Hoá học lớp 10
Bài 5 · Cơ bản

Cấu tạo của bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học

Biết lịch sử và ba nguyên tắc sắp xếp của bảng tuần hoàn; đọc được ô nguyên tố, chu kì, nhóm; từ cấu hình electron suy ra vị trí (và ngược lại); phân loại nguyên tố theo khối s, p, d, f và theo kim loại, phi kim, khí hiếm.

Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Mendeleev (năm 1869) xếp 63 nguyên tố theo nguyên tử khối tăng dần, chừa ô trống và đoán trước Ga, Sc, Ge. Bảng hiện nay xếp theo điện tích hạt nhân Z tăng dần, gồm 118 nguyên tố.
  • 2Ba nguyên tắc: Z tăng dần; cùng số lớp electron ⇒ cùng một hàng (chu kì); cùng số electron hoá trị ⇒ cùng một cột (nhóm).
  • 3Ô: số thứ tự ô = Z = số proton = số electron. Chu kì: số thứ tự = số lớp electron; 7 chu kì có 2, 8, 8, 18, 18, 32, 32 nguyên tố (1 – 3 nhỏ, 4 – 7 lớn).
  • 4Nhóm: 18 cột = 8 nhóm A (khối s, p; số thứ tự nhóm A = số electron lớp ngoài cùng) + 8 nhóm B (10 cột, khối d, f; số thứ tự nhóm B tính theo (n−1)d + ns: Fe [Ar]3d⁶4s² ⇒ 6 + 2 = 8 ⇒ VIIIB).
  • 5Phân loại: theo phân lớp nhận electron cuối ⇒ nguyên tố s, p, d, f; theo tính chất ⇒ kim loại (phần lớn), phi kim, khí hiếm (nhóm VIIIA).
  • 6Bẫy: S (…3s²3p⁴) ở nhóm VIA (đếm cả 3s²), không phải IVA; He (1s²) ở nhóm VIIIA, không phải IIA; Ar (39,95) đứng trước K (39,10) vì xếp theo Z.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 5 cảnh: 36 nguyên tố đầu xếp theo Z thành hàng và cột, Na và Cl cùng 3 lớp electron nên cùng chu kì 3, Li – Na – K cùng 1 electron ngoài cùng nên cùng nhóm IA, bảng tô theo khối s, p, d, và He – Mg – Fe cùng 2 electron ngoài cùng mà ba nhóm khác nhau; rồi tự kéo 6 thẻ Z (có cấu hình) vào đúng ô "chu kì · nhóm".

Xếp theo Z tăng dầnIAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIAnhóm B1234

Xếp nguyên tố theo Z tăng dần, mỗi nguyên tố một ô.

1 📜 Lịch sử phát minh bảng tuần hoàn

Cần nhớ

  • ✦Đầu thế kỉ XIX, các nhà khoa học tìm cách xếp các nguyên tố đã biết theo một quy luật: Döbereiner gom thành từng bộ ba có tính chất giống nhau (Cl, Br, I); Newlands xếp theo nguyên tử khối và thấy cứ nguyên tố thứ tám lại giống nguyên tố thứ nhất.
  • ✦Mendeleev (năm 1869) xếp 63 nguyên tố đã biết theo chiều tăng dần nguyên tử khối, đặt các nguyên tố có tính chất giống nhau vào cùng cột; ông chừa ô trống và dự đoán tính chất của nguyên tố chưa tìm ra.
  • ✦Các nguyên tố được tìm ra sau đó đúng như dự đoán: gallium (năm 1875), scandium (năm 1879), germanium (năm 1886) ⇒ bảng tuần hoàn được công nhận.
  • ✦Năm 1913, Moseley xác định được điện tích hạt nhân ⇒ bảng tuần hoàn ngày nay xếp theo Z, gồm 118 nguyên tố, 7 chu kì, 18 cột.
⚖️ Mendeleev (1869)

Xếp theo nguyên tử khối tăng dần. Vài chỗ phải đảo thứ tự cho khớp tính chất (Ar – K, Te – I).

⚛️ Ngày nay

Xếp theo điện tích hạt nhân Z tăng dần. Các chỗ "đảo" không còn mâu thuẫn: Ar có Z = 18 < 19 của K.

