 8, 8, 18, 18, 32, 32 nguyên tố (1 – 3 nhỏ, 4 – 7 lớn).
- 4Nhóm: 18 cột = 8 nhóm A (khối s, p; số thứ tự nhóm A = số electron lớp ngoài cùng) + 8 nhóm B (10 cột, khối d, f; số thứ tự nhóm B tính theo (n−1)d + ns: Fe [Ar]3d⁶4s² ⇒ 6 + 2 = 8 ⇒ VIIIB).
- 5Phân loại: theo phân lớp nhận electron cuối ⇒ nguyên tố s, p, d, f; theo tính chất ⇒ kim loại (phần lớn), phi kim, khí hiếm (nhóm VIIIA).
- 6Bẫy: S (…3s²3p⁴) ở nhóm VIA (đếm cả 3s²), không phải IVA; He (1s²) ở nhóm VIIIA, không phải IIA; Ar (39,95) đứng trước K (39,10) vì xếp theo Z.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: 36 nguyên tố đầu xếp theo Z thành hàng và cột, Na và Cl cùng 3 lớp electron nên cùng chu kì 3, Li – Na – K cùng 1 electron ngoài cùng nên cùng nhóm IA, bảng tô theo khối s, p, d, và He – Mg – Fe cùng 2 electron ngoài cùng mà ba nhóm khác nhau; rồi tự kéo 6 thẻ Z (có cấu hình) vào đúng ô "chu kì · nhóm".
Xếp nguyên tố theo Z tăng dần, mỗi nguyên tố một ô.
1 📜 Lịch sử phát minh bảng tuần hoàn
Cần nhớ
- ✦Đầu thế kỉ XIX, các nhà khoa học tìm cách xếp các nguyên tố đã biết theo một quy luật: Döbereiner gom thành từng bộ ba có tính chất giống nhau (Cl, Br, I); Newlands xếp theo nguyên tử khối và thấy cứ nguyên tố thứ tám lại giống nguyên tố thứ nhất.
- ✦Mendeleev (năm 1869) xếp 63 nguyên tố đã biết theo chiều tăng dần nguyên tử khối, đặt các nguyên tố có tính chất giống nhau vào cùng cột; ông chừa ô trống và dự đoán tính chất của nguyên tố chưa tìm ra.
- ✦Các nguyên tố được tìm ra sau đó đúng như dự đoán: gallium (năm 1875), scandium (năm 1879), germanium (năm 1886) ⇒ bảng tuần hoàn được công nhận.
- ✦Năm 1913, Moseley xác định được điện tích hạt nhân ⇒ bảng tuần hoàn ngày nay xếp theo Z, gồm 118 nguyên tố, 7 chu kì, 18 cột.
Xếp theo nguyên tử khối tăng dần. Vài chỗ phải đảo thứ tự cho khớp tính chất (Ar – K, Te – I).
Xếp theo điện tích hạt nhân Z tăng dần. Các chỗ "đảo" không còn mâu thuẫn: Ar có Z = 18 < 19 của K.
2 📐 Nguyên tắc sắp xếp
Ba nguyên tắc
- ✦(1) Các nguyên tố được xếp theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân nguyên tử (Z).
- ✦(2) Các nguyên tố có cùng số lớp electron trong nguyên tử được xếp thành một hàng (chu kì).
- ✦(3) Các nguyên tố có cùng số electron hoá trị được xếp thành một cột (nhóm). Với nguyên tố nhóm A, electron hoá trị là electron lớp ngoài cùng.
- ✦Vì thế cấu hình electron quyết định vị trí: biết Z ⇒ viết cấu hình ⇒ đọc ra chu kì, nhóm; và ngược lại.
3 🗂️ Cấu tạo bảng tuần hoàn: ô, chu kì, nhóm
Cần nhớ
- ✦Ô nguyên tố: mỗi nguyên tố một ô; số thứ tự ô = Z = số proton = số electron. Trong ô ghi: số hiệu nguyên tử, kí hiệu, tên, nguyên tử khối trung bình, độ âm điện, cấu hình electron (viết gọn).
