Quy tắc octet
Hiểu vì sao các nguyên tử liên kết với nhau, phát biểu quy tắc octet, từ số electron lớp ngoài cùng dự đoán nguyên tử nhường, nhận hay góp chung electron, viết ion tạo thành, kiểm tra bằng cấu hình khí hiếm và biết các trường hợp không theo quy tắc octet.
Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 10
⚡ Nhớ nhanh
- 1Liên kết hoá học là sự kết hợp giữa các nguyên tử tạo thành phân tử hoặc tinh thể bền vững hơn; chỉ electron hoá trị (lớp ngoài cùng với nhóm A) tham gia.
- 2Quy tắc octet: khi hình thành liên kết, nguyên tử các nguyên tố nhóm A có xu hướng nhường, nhận hoặc góp chung electron để lớp ngoài cùng có 8 electron giống khí hiếm gần nhất (H, Li, Be hướng tới 2 electron giống He).
- 3Kim loại (1, 2, 3 e ngoài cùng) nhường e thành cation: Na → Na⁺ + e (giống Ne). Phi kim (5, 6, 7 e) nhận (8 − n) e thành anion: Cl + e → Cl⁻ (giống Ar).
- 4Phi kim với phi kim thì góp chung electron: trong Cl₂ mỗi Cl góp 1 e tạo một cặp chung, mỗi Cl có 6 + 2 = 8 e. Ngoại lệ: BF₃ (B chỉ 6 e), PCl₅ (10 e), SF₆ (12 e).
- 5Bẫy: nhận electron thì ion âm (Cl⁻, không phải Cl⁺); Mg nhường 2 e chứ không nhận 6 e; Cl⁻ và K⁺ giống Ar, không giống Ne.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: He, Ne, Ar có lớp ngoài cùng đã đủ; Na nhường 1 electron thành Na⁺ giống Ne; Cl nhận 1 electron thành Cl⁻ giống Ar; hai Cl góp chung một cặp electron thành Cl₂; bảng chốt nhường – nhận – góp chung; rồi tự kéo 7 thẻ nguyên tử (Li, Na, Mg, O, S, Cl, K) vào ô "giống He", "giống Ne" hoặc "giống Ar" và xem ion tạo thành.
Khí hiếm He, Ne, Ar hầu như không phản ứng với chất nào.
1 🔗 Liên kết hoá học và electron hoá trị
Cần nhớ
- ✦Liên kết hoá học là sự kết hợp giữa các nguyên tử tạo thành phân tử hay tinh thể bền vững hơn (năng lượng thấp hơn) các nguyên tử riêng lẻ.
- ✦Chỉ các electron hoá trị tham gia tạo liên kết. Với nguyên tố nhóm A, electron hoá trị là electron lớp ngoài cùng, số electron hoá trị = số thứ tự nhóm.
- ✦Biểu diễn electron hoá trị bằng dấu chấm quanh kí hiệu nguyên tố (công thức electron kiểu Lewis của nguyên tử): Na có 1 chấm, Mg 2 chấm, C 4 chấm, O 6 chấm, Cl 7 chấm, Ne 8 chấm.
- ✦Khí hiếm (nhóm VIIIA) có lớp ngoài cùng ns²np⁶ (He: 1s²) đã bão hoà ⇒ rất bền, ở điều kiện thường tồn tại dạng nguyên tử riêng rẽ, hầu như không tham gia phản ứng.
Số electron hoá trị theo nhóm A
| Nhóm | Ví dụ | Electron hoá trị | Chấm electron |
|---|---|---|---|
| IA | Na | 1 (3s¹) | Na· |
| IIA | Mg | 2 (3s²) | ·Mg· |
| IVA | C | 4 (2s²2p²) | 4 chấm |
| VIA | O | 6 (2s²2p⁴) | 6 chấm |
| VIIA | Cl | 7 (3s²3p⁵) | 7 chấm |
| VIIIA | Ne | 8 (2s²2p⁶) | 8 chấm (đủ) |
2 🎱 Quy tắc octet
Cần nhớ
- ✦Phát biểu: trong quá trình hình thành liên kết hoá học, nguyên tử của các nguyên tố nhóm A có xu hướng tạo thành lớp electron ngoài cùng có 8 electron tương ứng với khí hiếm gần nhất (riêng H, Li, Be hướng tới 2 electron như He).