2 📐 Nguyên tắc sắp xếp

Ba nguyên tắc

  • ✦(1) Các nguyên tố được xếp theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân nguyên tử (Z).
  • ✦(2) Các nguyên tố có cùng số lớp electron trong nguyên tử được xếp thành một hàng (chu kì).
  • ✦(3) Các nguyên tố có cùng số electron hoá trị được xếp thành một cột (nhóm). Với nguyên tố nhóm A, electron hoá trị là electron lớp ngoài cùng.
  • ✦Vì thế cấu hình electron quyết định vị trí: biết Z ⇒ viết cấu hình ⇒ đọc ra chu kì, nhóm; và ngược lại.

3 🗂️ Cấu tạo bảng tuần hoàn: ô, chu kì, nhóm

Cần nhớ

  • ✦Ô nguyên tố: mỗi nguyên tố một ô; số thứ tự ô = Z = số proton = số electron. Trong ô ghi: số hiệu nguyên tử, kí hiệu, tên, nguyên tử khối trung bình, độ âm điện, cấu hình electron (viết gọn).
  • ✦Chu kì: dãy nguyên tố có cùng số lớp electron, xếp theo Z tăng. Số thứ tự chu kì = số lớp electron. 7 chu kì: chu kì 1, 2, 3 là chu kì nhỏ (2, 8, 8 nguyên tố); chu kì 4, 5, 6, 7 là chu kì lớn (18, 18, 32, 32 nguyên tố). Mỗi chu kì (trừ chu kì 1) bắt đầu bằng kim loại kiềm, kết thúc bằng khí hiếm.
  • ✦Nhóm: các nguyên tố có cấu hình electron hoá trị tương tự nhau ⇒ tính chất hoá học gần giống nhau. Bảng có 18 cột: 8 nhóm A (IA – VIIIA, 8 cột) và 8 nhóm B (IIIB – VIIB, VIIIB gồm 3 cột, IB, IIB ⇒ 10 cột).
  • ✦Nhóm A (nguyên tố s, p): số thứ tự nhóm = số electron lớp ngoài cùng (trừ He). Nhóm B (nguyên tố d, f): số electron hoá trị = số electron (n−1)d + ns: 3 – 7 ⇒ IIIB – VIIB; 8, 9, 10 ⇒ VIIIB; 11 ⇒ IB; 12 ⇒ IIB.

Bảy chu kì

Chu kìLoạiSố nguyên tốTừ … đến …
1nhỏ2H (1) – He (2)
2nhỏ8Li (3) – Ne (10)
3nhỏ8Na (11) – Ar (18)
4lớn (có thêm 3d)18K (19) – Kr (36)
5lớn (có thêm 4d)18Rb (37) – Xe (54)
6, 7lớn (có thêm 4f, 5f)32Cs (55) – Rn (86); Fr (87) – Og (118)

Dạng bài

Từ Z xác định vị trí (ô, chu kì, nhóm)

  1. 1 Viết cấu hình electron theo Z.
  2. 2 Ô = Z; chu kì = số lớp electron (n lớn nhất).
  3. 3 Electron cuối vào s hoặc p ⇒ nhóm A, số thứ tự = số electron lớp ngoài cùng (cả ns và np). Vào d ⇒ nhóm B, cộng (n−1)d + ns.
  4. 4 Kiểm tra: đi ngược từ vị trí, điền lại số electron mỗi lớp ⇒ phải ra đúng Z ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn 3p⁴ rồi kết luận nhóm IVA: quên 3s² cũng thuộc lớp ngoài cùng. Hoặc lấy 4 (số electron phân lớp cuối) làm số chu kì.

🔎
Làm mẫu

Nguyên tố X có Z = 16. Xác định vị trí của X trong bảng tuần hoàn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Từ vị trí suy ra cấu hình và Z

  1. 1 Chu kì ⇒ số lớp electron ⇒ n của lớp ngoài cùng.
  2. 2 Nhóm A ⇒ số electron lớp ngoài cùng (ns, np); chữ A báo electron cuối vào s hoặc p, không vào d.
  3. 3 Điền đủ các phân lớp bên trong theo thứ tự mức năng lượng rồi cộng số mũ ⇒ Z.
  4. 4 Kiểm tra: từ Z vừa tìm viết lại cấu hình, đọc lại chu kì và nhóm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết …3p⁶3d² cho "đủ 2 electron": sai thứ tự mức năng lượng (4s thấp hơn 3d, điền trước) và lại thành nguyên tố d. Chữ A trong IIA báo electron cuối vào s, nên phải là 4s².