- ✦Chu kì: dãy nguyên tố có cùng số lớp electron, xếp theo Z tăng. Số thứ tự chu kì = số lớp electron. 7 chu kì: chu kì 1, 2, 3 là chu kì nhỏ (2, 8, 8 nguyên tố); chu kì 4, 5, 6, 7 là chu kì lớn (18, 18, 32, 32 nguyên tố). Mỗi chu kì (trừ chu kì 1) bắt đầu bằng kim loại kiềm, kết thúc bằng khí hiếm.
- ✦Nhóm: các nguyên tố có cấu hình electron hoá trị tương tự nhau ⇒ tính chất hoá học gần giống nhau. Bảng có 18 cột: 8 nhóm A (IA – VIIIA, 8 cột) và 8 nhóm B (IIIB – VIIB, VIIIB gồm 3 cột, IB, IIB ⇒ 10 cột).
- ✦Nhóm A (nguyên tố s, p): số thứ tự nhóm = số electron lớp ngoài cùng (trừ He). Nhóm B (nguyên tố d, f): số electron hoá trị = số electron (n−1)d + ns: 3 – 7 ⇒ IIIB – VIIB; 8, 9, 10 ⇒ VIIIB; 11 ⇒ IB; 12 ⇒ IIB.
Bảy chu kì
| Chu kì | Loại | Số nguyên tố | Từ … đến … |
|---|---|---|---|
| 1 | nhỏ | 2 | H (1) – He (2) |
| 2 | nhỏ | 8 | Li (3) – Ne (10) |
| 3 | nhỏ | 8 | Na (11) – Ar (18) |
| 4 | lớn (có thêm 3d) | 18 | K (19) – Kr (36) |
| 5 | lớn (có thêm 4d) | 18 | Rb (37) – Xe (54) |
| 6, 7 | lớn (có thêm 4f, 5f) | 32 | Cs (55) – Rn (86); Fr (87) – Og (118) |
Dạng bài
Từ Z xác định vị trí (ô, chu kì, nhóm)
- 1 Viết cấu hình electron theo Z.
- 2 Ô = Z; chu kì = số lớp electron (n lớn nhất).
- 3 Electron cuối vào s hoặc p ⇒ nhóm A, số thứ tự = số electron lớp ngoài cùng (cả ns và np). Vào d ⇒ nhóm B, cộng (n−1)d + ns.
- 4 Kiểm tra: đi ngược từ vị trí, điền lại số electron mỗi lớp ⇒ phải ra đúng Z ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn 3p⁴ rồi kết luận nhóm IVA: quên 3s² cũng thuộc lớp ngoài cùng. Hoặc lấy 4 (số electron phân lớp cuối) làm số chu kì.
Nguyên tố X có Z = 16. Xác định vị trí của X trong bảng tuần hoàn.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Từ vị trí suy ra cấu hình và Z
- 1 Chu kì ⇒ số lớp electron ⇒ n của lớp ngoài cùng.
- 2 Nhóm A ⇒ số electron lớp ngoài cùng (ns, np); chữ A báo electron cuối vào s hoặc p, không vào d.
- 3 Điền đủ các phân lớp bên trong theo thứ tự mức năng lượng rồi cộng số mũ ⇒ Z.
- 4 Kiểm tra: từ Z vừa tìm viết lại cấu hình, đọc lại chu kì và nhóm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết …3p⁶3d² cho "đủ 2 electron": sai thứ tự mức năng lượng (4s thấp hơn 3d, điền trước) và lại thành nguyên tố d. Chữ A trong IIA báo electron cuối vào s, nên phải là 4s².
Nguyên tố Y ở chu kì 4, nhóm IIA. Viết cấu hình electron của Y và cho biết Z.
Hướng dẫn giải
4 🧩 Phân loại nguyên tố
Cần nhớ
- ✦Theo cấu hình electron (phân lớp nhận electron cuối cùng): nguyên tố s (nhóm IA, IIA và He), p (IIIA – VIIIA, trừ He), d (nhóm B), f (họ lanthanide, actinide — hai hàng tách riêng dưới bảng).