- ✦Ba cách đạt octet: nhường electron (tạo cation), nhận electron (tạo anion) ⇒ liên kết ion (bài 11); góp chung electron ⇒ liên kết cộng hoá trị (bài 12).
- ✦Nguyên tử chọn cách tốn ít electron nhất: Mg (2 e ngoài cùng) nhường 2 chứ không nhận 6; O (6 e) nhận 2 chứ không nhường 6; C, Si (4 e) thường góp chung.
- ✦"Muốn bền" chỉ là cách nói: thật ra trạng thái sau liên kết có năng lượng thấp hơn nên quá trình xảy ra. Quy tắc octet là cách mô tả gọn kết quả ấy, nên có ngoại lệ.
Nhường hay nhận: nhìn số electron lớp ngoài cùng
| Số e ngoài cùng | Xu hướng | Ion tạo thành | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| 1 | nhường 1 | M⁺ | Na⁺, K⁺ |
| 2 | nhường 2 | M²⁺ | Mg²⁺, Ca²⁺ |
| 3 | nhường 3 | M³⁺ | Al³⁺ |
| 4 | góp chung | — | C, Si |
| 5 | nhận 3 | X³⁻ | N³⁻ |
| 6 | nhận 2 | X²⁻ | O²⁻, S²⁻ |
| 7 | nhận 1 | X⁻ | F⁻, Cl⁻ |
3 ⚡ Nhường và nhận electron: tạo ion
Cần nhớ
- ✦Cation: M → Mⁿ⁺ + ne, số proton giữ nguyên, số electron giảm n ⇒ điện tích dương bằng số electron đã nhường. Na → Na⁺ + e; Mg → Mg²⁺ + 2e; Al → Al³⁺ + 3e.
- ✦Anion: X + me → Xᵐ⁻, nhận thêm hạt mang điện âm ⇒ ion âm. Cl + e → Cl⁻; O + 2e → O²⁻; S + 2e → S²⁻.
- ✦Kiểm tra bằng cấu hình: Na⁺ 1s²2s²2p⁶ (giống Ne), Cl⁻ 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶ (giống Ar). Ion nào không giống khí hiếm nào thì gần như chắc đã đếm sai.
- ✦Hợp chất ion phải trung hoà điện: Mg²⁺ với O²⁻ ⇒ MgO; Al³⁺ với O²⁻ ⇒ Al₂O₃ (2 · 3 = 3 · 2); Na⁺ với O²⁻ ⇒ Na₂O.
Dạng bài
Viết sự tạo ion và công thức hợp chất ion
- 1 Viết cấu hình (hoặc số electron từng lớp), đếm electron lớp ngoài cùng n.
- 2 n = 1, 2, 3 ⇒ nhường n e ⇒ Mⁿ⁺; n = 5, 6, 7 ⇒ nhận (8 − n) e ⇒ X⁽⁸⁻ⁿ⁾⁻.
- 3 Ghép cation và anion sao cho tổng điện tích bằng 0 (bắc chéo điện tích làm chỉ số rồi rút gọn).
- 4 Kiểm tra: mỗi ion có cấu hình giống một khí hiếm; số electron nhường = số electron nhận.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho Mg nhận 6 e thành Mg⁶⁻ (đúng số còn thiếu để đủ 8 nhưng tốn công gấp ba), hoặc ghép Al³⁺ với O²⁻ thành AlO (+3 − 2 = +1, chưa trung hoà; đúng là Al₂O₃).
Nguyên tử Mg (Z = 12) và O (Z = 8) tạo thành những ion nào? Viết công thức hợp chất tạo bởi hai ion đó.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Đếm số hạt trong ion
- 1 Số proton p = Z (không đổi khi tạo ion); số neutron n = A − Z.
- 2 Cation Mⁿ⁺: số electron = Z − n; anion Xᵐ⁻: số electron = Z + m.
- 3 Tổng số hạt = p + n + e; hạt mang điện = p + e; hạt không mang điện = n.