🧭
Làm mẫu

Nguyên tố Y ở chu kì 4, nhóm IIA. Viết cấu hình electron của Y và cho biết Z.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧩 Phân loại nguyên tố

Cần nhớ

  • ✦Theo cấu hình electron (phân lớp nhận electron cuối cùng): nguyên tố s (nhóm IA, IIA và He), p (IIIA – VIIIA, trừ He), d (nhóm B), f (họ lanthanide, actinide — hai hàng tách riêng dưới bảng).
  • ✦Theo tính chất: kim loại chiếm phần lớn (nhóm IA trừ H, IIA, nhóm B, phần dưới các nhóm IIIA – VIA); phi kim ở góc trên bên phải; khí hiếm ở nhóm VIIIA.
  • ✦Nguyên tố d, f đều là kim loại. Nguyên tố s là kim loại, trừ H và He.

Bốn khối nguyên tố

KhốiElectron cuối vàoThuộc nhómVí dụ
snsIA, IIA (và He)Na, Ca
pnpIIIA – VIIIAAl, Cl, Ar
d(n−1)dnhóm BFe (VIIIB), Mn (VIIB)
f(n−2)flanthanide, actinideCe, U

Dạng bài

Hai nguyên tố biết tổng Z: cùng nhóm hay cùng chu kì

  1. 1 Cùng chu kì, kế tiếp nhau ⇒ Z hơn kém 1.
  2. 2 Cùng nhóm A, hai chu kì liên tiếp ⇒ Z hơn kém 8 (chu kì nhỏ) hoặc 18 (chu kì lớn).
  3. 3 Giải hệ tổng – hiệu; thử trường hợp 8 trước, rồi 18.
  4. 4 Kiểm tra: viết cấu hình cả hai, xem có thật cùng nhóm A (cùng số electron lớp ngoài cùng) hoặc cùng chu kì không ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn hiệu 18 vì "chu kì 4 có 18 nguyên tố" ⇒ ra N và Mn, không cùng nhóm. Với hai nguyên tố ở chu kì 3 và 4 thuộc nhóm IA, IIA, Z chỉ hơn kém 8 (chu kì 3 có 8 nguyên tố).

➕
Làm mẫu

X và Y thuộc cùng một nhóm A, ở hai chu kì liên tiếp, tổng số proton là 32 (ZX < ZY). Xác định X, Y.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tìm kim loại nhóm A qua phản ứng rồi suy vị trí

  1. 1 Viết phương trình (kim loại nhóm IA với nước): 2M + 2H₂O → 2MOH + H₂↑.
  2. 2 Đổi ra mol khí: nH₂ = V/24,79 ⇒ nM = 2 · nH₂.
  3. 3 M = m/n ⇒ tra ra nguyên tố ⇒ viết cấu hình ⇒ vị trí.
  4. 4 Kiểm tra: nguyên tố tìm được phải đúng nhóm đề cho ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên hệ số 2 (lấy nM = nH₂ = 0,05 mol) ⇒ M = 46, không có kim loại nhóm IA nào. Dùng 22,4 L/mol ⇒ nH₂ ≈ 0,0553, M ≈ 20,8 — số lẻ là dấu hiệu sai.

💧
Làm mẫu

Thí nghiệm (giáo viên làm trong phòng thí nghiệm, mẩu kim loại rất nhỏ): cho 2,3 g kim loại M nhóm IA tác dụng hết với nước thu được 1,2395 L khí H₂ (đkc). Xác định M và vị trí của M.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🌍 Hoá học quanh ta