- ✦Theo tính chất: kim loại chiếm phần lớn (nhóm IA trừ H, IIA, nhóm B, phần dưới các nhóm IIIA – VIA); phi kim ở góc trên bên phải; khí hiếm ở nhóm VIIIA.
- ✦Nguyên tố d, f đều là kim loại. Nguyên tố s là kim loại, trừ H và He.
Bốn khối nguyên tố
| Khối | Electron cuối vào | Thuộc nhóm | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| s | ns | IA, IIA (và He) | Na, Ca |
| p | np | IIIA – VIIIA | Al, Cl, Ar |
| d | (n−1)d | nhóm B | Fe (VIIIB), Mn (VIIB) |
| f | (n−2)f | lanthanide, actinide | Ce, U |
Dạng bài
Hai nguyên tố biết tổng Z: cùng nhóm hay cùng chu kì
- 1 Cùng chu kì, kế tiếp nhau ⇒ Z hơn kém 1.
- 2 Cùng nhóm A, hai chu kì liên tiếp ⇒ Z hơn kém 8 (chu kì nhỏ) hoặc 18 (chu kì lớn).
- 3 Giải hệ tổng – hiệu; thử trường hợp 8 trước, rồi 18.
- 4 Kiểm tra: viết cấu hình cả hai, xem có thật cùng nhóm A (cùng số electron lớp ngoài cùng) hoặc cùng chu kì không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn hiệu 18 vì "chu kì 4 có 18 nguyên tố" ⇒ ra N và Mn, không cùng nhóm. Với hai nguyên tố ở chu kì 3 và 4 thuộc nhóm IA, IIA, Z chỉ hơn kém 8 (chu kì 3 có 8 nguyên tố).
X và Y thuộc cùng một nhóm A, ở hai chu kì liên tiếp, tổng số proton là 32 (ZX < ZY). Xác định X, Y.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm kim loại nhóm A qua phản ứng rồi suy vị trí
- 1 Viết phương trình (kim loại nhóm IA với nước): 2M + 2H₂O → 2MOH + H₂↑.
- 2 Đổi ra mol khí: nH₂ = V/24,79 ⇒ nM = 2 · nH₂.
- 3 M = m/n ⇒ tra ra nguyên tố ⇒ viết cấu hình ⇒ vị trí.
- 4 Kiểm tra: nguyên tố tìm được phải đúng nhóm đề cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên hệ số 2 (lấy nM = nH₂ = 0,05 mol) ⇒ M = 46, không có kim loại nhóm IA nào. Dùng 22,4 L/mol ⇒ nH₂ ≈ 0,0553, M ≈ 20,8 — số lẻ là dấu hiệu sai.
Thí nghiệm (giáo viên làm trong phòng thí nghiệm, mẩu kim loại rất nhỏ): cho 2,3 g kim loại M nhóm IA tác dụng hết với nước thu được 1,2395 L khí H₂ (đkc). Xác định M và vị trí của M.
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🔮 Dự đoán trước khi tìm ra: Mendeleev đoán gallium nóng chảy ở nhiệt độ thấp, nặng khoảng 5,9 g/cm³; năm 1875 gallium được tìm ra đúng như vậy — bảng tuần hoàn là công cụ để dự đoán, không chỉ để tra cứu.
- ✦🧪 Thay thế vật liệu: các nguyên tố cùng nhóm có tính chất gần giống nhau; vì thế silicon (cùng nhóm với carbon) và germanium được dùng làm chất bán dẫn trong chip điện thoại.
- ✦🦴 Calcium và strontium cùng nhóm IIA: đồng vị phóng xạ strontium-90 (sinh ra từ sự cố hạt nhân) nguy hiểm vì cơ thể "nhầm" nó với calcium và đưa vào xương — tính chất giống nhau trong một nhóm có cả mặt trái.
- ✦🏫 Bảng tuần hoàn treo trong lớp là "bản đồ" của mọi chất: từ vị trí đoán được kim loại hay phi kim, số electron ngoài cùng, hoá trị cao nhất.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhớ mốc khí hiếm: He 2, Ne 10, Ar 18, Kr 36. Z = 11 – 18 ⇒ chu kì 3; Z = 19 – 36 ⇒ chu kì 4; nhóm A = Z trừ khí hiếm đứng trước (với 3 – 18): Cl 17 − 10 = 7 ⇒ VIIA.