- 4 Kiểm tra: số electron của ion phải bằng số electron của một khí hiếm (2, 10, 18…) nếu ion theo octet.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên trừ 3 electron của ion (lấy e = p): 2p + n = 37 và 2p − n = 9 ⇒ p = 11,5, không nguyên. Hoặc cộng thêm 3 electron như anion.
Ion M³⁺ có tổng số hạt (proton, neutron, electron) là 37, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 9. Xác định M và viết cấu hình của ion M³⁺.
Hướng dẫn giải
4 🤝 Góp chung electron và các trường hợp ngoại lệ
Cần nhớ
- ✦Hai phi kim đều cần thêm electron ⇒ không bên nào chịu nhường ⇒ mỗi bên góp electron tạo cặp electron chung, cặp chung tính cho cả hai nguyên tử.
- ✦Cl₂: mỗi Cl có 7 e, góp 1 e ⇒ 1 cặp chung; mỗi Cl có 6 e riêng + 2 e chung = 8. H₂: mỗi H góp 1 e, mỗi H có 2 e giống He. H₂O: O góp 2 e với 2 H ⇒ O có 8 e, mỗi H 2 e. CH₄: C góp 4 e với 4 H ⇒ C có 8 e.
- ✦Không theo octet: nguyên tử trung tâm thiếu electron (BF₃: B chỉ có 6 e; BeCl₂: Be có 4 e), dư electron (PCl₅: P có 10 e; SF₆: S có 12 e, chỉ gặp ở nguyên tố từ chu kì 3), hoặc phân tử có số electron lẻ (NO₂).
- ✦Ion của kim loại chuyển tiếp thường không có cấu hình khí hiếm: Fe²⁺ là [Ar]3d⁶, Fe³⁺ là [Ar]3d⁵ ⇒ quy tắc octet chỉ dùng cho nguyên tố nhóm A.
Đếm electron quanh nguyên tử trung tâm
| Phân tử | Cặp chung | Electron quanh nguyên tử trung tâm | Octet? |
|---|---|---|---|
| Cl₂ | 1 | 6 riêng + 2 chung = 8 | đúng |
| H₂O | 2 | O: 4 riêng + 4 chung = 8 | đúng |
| CH₄ | 4 | C: 0 riêng + 8 chung = 8 | đúng |
| BF₃ | 3 | B: 6 | thiếu |
| PCl₅ | 5 | P: 10 | dư |
| SF₆ | 6 | S: 12 | dư |
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🎈 Khí hiếm bền nên an toàn: bóng bay, khinh khí cầu quảng cáo dùng helium thay hydrogen vì He không cháy; đèn neon phát sáng nhờ khí hiếm, không bị "đốt cháy" theo thời gian.
- ✦💡 Argon bảo vệ: bóng đèn sợi đốt, hàn kim loại dùng khí argon bao quanh để kim loại nóng không phản ứng với oxygen.
- ✦🧂 Muối ăn là tinh thể gồm ion Na⁺ (giống Ne) và Cl⁻ (giống Ar): kim loại sodium và khí chlorine đều rất hoạt động, nhưng khi đã đạt octet thì thành NaCl bền, ăn được.
- ✦💧 Nước H₂O: nguyên tử O góp chung electron với hai H để đủ 8 e, mỗi H đủ 2 e; nhờ đó phân tử nước rất bền, phải tốn nhiều năng lượng mới tách được.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhìn số electron lớp ngoài cùng n: n ≤ 3 ⇒ ion +n; n ≥ 5 ⇒ ion −(8 − n); n = 4 ⇒ góp chung.
- ✦Ion giống khí hiếm nào: đếm electron của ion: 2 ⇒ He, 10 ⇒ Ne, 18 ⇒ Ar. Na⁺, Mg²⁺, Al³⁺, O²⁻, F⁻ đều 10 e; K⁺, Ca²⁺, S²⁻, Cl⁻ đều 18 e.
- ✦Công thức hợp chất ion: bắc chéo điện tích (Al³⁺, O²⁻ ⇒ Al₂O₃; Na⁺, S²⁻ ⇒ Na₂S). X có 6 e, Y có 1 e ⇒ Y₂X.
