Liên kết ion
Hiểu ion (cation, anion) hình thành khi nguyên tử nhường hay nhận electron để đạt octet, liên kết ion là lực hút tĩnh điện giữa các ion trái dấu, lập được công thức hợp chất ion trung hoà điện và giải thích tính chất của tinh thể ion.
Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ion là nguyên tử (hoặc nhóm nguyên tử) mang điện. Kim loại nhường electron thành cation: Na → Na⁺ + 1e; phi kim nhận electron thành anion: Cl + 1e → Cl⁻. Ion tạo thành thường có cấu hình electron bền của khí hiếm.
- 2Liên kết ion là liên kết hình thành bởi lực hút tĩnh điện giữa các ion mang điện tích trái dấu, thường giữa kim loại điển hình và phi kim điển hình: 2Na + Cl₂ → 2NaCl.
- 3Công thức hợp chất ion phải trung hoà điện: tổng electron nhường = tổng electron nhận. Al³⁺ với O²⁻ ⇒ Al₂O₃ (2 · 3 = 3 · 2 = 6 electron).
- 4Tinh thể ion (NaCl): các ion xếp xen kẽ đều đặn, mỗi Na⁺ có 6 ion Cl⁻ gần nhất; không có phân tử NaCl riêng lẻ, công thức chỉ cho tỉ lệ ion 1 : 1.
- 5Hợp chất ion: rắn, t°nc cao (NaCl 801 °C), giòn, nhiều chất tan tốt trong nước; dẫn điện khi nóng chảy hoặc tan trong nước, không dẫn điện ở thể rắn. Bẫy: "có ion thì dẫn điện" — ion phải chuyển động tự do.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: Na nhường electron cho Cl thành Na⁺ và Cl⁻, hai ion hút nhau, Mg nhường 2 electron cho hai Cl, mạng tinh thể NaCl lớn dần, bóng đèn chỉ sáng khi NaCl nóng chảy hoặc tan; rồi tự kéo 6 thẻ cặp nguyên tố (Na + Cl, Ca + F, Al + O…) vào ô tỉ lệ cation : anion và xem electron chuyển sang.
Na có 1 electron lớp ngoài, Cl có 7 electron lớp ngoài.
1 🔋 Ion — cation và anion
Cần nhớ
- ✦Nguyên tử trung hoà điện (số proton = số electron). Khi nguyên tử nhường hay nhận electron, số proton giữ nguyên còn số electron đổi ⇒ thành phần tử mang điện gọi là ion.
- ✦Cation (ion dương): nguyên tử kim loại có 1, 2, 3 electron lớp ngoài cùng dễ nhường hết các electron đó. Na (2, 8, 1) ⇒ Na⁺ (2, 8) giống neon: ; ; .
- ✦Anion (ion âm): nguyên tử phi kim có 5, 6, 7 electron lớp ngoài cùng dễ nhận thêm cho đủ 8. Cl (2, 8, 7) ⇒ Cl⁻ (2, 8, 8) giống argon: ; ; .
- ✦Ion đơn nguyên tử tạo từ một nguyên tử (Na⁺, Fe³⁺, Cl⁻, O²⁻). Ion đa nguyên tử là nhóm nguyên tử mang điện: NH₄⁺ (ammonium), OH⁻ (hydroxide), NO₃⁻ (nitrate), SO₄²⁻ (sulfate), CO₃²⁻ (carbonate), PO₄³⁻ (phosphate).
- ✦Số electron của ion = tổng số proton − điện tích. Cation ít electron hơn nguyên tử, anion nhiều hơn; số proton (Z) không đổi.
Ion đơn nguyên tử thường gặp (nhóm A)
| Nhóm | Electron lớp ngoài | Xu hướng | Ion | Cấu hình giống |
|---|---|---|---|---|
| IA | 1 | Nhường 1 | Na⁺, K⁺ | Ne, Ar |
| IIA | 2 | Nhường 2 | Mg²⁺, Ca²⁺ | Ne, Ar |
| IIIA | 3 | Nhường 3 | Al³⁺ | Ne |
| VIA | 6 | Nhận 2 | O²⁻, S²⁻ | Ne, Ar |
| VIIA | 7 | Nhận 1 | F⁻, Cl⁻ | Ne, Ar |
Dạng bài
Đếm proton, electron của một ion
- 1 Tra số hiệu Z của từng nguyên tử: số proton = tổng Z.