- ✦Chu kì 4: K (19) IA, Ca (20) IIA, Sc – Zn (21 – 30) nhóm B, Ga (31) IIIA… Kr (36) VIIIA.
- ✦Cùng nhóm A, hai chu kì liên tiếp: thử hiệu Z = 8 trước, rồi 18. Kế tiếp cùng chu kì: hiệu 1.
- ✦Khối d ⇒ nhóm B; cộng (n−1)d + ns: 8, 9, 10 đều là VIIIB.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦S (…3s²3p⁴) xếp nhóm IVA: quên 3s² ⇒ đúng là VIA. P (…3s²3p³) là VA, không phải IIIA.
- ✦He (1s²) xếp nhóm IIA vì có 2 electron ngoài cùng: He là khí hiếm, nhóm VIIIA.
- ✦Fe ([Ar]3d⁶4s²) xếp nhóm IIA vì 4s²: Fe là nguyên tố d ⇒ 6 + 2 = 8 ⇒ VIIIB. Mn (3d⁵4s²) là VIIB, không phải VIIA.
- ✦Nói "chu kì nào cũng có 8 nguyên tố": chu kì 1 có 2; chu kì 4, 5 có 18; chu kì 6, 7 có 32.
- ✦Nói bảng tuần hoàn xếp theo nguyên tử khối: xếp theo Z ⇒ Ar (39,95) đứng trước K (39,10).
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Số electron: cộng số electron các lớp phải bằng Z (S: 2 + 8 + 6 = 16; Ca: 2 + 8 + 8 + 2 = 20).
- ✦Vị trí ngược lại: từ chu kì, nhóm tìm được viết lại cấu hình ⇒ phải ra đúng Z ban đầu.
- ✦Tổng Z: hai nguyên tố tìm được cộng lại đúng số đề cho (Mg + Ca: 12 + 20 = 32).
- ✦Số mol theo phương trình: 2M + 2H₂O → 2MOH + H₂ ⇒ nM = 2n_H₂.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Lịch sử và nguyên tắc sắp xếp
- 1Nhận biết
Trong bảng tuần hoàn hiện nay, các nguyên tố được sắp xếp theo chiều tăng dần của
- 2Nhận biết
Khi lập bảng tuần hoàn năm 1869, Mendeleev để trống một số ô vì
- 3Thông hiểu
Argon (nguyên tử khối 39,95) đứng trước potassium (nguyên tử khối 39,10) trong bảng tuần hoàn vì
- 4Thông hiểu
Các nguyên tố trong cùng một nhóm A có cùng
Ô, chu kì, nhóm
- 1Nhận biết
Số thứ tự chu kì của một nguyên tố bằng
- 2Thông hiểu
Một ô trong bảng tuần hoàn như sau: Phát biểu nào đúng?
- 3Thông hiểu Đọc bảng các chu kì đầu: Chu kì 4 có nguyên tố.
- 4Thông hiểu
Nguyên tố có cấu hình electron 1s²2s²2p⁶3s²3p³ thuộc
- 5Thông hiểu Nguyên tố X ở chu kì 3, nhóm VIIA. Số hiệu nguyên tử của X là .
- 6Vận dụng
Nguyên tố X ở ô số 20. Vị trí của X là
Khối s, p, d và phân loại
- 1Nhận biết
Nguyên tố có electron cuối cùng điền vào phân lớp 3d là nguyên tố
- 2Thông hiểu
Nguyên tố Y có cấu hình electron 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d⁵4s². Y thuộc
- 3Thông hiểu
Helium (1s²) có 2 electron lớp ngoài cùng nhưng được xếp vào nhóm
- 4Thông hiểu
Cho cấu hình electron của bốn nguyên tố: Cặp nguyên tố thuộc cùng một nhóm là
- 5Vận dụng Cho các nguyên tố có Z = 4, 8, 12, 15, 19, 26. Số nguyên tố s là .
