Liên kết cộng hoá trị
Hiểu liên kết cộng hoá trị là sự góp chung cặp electron, viết được công thức Lewis và công thức cấu tạo, nhận ra liên kết cho – nhận, dùng hiệu độ âm điện phân loại liên kết (không cực, có cực, ion), đếm liên kết σ và π, và dùng năng lượng liên kết so sánh độ bền.
Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Liên kết cộng hoá trị là liên kết được tạo nên giữa hai nguyên tử bằng một hay nhiều cặp electron chung: 1 cặp ⇒ liên kết đơn (H–H), 2 cặp ⇒ đôi (O=O), 3 cặp ⇒ ba (N≡N).
- 2Liên kết cho – nhận: cặp electron chung do một nguyên tử đóng góp: NH₃ + H⁺ → NH₄⁺. Tạo xong thì 4 liên kết N–H giống hệt nhau.
- 3Hiệu độ âm điện Δχ = |χ_A − χ_B|: 0 ≤ Δχ < 0,4 cộng hoá trị không cực · 0,4 ≤ Δχ < 1,7 cộng hoá trị có cực (cặp chung lệch về nguyên tử có χ lớn) · Δχ ≥ 1,7 liên kết ion. Vd. HCl: 3,16 − 2,20 = 0,96 ⇒ có cực.
- 4Xen phủ trục ⇒ liên kết σ; xen phủ bên ⇒ liên kết π (kém bền hơn σ). Đơn = 1σ; đôi = 1σ + 1π; ba = 1σ + 2π.
- 5Năng lượng liên kết Eb (kJ/mol): năng lượng cần phá 1 mol liên kết ở thể khí thành nguyên tử; Eb càng lớn liên kết càng bền (N≡N 945 kJ/mol). Bẫy: kim loại + phi kim chưa chắc là ion (AlCl₃: Δχ = 1,55 ⇒ có cực); ba vạch N≡N không phải 3σ.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: hai nguyên tử H góp chung cặp electron, liên kết đơn – đôi – ba và năng lượng liên kết, NH₃ cho cặp electron vào H⁺, cặp electron chung bị kéo lệch dần khi hiệu độ âm điện tăng (Cl₂ → HCl → NaCl); rồi tự kéo 7 thẻ chất vào ô "Cộng hoá trị không cực", "Cộng hoá trị có cực" hay "Liên kết ion" và xem cặp electron, Δχ hiện trên thước.
Hai nguyên tử H, mỗi nguyên tử có 1 electron.
1 🔗 Sự hình thành liên kết cộng hoá trị
Cần nhớ
- ✦Hai nguyên tử phi kim (giống hoặc gần giống nhau về khả năng hút electron) không nhường hẳn electron cho nhau mà góp chung electron để mỗi nguyên tử đạt octet (H đạt 2 electron như He). Liên kết cộng hoá trị là liên kết được tạo nên giữa hai nguyên tử bằng một hay nhiều cặp electron chung.
- ✦Số cặp chung: 1 cặp ⇒ liên kết đơn (H–H, Cl–Cl, H–Cl); 2 cặp ⇒ liên kết đôi (O=O, O=C=O); 3 cặp ⇒ liên kết ba (N≡N).
- ✦Ba cách viết: công thức electron (mọi electron lớp ngoài là dấu chấm, cặp chung đặt giữa hai nguyên tử, vd. H:H); công thức Lewis (mỗi cặp chung thay bằng một gạch, giữ các cặp electron không liên kết); công thức cấu tạo (chỉ giữ gạch nối: H–O–H).
- ✦Liên kết cho – nhận là trường hợp riêng: cặp electron chung do một nguyên tử góp (nguyên tử còn cặp electron chưa liên kết cho vào orbital trống của nguyên tử kia): ; . Tạo xong thì liên kết ấy giống mọi liên kết cộng hoá trị khác.