  • ✦🔮 Dự đoán trước khi tìm ra: Mendeleev đoán gallium nóng chảy ở nhiệt độ thấp, nặng khoảng 5,9 g/cm³; năm 1875 gallium được tìm ra đúng như vậy — bảng tuần hoàn là công cụ để dự đoán, không chỉ để tra cứu.
  • ✦🧪 Thay thế vật liệu: các nguyên tố cùng nhóm có tính chất gần giống nhau; vì thế silicon (cùng nhóm với carbon) và germanium được dùng làm chất bán dẫn trong chip điện thoại.
  • ✦🦴 Calcium và strontium cùng nhóm IIA: đồng vị phóng xạ strontium-90 (sinh ra từ sự cố hạt nhân) nguy hiểm vì cơ thể "nhầm" nó với calcium và đưa vào xương — tính chất giống nhau trong một nhóm có cả mặt trái.
  • ✦🏫 Bảng tuần hoàn treo trong lớp là "bản đồ" của mọi chất: từ vị trí đoán được kim loại hay phi kim, số electron ngoài cùng, hoá trị cao nhất.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Nhớ mốc khí hiếm: He 2, Ne 10, Ar 18, Kr 36. Z = 11 – 18 ⇒ chu kì 3; Z = 19 – 36 ⇒ chu kì 4; nhóm A = Z trừ khí hiếm đứng trước (với 3 – 18): Cl 17 − 10 = 7 ⇒ VIIA.
  • ✦Chu kì 4: K (19) IA, Ca (20) IIA, Sc – Zn (21 – 30) nhóm B, Ga (31) IIIA… Kr (36) VIIIA.
  • ✦Cùng nhóm A, hai chu kì liên tiếp: thử hiệu Z = 8 trước, rồi 18. Kế tiếp cùng chu kì: hiệu 1.
  • ✦Khối d ⇒ nhóm B; cộng (n−1)d + ns: 8, 9, 10 đều là VIIIB.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦S (…3s²3p⁴) xếp nhóm IVA: quên 3s² ⇒ đúng là VIA. P (…3s²3p³) là VA, không phải IIIA.
  • ✦He (1s²) xếp nhóm IIA vì có 2 electron ngoài cùng: He là khí hiếm, nhóm VIIIA.
  • ✦Fe ([Ar]3d⁶4s²) xếp nhóm IIA vì 4s²: Fe là nguyên tố d ⇒ 6 + 2 = 8 ⇒ VIIIB. Mn (3d⁵4s²) là VIIB, không phải VIIA.
  • ✦Nói "chu kì nào cũng có 8 nguyên tố": chu kì 1 có 2; chu kì 4, 5 có 18; chu kì 6, 7 có 32.
  • ✦Nói bảng tuần hoàn xếp theo nguyên tử khối: xếp theo Z ⇒ Ar (39,95) đứng trước K (39,10).

⚖️ Kiểm tra bảo toàn

  • ✦Số electron: cộng số electron các lớp phải bằng Z (S: 2 + 8 + 6 = 16; Ca: 2 + 8 + 8 + 2 = 20).
  • ✦Vị trí ngược lại: từ chu kì, nhóm tìm được viết lại cấu hình ⇒ phải ra đúng Z ban đầu.
  • ✦Tổng Z: hai nguyên tố tìm được cộng lại đúng số đề cho (Mg + Ca: 12 + 20 = 32).
  • ✦Số mol theo phương trình: 2M + 2H₂O → 2MOH + H₂ ⇒ nM = 2n_H₂.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📐

Lịch sử và nguyên tắc sắp xếp

  1. 1
    Nhận biết

    Trong bảng tuần hoàn hiện nay, các nguyên tố được sắp xếp theo chiều tăng dần của

  2. 2
    Nhận biết

    Khi lập bảng tuần hoàn năm 1869, Mendeleev để trống một số ô vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Argon (nguyên tử khối 39,95) đứng trước potassium (nguyên tử khối 39,10) trong bảng tuần hoàn vì

  4. 4
    Thông hiểu

    Các nguyên tố trong cùng một nhóm A có cùng

🗂️

Ô, chu kì, nhóm

  1. 1
    Nhận biết

    Số thứ tự chu kì của một nguyên tố bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    Một ô trong bảng tuần hoàn như sau: Phát biểu nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu Đọc bảng các chu kì đầu: Chu kì 4 có nguyên tố.
  4. 4
    Thông hiểu

    Nguyên tố có cấu hình electron 1s²2s²2p⁶3s²3p³ thuộc

  5. 5
    Thông hiểu Nguyên tố X ở chu kì 3, nhóm VIIA. Số hiệu nguyên tử của X là .
  6. 6
    Vận dụng

    Nguyên tố X ở ô số 20. Vị trí của X là

🧩

Khối s, p, d và phân loại

  1. 1
    Nhận biết

    Nguyên tố có electron cuối cùng điền vào phân lớp 3d là nguyên tố

  2. 2
    Thông hiểu

    Nguyên tố Y có cấu hình electron 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d⁵4s². Y thuộc