Suy luận vị trí có tính toán
- 1Vận dụng
X và Y thuộc cùng một nhóm A ở hai chu kì liên tiếp, tổng số proton của X và Y là 32 (ZX < ZY). X và Y là
- 2Vận dụng Hai nguyên tố X, Y đứng kế tiếp nhau trong cùng một chu kì, tổng số hiệu nguyên tử là 25. Số hiệu nguyên tử của nguyên tố lớn hơn là .
- 3Vận dụng
Thí nghiệm (giáo viên làm trong phòng thí nghiệm): cho 0,14 g kim loại M thuộc nhóm IA vào nước dư, thu được 0,2479 L khí H₂ (đkc). Vị trí của M là
- 4Thông hiểu Nguyên tố X thuộc chu kì 4, nhóm VIIIB, có cấu hình electron [Ar]3d⁶4s². Số hiệu nguyên tử của X là .
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nguyên tố X ở chu kì 3, nhóm IIIA. Phát biểu nào sau đây đúng?
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây về bảng tuần hoàn là đúng?
- 3Vận dụng
Nguyên tử X có tổng số electron ở các phân lớp p là 7. Vị trí của X trong bảng tuần hoàn là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Nguyên tố X có số hiệu nguyên tử Z = 17.
a)X nằm ở ô số 17, chu kì 3 của bảng tuần hoàn.
b)X thuộc nhóm VA vì phân lớp ngoài cùng là 3p⁵.
c)X là nguyên tố p và là phi kim.
d)Fluorine (Z = 9) cùng nhóm với X ở chu kì liền trên, nên số hiệu nguyên tử hai nguyên tố hơn kém nhau 18.
- 2Vận dụng
Thí nghiệm (chỉ giáo viên làm trong phòng thí nghiệm, mẩu kim loại rất nhỏ): thả 0,78 g kim loại X thuộc nhóm IA vào chậu nước có vài giọt phenolphthalein. X chạy trên mặt nước, có khí thoát ra, dung dịch chuyển hồng; thu được 0,2479 L khí H₂ (đkc).
a)Dung dịch chuyển màu hồng vì sau phản ứng có base XOH.
b)Số mol X đã phản ứng bằng số mol H₂, là 0,01 mol.
c)X là potassium, nằm ở chu kì 4 của bảng tuần hoàn.
d)X thuộc khối d vì ở chu kì lớn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Chu kì 3 của bảng tuần hoàn có bao nhiêu nguyên tố? Đáp số:
- 2Vận dụng Cho các nguyên tố có Z = 2, 10, 12, 18, 20, 36. Có bao nhiêu nguyên tố thuộc nhóm VIIIA? Đáp số:
- 3Vận dụng X, Y là hai nguyên tố cùng nhóm A ở hai chu kì liên tiếp, tổng số proton là 24 (ZX < ZY). Số hiệu nguyên tử của Y là bao nhiêu? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nguyên tắc sắp xếp (theo Z), số chu kì = số lớp, số nhóm A = số electron lớp ngoài cùng, số nguyên tố mỗi chu kì, vị trí của một nguyên tố Z ≤ 20 hoặc nguyên tố d đơn giản (Fe, Mn).
- •Phần II, III hay có suy ngược từ vị trí ra cấu hình, tổng Z hai nguyên tố cùng nhóm / cùng chu kì, đếm số nguyên tố thuộc một khối hoặc một nhóm; ý dễ mất điểm là quên ns khi đếm nhóm A, xếp He vào IIA, xếp Fe vào IIA.
- •Bài này đọc thẳng từ cấu hình electron (bài 3) và là nền cho bài 6, 7 (xu hướng bán kính, độ âm điện, tính acid – base của oxide theo chu kì, nhóm) và bài 8 (định luật tuần hoàn); sang Hoá 12 gặp lại vị trí nhóm IA, IIA, nhóm B và dãy kim loại chuyển tiếp thứ nhất (Sc – Zn, khối d).
Xu hướng biến đổi một số tính chất của nguyên tử các nguyên tố trong một chu kì và trong một nhóm