Cặp electron chung và cặp riêng (không liên kết) trong một số phân tử
| Chất | Công thức cấu tạo | Số cặp chung | Cặp riêng |
|---|---|---|---|
| H₂ | H–H | 1 | không có |
| Cl₂ | Cl–Cl | 1 | 3 cặp trên mỗi Cl |
| H₂O | H–O–H | 2 | 2 cặp trên O |
| NH₃ | N nối 3 H | 3 | 1 cặp trên N |
| O₂ | O=O | 2 | 2 cặp trên mỗi O |
| N₂ | N≡N | 3 | 1 cặp trên mỗi N |
| CO₂ | O=C=O | 4 | 2 cặp trên mỗi O |
Dạng bài
Viết công thức Lewis của phân tử đơn giản
- 1 Cộng số electron hoá trị (electron lớp ngoài) của mọi nguyên tử; ion thì trừ (cation) hoặc cộng (anion) điện tích.
- 2 Viết khung: nguyên tử trung tâm thường là nguyên tử có số liên kết nhiều nhất (C, N, O…), H luôn ở ngoài (chỉ 1 liên kết). Nối mỗi cặp nguyên tử bằng một cặp chung.
- 3 Chia electron còn lại thành cặp riêng cho nguyên tử ngoài cho đủ octet, còn thừa thì đặt lên nguyên tử trung tâm. Trung tâm thiếu octet ⇒ chuyển cặp riêng của nguyên tử bên cạnh thành cặp chung (liên kết đôi, ba).
- 4 Kiểm tra: tổng electron trong công thức = tổng electron hoá trị; mỗi nguyên tử (trừ H) đủ 8, H đủ 2.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên cặp riêng khi đếm electron: NH₃ có 5 + 3 = 8 electron = 3 cặp chung + 1 cặp riêng trên N — chính cặp riêng này cho H⁺ để tạo NH₄⁺. Viết NH₃ chỉ có 3 gạch thì "mất" 2 electron.
Viết công thức Lewis của CO₂ (C: 4 electron lớp ngoài, O: 6 electron lớp ngoài). Phân tử có mấy cặp electron chung, mấy cặp riêng?
Hướng dẫn giải
2 ⚖️ Độ âm điện và liên kết hoá học
Cần nhớ
- ✦Độ âm điện χ đặc trưng cho khả năng hút cặp electron liên kết (bài 6). Cặp electron chung lệch về phía nguyên tử có χ lớn hơn; lệch càng nhiều khi hiệu độ âm điện Δχ = |χ_A − χ_B| càng lớn.
- ✦0 ≤ Δχ < 0,4: liên kết cộng hoá trị không cực — cặp chung nằm giữa hai nguyên tử. Mọi đơn chất H₂, Cl₂, O₂, N₂ (Δχ = 0); C–H trong CH₄ (0,35).
- ✦0,4 ≤ Δχ < 1,7: liên kết cộng hoá trị có cực (phân cực) — cặp chung lệch về nguyên tử có χ lớn, nguyên tử đó mang một phần điện tích âm δ−, nguyên tử kia δ+: .
- ✦Δχ ≥ 1,7: liên kết ion — electron coi như chuyển hẳn (NaCl: 2,23). Các mốc 0,4 và 1,7 là quy ước; quanh mốc là vùng chuyển tiếp.
Phân loại liên kết theo hiệu độ âm điện
| Chất (liên kết) | Δχ | Loại liên kết |
|---|---|---|
| Cl₂ (Cl–Cl) | 3,16 − 3,16 = 0 | Cộng hoá trị không cực |
| CH₄ (C–H) | 2,55 − 2,20 = 0,35 | Cộng hoá trị không cực |
| HCl (H–Cl) | 3,16 − 2,20 = 0,96 | Cộng hoá trị có cực |
| H₂O (O–H) | 3,44 − 2,20 = 1,24 | Cộng hoá trị có cực |
| AlCl₃ (Al–Cl) | 3,16 − 1,61 = 1,55 | Cộng hoá trị có cực (dù Al là kim loại) |
| NaCl | 3,16 − 0,93 = 2,23 | Ion |
Dạng bài
Xác định loại liên kết bằng hiệu độ âm điện
- 1 Tra độ âm điện (bảng Pauling) của hai nguyên tử tạo liên kết (với phân tử nhiều nguyên tử, xét từng liên kết: O–H trong H₂O).