  3. 3
    Thông hiểu

    Helium (1s²) có 2 electron lớp ngoài cùng nhưng được xếp vào nhóm

  4. 4
    Thông hiểu

    Cho cấu hình electron của bốn nguyên tố: Cặp nguyên tố thuộc cùng một nhóm là

  5. 5
    Vận dụng Cho các nguyên tố có Z = 4, 8, 12, 15, 19, 26. Số nguyên tố s là .
🧮

Suy luận vị trí có tính toán

  1. 1
    Vận dụng

    X và Y thuộc cùng một nhóm A ở hai chu kì liên tiếp, tổng số proton của X và Y là 32 (ZX < ZY). X và Y là

  2. 2
    Vận dụng Hai nguyên tố X, Y đứng kế tiếp nhau trong cùng một chu kì, tổng số hiệu nguyên tử là 25. Số hiệu nguyên tử của nguyên tố lớn hơn là .
  3. 3
    Vận dụng

    Thí nghiệm (giáo viên làm trong phòng thí nghiệm): cho 0,14 g kim loại M thuộc nhóm IA vào nước dư, thu được 0,2479 L khí H₂ (đkc). Vị trí của M là

  4. 4
    Thông hiểu Nguyên tố X thuộc chu kì 4, nhóm VIIIB, có cấu hình electron [Ar]3d⁶4s². Số hiệu nguyên tử của X là .

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nguyên tố X ở chu kì 3, nhóm IIIA. Phát biểu nào sau đây đúng?

  2. 2
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây về bảng tuần hoàn là đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    Nguyên tử X có tổng số electron ở các phân lớp p là 7. Vị trí của X trong bảng tuần hoàn là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Nguyên tố X có số hiệu nguyên tử Z = 17.

    a)X nằm ở ô số 17, chu kì 3 của bảng tuần hoàn.

    b)X thuộc nhóm VA vì phân lớp ngoài cùng là 3p⁵.

    c)X là nguyên tố p và là phi kim.

    d)Fluorine (Z = 9) cùng nhóm với X ở chu kì liền trên, nên số hiệu nguyên tử hai nguyên tố hơn kém nhau 18.

  2. 2
    Vận dụng

    Thí nghiệm (chỉ giáo viên làm trong phòng thí nghiệm, mẩu kim loại rất nhỏ): thả 0,78 g kim loại X thuộc nhóm IA vào chậu nước có vài giọt phenolphthalein. X chạy trên mặt nước, có khí thoát ra, dung dịch chuyển hồng; thu được 0,2479 L khí H₂ (đkc).

    a)Dung dịch chuyển màu hồng vì sau phản ứng có base XOH.

    b)Số mol X đã phản ứng bằng số mol H₂, là 0,01 mol.

    c)X là potassium, nằm ở chu kì 4 của bảng tuần hoàn.

    d)X thuộc khối d vì ở chu kì lớn.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Chu kì 3 của bảng tuần hoàn có bao nhiêu nguyên tố? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Cho các nguyên tố có Z = 2, 10, 12, 18, 20, 36. Có bao nhiêu nguyên tố thuộc nhóm VIIIA? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng X, Y là hai nguyên tố cùng nhóm A ở hai chu kì liên tiếp, tổng số proton là 24 (ZX < ZY). Số hiệu nguyên tử của Y là bao nhiêu? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi nguyên tắc sắp xếp (theo Z), số chu kì = số lớp, số nhóm A = số electron lớp ngoài cùng, số nguyên tố mỗi chu kì, vị trí của một nguyên tố Z ≤ 20 hoặc nguyên tố d đơn giản (Fe, Mn).
  • •Phần II, III hay có suy ngược từ vị trí ra cấu hình, tổng Z hai nguyên tố cùng nhóm / cùng chu kì, đếm số nguyên tố thuộc một khối hoặc một nhóm; ý dễ mất điểm là quên ns khi đếm nhóm A, xếp He vào IIA, xếp Fe vào IIA.
  • •Bài này đọc thẳng từ cấu hình electron (bài 3) và là nền cho bài 6, 7 (xu hướng bán kính, độ âm điện, tính acid – base của oxide theo chu kì, nhóm) và bài 8 (định luật tuần hoàn); sang Hoá 12 gặp lại vị trí nhóm IA, IIA, nhóm B và dãy kim loại chuyển tiếp thứ nhất (Sc – Zn, khối d).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Xu hướng biến đổi một số tính chất của nguyên tử các nguyên tố trong một chu kì và trong một nhóm