- ✦Electron quanh nguyên tử trung tâm = electron riêng + 2 · số cặp chung; BF₃ 6, PCl₅ 10, SF₆ 12 là ba ngoại lệ hay gặp.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Viết Cl nhận 1 e thành Cl⁺: electron mang điện âm ⇒ Cl⁻ (17 proton, 18 electron).
- ✦Cho Mg nhận 6 e thành Mg⁶⁻: Mg có 2 e ngoài cùng, nhường 2 e thành Mg²⁺ dễ hơn nhiều.
- ✦Cho Cl⁻, K⁺ giống Ne: cả hai có 18 electron ⇒ giống Ar.
- ✦Cho Li⁺ giống Ne vì "quy tắc 8": Li⁺ chỉ còn 1s² (2 e) ⇒ giống He.
- ✦Nói khí hiếm trơ vì không có electron lớp ngoài: ngược lại, lớp ngoài cùng của chúng đã đủ 8 e (He 2 e).
- ✦Ghép ion thành AlO, NaO: chưa trung hoà điện; đúng là Al₂O₃, Na₂O.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Electron: tổng e kim loại nhường = tổng e phi kim nhận (Al₂O₃: 2 · 3 = 3 · 2 = 6 e).
- ✦Điện tích: tổng điện tích các ion trong hợp chất bằng 0 (Na₂O: 2 · (+1) + (−2) = 0).
- ✦Số hạt: tạo ion chỉ đổi số electron; số proton, neutron giữ nguyên (Al và Al³⁺ đều 13 p, 14 n).
- ✦Cấu hình: ion theo octet phải trùng cấu hình một khí hiếm (Na⁺ = Ne, Cl⁻ = Ar).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quy tắc octet
- 1Nhận biết
Theo quy tắc octet, khi tạo liên kết hoá học, nguyên tử các nguyên tố nhóm A có xu hướng đạt cấu hình electron bền của
- 2Nhận biết
Các khí hiếm hầu như không tham gia phản ứng hoá học vì
- 3Thông hiểu
Nguyên tử Mg (Z = 12) có xu hướng
- 4Thông hiểu
Cho số electron trên từng lớp của bốn nguyên tử: Nguyên tử có xu hướng nhận 2 electron khi tạo liên kết ion là
- 5Thông hiểu
Số electron hoá trị của nguyên tử sulfur (Z = 16) là
Tạo ion, công thức hợp chất ion
- 1Nhận biết
Nguyên tử chlorine (Z = 17) nhận thêm 1 electron tạo thành ion
- 2Thông hiểu
Ion nào sau đây có cấu hình electron giống khí hiếm neon?
- 3Thông hiểu Ion X²⁻ có 18 electron. Số hiệu nguyên tử của X là .
- 4Thông hiểu
Nguyên tử X có 6 electron lớp ngoài cùng, nguyên tử Y có 1 electron lớp ngoài cùng. Công thức hợp chất ion tạo bởi X và Y là
- 5Vận dụng Ion M³⁺ có tổng số hạt proton, neutron, electron là 37, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 9. Số hiệu nguyên tử của M là .
- 6Vận dụng Nguyên tố X ở chu kì 3 có 1 electron lớp ngoài cùng, nguyên tố Y ở chu kì 2 có 6 electron lớp ngoài cùng. Phần trăm khối lượng của X trong hợp chất ion tạo bởi X và Y là % (làm tròn một chữ số thập phân).
Góp chung electron, ngoại lệ
- 1Thông hiểu
Trong phân tử Cl₂, mỗi nguyên tử Cl đạt octet bằng cách
- 2Thông hiểu
Phân tử nào sau đây có nguyên tử trung tâm không đạt octet vì thiếu electron?
- 3Thông hiểu Trong phân tử SF₆, nguyên tử S tạo 6 cặp electron chung với 6 nguyên tử F. Số electron xung quanh nguyên tử S là .