- 2 Tính Δχ = |χ_A − χ_B| (luôn lấy số dương).
- 3 So với mốc: < 0,4 không cực; từ 0,4 đến dưới 1,7 có cực; ≥ 1,7 ion. Có cực thì δ− ở nguyên tử χ lớn.
- 4 Kiểm tra: đơn chất luôn Δχ = 0; kết luận "ion" phải có Δχ ≥ 1,7 chứ không chỉ "có kim loại".
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy kim loại + phi kim là chọn ion: AlCl₃ có Δχ = 1,55 < 1,7 nên là cộng hoá trị có cực. Ngược lại HCl tan trong nước phân li ra H⁺, Cl⁻ nhưng phân tử HCl vẫn là cộng hoá trị có cực (Δχ = 0,96). H₂S có Δχ = 0,38 < 0,4 ⇒ không cực.
Cho χ(H) = 2,20; χ(Cl) = 3,16; χ(Na) = 0,93; χ(Al) = 1,61. Xác định loại liên kết trong Cl₂, HCl, NaCl và AlCl₃.
Hướng dẫn giải
3 🌀 Sự xen phủ orbital — liên kết σ và π
Cần nhớ
- ✦Liên kết cộng hoá trị hình thành do hai orbital nguyên tử (mỗi orbital chứa 1 electron) xen phủ nhau, tạo vùng mật độ electron chung giữa hai hạt nhân. Xen phủ càng nhiều, liên kết càng bền.
- ✦Liên kết σ (sigma): xen phủ trục — vùng xen phủ nằm trên đường nối hai hạt nhân. Gặp ở s–s (H₂), s–p (HCl), p–p dọc trục (Cl₂).
- ✦Liên kết π (pi): xen phủ bên của hai orbital p song song — vùng xen phủ nằm hai bên trục. Xen phủ bên ít hơn ⇒ π kém bền hơn σ.
- ✦Giữa hai nguyên tử luôn chỉ có một liên kết σ; phần thêm là π: liên kết đơn = 1σ; đôi = 1σ + 1π; ba = 1σ + 2π.
Dạng bài
Đếm số liên kết σ, π trong phân tử
- 1 Viết công thức cấu tạo đầy đủ (mọi gạch nối).
- 2 Mỗi gạch nối giữa hai nguyên tử (đơn, đôi hay ba) góp đúng 1σ ⇒ số σ = số cặp nguyên tử được nối.
- 3 Số π = (số gạch của liên kết đôi − 1) + (số gạch của liên kết ba − 1) = số liên kết đôi + 2 · số liên kết ba.
- 4 Kiểm tra: σ + π = tổng số gạch trong công thức cấu tạo.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm mỗi gạch là một σ: N≡N thành 3σ (sai — đúng là 1σ + 2π); C₂H₄ thành 6σ (đúng là 5σ + 1π).
Đếm số liên kết σ và π trong ethylene C₂H₄ (H₂C=CH₂) và acetylene C₂H₂ (HC≡CH).
Hướng dẫn giải
4 🔋 Năng lượng liên kết cộng hoá trị
Cần nhớ
- ✦Năng lượng liên kết Eb (kJ/mol) của một liên kết cộng hoá trị là năng lượng cần để phá vỡ 1 mol liên kết đó ở thể khí thành các nguyên tử ở thể khí. Vd. Eb(Cl–Cl) = 243 kJ/mol: phá 1 mol Cl₂ khí thành 2 mol nguyên tử Cl cần 243 kJ.