- 2 Điện tích ion là n+ ⇒ bớt n electron; n− ⇒ thêm n electron.
- 3 Số electron = tổng Z − (điện tích có dấu). Viết cấu hình nếu là ion đơn nguyên tử.
- 4 Kiểm tra: ion nhóm A đơn nguyên tử phải có cấu hình khí hiếm; số proton không đổi khi tạo ion.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng điện tích thay vì trừ: Al³⁺ có 13 + 3 = 16 electron là sai (cation mất electron nên ít hơn: 10). Ngược lại S²⁻ có 16 + 2 = 18 electron, không phải 14.
Tính số proton, số electron của Al³⁺ (Z = 13) và của ion sulfate SO₄²⁻ (Z: S = 16, O = 8).
Hướng dẫn giải
2 🤝 Sự tạo thành liên kết ion
Cần nhớ
- ✦Liên kết ion là liên kết được hình thành bởi lực hút tĩnh điện giữa các ion mang điện tích trái dấu. Thường gặp giữa kim loại điển hình (nhóm IA, IIA) và phi kim điển hình (nhóm VIA, VIIA).
- ✦Sodium cháy trong chlorine: mỗi nguyên tử Na nhường 1 electron cho một nguyên tử Cl, Na⁺ và Cl⁻ hút nhau: ; viết gọn sự kết hợp ion .
- ✦Magnesium có 2 electron lớp ngoài, mỗi Cl chỉ nhận 1 ⇒ cần hai Cl: ; ⇒ MgCl₂. Với oxygen nhận 2: .
- ✦Trung hoà điện: tổng điện tích dương = tổng điện tích âm ⇔ tổng electron kim loại nhường = tổng electron phi kim nhận. Cation Mⁿ⁺ với anion Xᵐ⁻ ⇒ MₘXₙ rồi rút gọn (Mg²⁺ với O²⁻ là MgO, không phải Mg₂O₂).
- ✦H và Cl đều là phi kim, không bên nào nhường hẳn electron ⇒ HCl không có liên kết ion (chúng góp chung electron — bài 12).
Dạng bài
Lập công thức hợp chất ion (trung hoà điện)
- 1 Từ cấu hình (hoặc nhóm A) suy ra số electron mỗi nguyên tử nhường / nhận ⇒ điện tích ion: Mⁿ⁺, Xᵐ⁻.
- 2 Tìm bội chung nhỏ nhất của n và m = số electron chuyển trong một "đơn vị công thức".
- 3 Số cation = BCNN/n, số anion = BCNN/m ⇒ công thức (đã tối giản).
- 4 Kiểm tra: tổng điện tích bằng 0; electron nhường = electron nhận.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghép 1 : 1 cho mọi cặp (AlO, CaCl) mà không kiểm điện tích: Al³⁺ + O²⁻ còn dư +1. Hoặc bắc chéo xong quên rút gọn: Mg²⁺ + O²⁻ ⇒ Mg₂O₂ (đúng là MgO).
Lập công thức hợp chất ion tạo bởi aluminium (Z = 13) và oxygen (Z = 8). Mô tả sự chuyển electron.
Hướng dẫn giải
Lập công thức — một số cặp
| Cặp | Ion | Electron chuyển | Công thức | Tỉ lệ cation : anion |
|---|---|---|---|---|
| Na + Cl | Na⁺, Cl⁻ | 1 | NaCl | 1 : 1 |
| Mg + O | Mg²⁺, O²⁻ | 2 | MgO | 1 : 1 |
| Ca + F | Ca²⁺, F⁻ | 2 | CaF₂ | 1 : 2 |
| K + S | K⁺, S²⁻ | 2 | K₂S | 2 : 1 |
| Al + O | Al³⁺, O²⁻ | 6 | Al₂O₃ | 2 : 3 |
3 🧊 Tinh thể ion
Cần nhớ
- ✦Ở điều kiện thường, hợp chất ion tồn tại dạng tinh thể ion: các cation và anion xếp xen kẽ, đều đặn trong không gian theo một mạng lưới.
- ✦Tinh thể NaCl có dạng lập phương: mỗi ion Na⁺ được bao quanh bởi 6 ion Cl⁻ gần nhất và ngược lại, mỗi Cl⁻ có 6 ion Na⁺ gần nhất (trên – dưới, trước – sau, trái – phải).