- 4Nhận biết
Nguyên tử carbon (4 electron lớp ngoài cùng) thường đạt octet bằng cách
- 5Vận dụng
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, trong tủ hút, có giáo viên hướng dẫn): đưa mẩu sodium đã đun nóng chảy vào bình khí chlorine. Sodium cháy với ngọn lửa vàng, tạo khói trắng bám vào thành bình. Giải thích nào đúng?
Đếm và tổng hợp
- 1Thông hiểu Cho bảng số proton và electron của bốn ion: Số ion có cấu hình electron giống khí hiếm neon là .
- 2Vận dụng
Ion R⁺ có cấu hình electron 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶. Vị trí của R trong bảng tuần hoàn là
- 3Vận dụng Phần trăm khối lượng aluminium trong hợp chất ion tạo bởi Al³⁺ và O²⁻ là % (làm tròn một chữ số thập phân).
- 4Thông hiểu
Nguyên tử hydrogen (1 electron) trong phân tử H₂ đạt cấu hình bền của
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nguyên tử nào sau đây có xu hướng nhận 2 electron khi tham gia liên kết?
- 2Thông hiểu
Ion nào sau đây không có cấu hình electron của khí hiếm?
- 3Vận dụng
Nguyên tố X có Z = 12, nguyên tố Y có Z = 17. Công thức hợp chất ion tạo bởi X và Y là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Sodium (Z = 11) và chlorine (Z = 17) tạo thành hợp chất NaCl.
a)Nguyên tử Na nhường 1 electron tạo ion Na⁺ có cấu hình 1s²2s²2p⁶ giống neon.
b)Nguyên tử Cl nhận 1 electron tạo ion Cl⁺.
c)Ion Na⁺ và ion Cl⁻ có cùng số electron.
d)Ion Na⁺ có 11 proton và 10 electron.
- 2Vận dụng
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn; không nhìn thẳng vào ngọn lửa): đốt dải magnesium trong không khí. Mg cháy với ánh sáng trắng chói, tạo bột trắng là magnesium oxide: 2Mg + O₂ → 2MgO.
a)MgO gồm các ion Mg²⁺ và O²⁻.
b)Trong phản ứng, mỗi nguyên tử Mg nhường 2 electron, mỗi nguyên tử O nhận 2 electron, hai ion tạo thành đều có cấu hình giống neon.
c)Ion O²⁻ trong MgO có 8 electron.
d)Đốt cháy hết 0,48 g Mg cần 0,02 mol O₂.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các ion: Na⁺, Mg²⁺, Cl⁻, O²⁻, Al³⁺, K⁺, F⁻. Có bao nhiêu ion có cấu hình electron giống khí hiếm neon? Đáp số:
- 2Thông hiểu Trong phân tử PCl₅, nguyên tử P tạo 5 cặp electron chung với 5 nguyên tử Cl. Số electron xung quanh nguyên tử P là bao nhiêu? Đáp số:
- 3Vận dụng X ở chu kì 3 có 1 electron lớp ngoài cùng; Y ở chu kì 3 có 6 electron lớp ngoài cùng. Phần trăm khối lượng của X trong hợp chất ion tạo bởi X và Y là bao nhiêu % (làm tròn một chữ số thập phân)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nội dung quy tắc octet, nguyên tử nhường hay nhận bao nhiêu electron, ion nào giống Ne / Ar, công thức hợp chất ion từ số electron lớp ngoài cùng, phân tử không theo octet (BF₃, PCl₅, SF₆).
- •Phần II, III hay có thí nghiệm Na cháy trong Cl₂, Mg cháy trong không khí rồi hỏi ion tạo thành, đếm số ion giống khí hiếm, số hạt trong ion; ý dễ mất điểm là Cl⁺, Mg nhận 6 e, Cl⁻ giống Ne, quên trừ electron khi đếm hạt trong cation.
- •Bài này mở đầu chương 3: nối ngay sang bài 11 liên kết ion và bài 12 liên kết cộng hoá trị, dùng cấu hình electron của bài 3 và vị trí của chương 2; sang Hoá 11 gặp lại cấu tạo N₂, NH₃, HNO₃, sang Hoá 12 gặp ion kim loại chuyển tiếp không theo octet (Fe²⁺, Fe³⁺, Cu²⁺).
Liên kết ion