- ✦Trong tinh thể không có phân tử NaCl riêng lẻ: không ion Na⁺ nào "thuộc về" riêng một Cl⁻. Công thức NaCl chỉ cho biết tỉ lệ số ion Na⁺ : Cl⁻ = 1 : 1 (CaF₂ là 1 : 2).
- ✦Lực hút tĩnh điện tác dụng theo mọi hướng, liên kết cả mạng ⇒ tinh thể ion bền: muốn làm nóng chảy phải phá vỡ lực hút giữa rất nhiều ion.
Hợp chất ion và hợp chất cộng hoá trị (phân tử)
| Hợp chất ion | Hợp chất cộng hoá trị | |
|---|---|---|
| Ví dụ | NaCl, MgO, CaF₂ | HCl, H₂O, CH₄ |
| Đơn vị cấu tạo | Ion trong mạng tinh thể | Phân tử riêng lẻ |
| Thể ở 25 °C | Rắn | Khí, lỏng hoặc rắn |
| t°nc | Cao: NaCl 801 °C, MgO 2852 °C | Thấp: HCl −114 °C, H₂O 0 °C |
| Dẫn điện | Khi nóng chảy hoặc tan trong nước | Thường không (trừ chất tan ra ion như HCl) |
4 ⚡ Tính chất của hợp chất ion
Cần nhớ
- ✦Rắn, khó nóng chảy, khó bay hơi: NaCl nóng chảy ở 801 °C, MgO ở 2852 °C. Ion mang điện tích lớn hơn (Mg²⁺, O²⁻) hút nhau mạnh hơn ⇒ t°nc cao hơn.
- ✦Cứng nhưng giòn: gõ mạnh làm các lớp ion trượt lệch, ion cùng dấu đối diện nhau và đẩy nhau ⇒ tinh thể vỡ vụn (hạt muối bóp mạnh là nát).
- ✦Nhiều chất tan tốt trong nước (NaCl, KCl, CaCl₂), nhưng không phải tất cả: CaCO₃, BaSO₄, AgCl là hợp chất ion gần như không tan.
- ✦Dẫn điện khi nóng chảy hoặc khi tan trong nước vì lúc đó ion chuyển động tự do; ở thể rắn không dẫn điện vì ion bị giữ chặt ở nút mạng. Có ion chưa đủ — ion phải di chuyển được.
Thí nghiệm thử tính dẫn điện (bóng đèn nối hai điện cực)
| Mẫu thử | Bóng đèn | Vì sao |
|---|---|---|
| NaCl rắn, khan | Không sáng | Ion bị giữ chặt trong mạng |
| NaCl nóng chảy (> 801 °C) | Sáng | Ion Na⁺, Cl⁻ chuyển động tự do |
| Dung dịch NaCl | Sáng | Ion tách ra, chuyển động tự do trong nước |
| Nước cất | Không sáng | Hầu như không có ion |
| Dung dịch đường saccharose | Không sáng | Đường tan dạng phân tử, không tạo ion |
Dạng bài
Tính số mol ion, số mol electron chuyển
- 1 Đổi ra mol chất: n = m/M (hoặc n = V/24,79 với khí ở đkc).
- 2 Mỗi đơn vị MₘXₙ chứa m cation + n anion ⇒ nion = (m + n) · nchất. Electron chuyển: kim loại M nhường e ⇒ ne = (số e mỗi nguyên tử nhường) · nM.
- 3 Dùng phương trình (đã cân bằng) để tính chất còn lại; đổi ra số hạt nếu cần: N = n · 6,022·10²³.
- 4 Kiểm tra: electron nhường = electron nhận; khối lượng bảo toàn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng 22,4 L/mol: 0,1 · 22,4 = 2,24 L (sai ở đkc mới; đúng là 2,479 L). Với 5,85 g NaCl (0,1 mol) thì có 0,2 mol ion (0,1 Na⁺ + 0,1 Cl⁻), không phải 0,1 mol.
Đốt cháy hết 2,4 g magnesium trong khí chlorine (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Tính số mol electron Mg đã nhường, thể tích Cl₂ (đkc) đã phản ứng và khối lượng MgCl₂ tạo thành.
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🧂 Muối ăn (NaCl) là tinh thể ion: hạt muối có các mặt phẳng, góc vuông do mạng lập phương; bóp mạnh thì vỡ vụn chứ không bẹp như kim loại.
- ✦💧 Mồ hôi, nước biển dẫn điện vì có ion Na⁺, Cl⁻ tự do; tay ướt chạm ổ điện nguy hiểm hơn tay khô nhiều lần.
- ✦🦴 Xương, răng, vỏ sò chứa hợp chất ion khó tan (calcium phosphate, calcium carbonate CaCO₃) nên cứng và bền trong nước.
- ✦🔥 Gạch chịu lửa lót lò luyện kim làm từ MgO, Al₂O₃ — hợp chất ion có t°nc trên 2000 °C.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy kim loại nhóm IA, IIA + phi kim nhóm VIA, VIIA ⇒ liên kết ion. Hai phi kim (HCl, CO₂, CH₄, NH₃) ⇒ không phải liên kết ion. (Bài 12 sẽ dùng hiệu độ âm điện ≥ 1,7.)
- ✦Điện tích ion nhóm A: IA ⇒ +1, IIA ⇒ +2, IIIA ⇒ +3, VIA ⇒ −2, VIIA ⇒ −1. Lập công thức: bắc chéo rồi rút gọn.
- ✦Câu "dẫn điện": chỉ chọn nóng chảy hoặc dung dịch; thể rắn luôn không dẫn.
- ✦Số mol ion = (tổng chỉ số) · n chất: NaCl × 2, CaCl₂ × 3, Al₂O₃ × 5.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nghĩ tinh thể NaCl gồm các phân tử NaCl: thật ra chỉ có mạng ion, công thức là tỉ lệ 1 : 1.
- ✦Nghĩ NaCl rắn dẫn điện "vì có ion": ion bị giữ chặt, NaCl khan không dẫn điện; nóng chảy (801 °C) hoặc tan ra thì dẫn.
- ✦Đếm electron của cation bằng cách cộng: Al³⁺ có 13 − 3 = 10 electron, không phải 16; S²⁻ có 18, không phải 14.
- ✦Viết AlO, CaCl, Mg₂O₂: phải kiểm trung hoà điện và rút gọn ⇒ Al₂O₃, CaCl₂, MgO.
- ✦Coi HCl là hợp chất ion vì tan trong nước tạo H⁺ và Cl⁻: phân tử HCl do hai phi kim góp chung electron.
- ✦Quên hệ số: 4,6 g Na (0,2 mol) cho 11,7 g NaCl; lấy 0,1 mol NaCl theo số mol Cl₂ ra 5,85 g là sai.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Điện tích: tổng điện tích trong công thức = 0 (Al₂O₃: 2 · 3 − 3 · 2 = 0).
- ✦Electron: electron kim loại nhường = electron phi kim nhận (2,4 g Mg nhường 0,2 mol e = 0,1 mol Cl₂ nhận 0,2 mol e).
- ✦Khối lượng: m kim loại + m phi kim = m hợp chất ion (2,4 + 7,1 = 9,5 g MgCl₂).
- ✦Số proton không đổi khi tạo ion: Na và Na⁺ đều có 11 proton.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Ion
- 1Nhận biết
Cation là
- 2Thông hiểu
Ion nào sau đây có cấu hình electron giống khí hiếm neon (2, 8)? (Z: Mg = 12, K = 19, Cl = 17, S = 16)
- 3Thông hiểu Ion Al³⁺ (Z = 13) có electron.
- 4Thông hiểu Tổng số electron trong ion sulfate SO₄²⁻ (Z: S = 16, O = 8) là .
- 5Nhận biết
Ion nào sau đây là ion đa nguyên tử?
Sự tạo thành liên kết ion và công thức
- 1Nhận biết
Liên kết ion được hình thành nhờ
- 2Thông hiểu
Chất nào sau đây có liên kết ion?
- 3Thông hiểu
X (Z = 20) và Y (Z = 17) tạo hợp chất ion. Công thức và thành phần ion là
- 4Thông hiểu
Công thức hợp chất ion tạo bởi aluminium (Z = 13) và oxygen (Z = 8) là
- 5Vận dụng Đốt cháy hết 2,4 g Mg trong khí chlorine dư. Số mol electron mà Mg đã nhường là mol.
Tinh thể và tính chất hợp chất ion
- 1Nhận biết
Trong tinh thể NaCl, mỗi ion Na⁺ được bao quanh bởi bao nhiêu ion Cl⁻ gần nhất?
- 2Thông hiểu
Vì sao NaCl rắn không dẫn điện nhưng dung dịch NaCl dẫn điện?
- 3Thông hiểu
Tính chất nào sau đây không phải của hợp chất ion?
- 4Vận dụng Trong 5,85 g NaCl có tổng cộng mol ion.
- 5Vận dụng Trong 10,2 g Al₂O₃ có tổng cộng mol ion.
Thí nghiệm và số liệu
- 1Thông hiểu
Lắp hai điện cực nối bóng đèn rồi lần lượt nhúng vào: (1) NaCl rắn khan; (2) dung dịch NaCl; (3) nước cất; (4) dung dịch đường saccharose. Chỉ ở mẫu (2) bóng đèn sáng. Kết luận nào đúng?
- 2Thông hiểu
Nhiệt độ nóng chảy một số chất: Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Theo bảng trên, số chất ở thể rắn tại 25 °C là .
- 4Vận dụng
Đốt cháy hết 4,6 g sodium trong khí chlorine dư (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Khối lượng NaCl thu được là
- 5Vận dụng
Thể tích khí chlorine (đkc) cần để phản ứng vừa đủ với 2,4 g magnesium là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nguyên tố X (Z = 19) và Y (Z = 8) tạo hợp chất ion có công thức
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây về tinh thể NaCl là sai?
- 3Vận dụng
Đốt cháy hết 5,4 g aluminium trong oxygen dư tạo Al₂O₃. Số mol electron Al đã nhường là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm thử tính dẫn điện: Bước 1: lắp hai điện cực than chì nối với nguồn điện và bóng đèn. Bước 2: lần lượt nhúng điện cực vào cốc (1) NaCl rắn khan, cốc (2) dung dịch NaCl, cốc (3) nước cất, cốc (4) dung dịch đường saccharose. Quan sát: chỉ ở cốc (2) bóng đèn sáng.
a)NaCl rắn khan ở cốc (1) có chứa ion Na⁺ và Cl⁻.
b)Bóng đèn ở cốc (1) không sáng vì NaCl rắn không có ion.
c)Ở cốc (2), các ion Na⁺ và Cl⁻ chuyển động tự do nên dung dịch dẫn điện.
d)Nếu đun NaCl khan đến nóng chảy (trên 801 °C) thì bóng đèn vẫn không sáng vì không có nước.
- 2Vận dụng
Magnesium (Z = 12) và fluorine (Z = 9) tạo thành hợp chất ion.
a)Mỗi nguyên tử Mg nhường 2 electron tạo thành ion Mg²⁺.
b)Công thức của hợp chất là MgF₂.
c)Ion F⁻ có cấu hình electron giống khí hiếm argon.
d)Trong 6,2 g MgF₂ có tổng cộng 0,2 mol ion.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các chất: NaCl, HCl, K₂O, CO₂, MgF₂, CH₄, CaO, NH₃. Số chất có liên kết ion là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Cho 2,3 g sodium phản ứng hết với khí chlorine. Khối lượng NaCl thu được là bao nhiêu gam (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
- 3Vận dụng Hợp chất ion aluminium sulfate tạo bởi ion Al³⁺ và ion SO₄²⁻. Mỗi đơn vị công thức của hợp chất này gồm tổng cộng bao nhiêu ion? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi định nghĩa liên kết ion, chọn chất có liên kết ion, điện tích ion theo nhóm A, công thức hợp chất ion từ Z (bẫy ghép 1 : 1, bắc chéo ngược) và tính chất tinh thể ion.
- •Phần II hay có thí nghiệm thử tính dẫn điện (rắn – nóng chảy – dung dịch) hoặc cặp nguyên tố tạo hợp chất ion với ý tính số ion; Phần III có thể hỏi số chất có liên kết ion, số electron của ion, khối lượng hợp chất ion.
- •Bài này nối với quy tắc octet (bài 10) và liên kết cộng hoá trị (bài 12: hiệu độ âm điện ≥ 1,7 ⇒ ion); sau này gặp lại ở điện li (Hoá 11: chất tan ra ion) và điện phân nóng chảy NaCl, Al₂O₃ điều chế kim loại (Hoá 12).
Liên kết cộng hoá trị