- ✦Eb càng lớn ⇒ liên kết càng bền, phân tử càng khó bị phá vỡ: Eb(Cl–Cl) 243 > Eb(Br–Br) 193 > Eb(I–I) 151 ⇒ độ bền Cl₂ > Br₂ > I₂.
- ✦Liên kết bội bền hơn liên kết đơn giữa cùng hai nguyên tử: C–C 347 < C=C 614 < C≡C 839 kJ/mol — nhưng không gấp đôi, gấp ba vì π kém bền hơn σ.
- ✦N≡N có Eb = 945 kJ/mol rất lớn ⇒ nitrogen (78 % không khí) rất kém hoạt động ở nhiệt độ thường.
Năng lượng liên kết một số liên kết (kJ/mol)
| Liên kết | Eb | Liên kết | Eb |
|---|---|---|---|
| H–H | 436 | C–H | 414 |
| Cl–Cl | 243 | C–C | 347 |
| Br–Br | 193 | C=C | 614 |
| I–I | 151 | C≡C | 839 |
| O=O | 498 | N≡N | 945 |
Dạng bài
Tính năng lượng cần để phá vỡ liên kết
- 1 Đổi ra mol phân tử: n = m/M hoặc n = V/24,79 (khí ở đkc).
- 2 Đếm số liên kết mỗi loại trong một phân tử (CH₄ có 4 liên kết C–H).
- 3 Năng lượng = Σ (số mol liên kết · Eb).
- 4 Kiểm tra: đơn vị kJ; năng lượng tỉ lệ với số mol chất.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi liên kết ba bằng ba lần liên kết đơn: 3 · Eb(C–C) = 3 · 347 = 1041 kJ/mol, trong khi Eb(C≡C) chỉ 839 kJ/mol (≈ 2,4 lần). Phá 1 mol CH₄ cần 4 · 414 = 1656 kJ, không phải 414 kJ (quên nhân 4 liên kết).
Tính năng lượng cần để phá vỡ hoàn toàn liên kết trong 2,479 L khí nitrogen (đkc) thành nguyên tử, biết Eb(N≡N) = 945 kJ/mol. Lượng N₂ đó chứa bao nhiêu mol liên kết π?
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🌾 Đạm trong không khí mà cây không dùng được: N≡N bền (945 kJ/mol) nên cây phải nhờ vi khuẩn nốt sần cây họ Đậu, còn nhà máy phân đạm phải dùng nhiệt độ cao, áp suất cao và xúc tác.
- ✦💧 Nước hoà tan muối và đường tốt vì phân tử H₂O có liên kết O–H phân cực mạnh (Δχ = 1,24); dầu ăn gồm liên kết C–H gần như không cực nên không tan trong nước.
- ✦🔥 Bình gas, bếp khí: đốt cháy phá vỡ liên kết C–H, C–C bền của khí đốt nên phải mồi lửa cung cấp năng lượng ban đầu mới cháy được.
- ✦☀️ Tầng ozone và tia UV: tia tử ngoại đủ năng lượng phá liên kết trong O₂, O₃ ở tầng cao — cũng vì thế UV có thể làm hỏng liên kết trong da, cần che chắn khi nắng gắt.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Đơn chất (H₂, O₂, N₂, Cl₂) ⇒ không cực ngay, khỏi tính. Hai phi kim khác nhau ⇒ tính Δχ; kim loại điển hình nhóm IA, IIA + halogen, oxygen ⇒ thường là ion.
- ✦Đếm σ = số cặp nguyên tử nối nhau; π = số liên kết đôi + 2 · số liên kết ba.
- ✦So độ bền ⇒ so Eb: lớn hơn thì bền hơn. Chiều dãy halogen: Cl₂ > Br₂ > I₂.
- ✦Câu "cho – nhận" ⇒ tìm chất có cặp electron riêng (NH₃, H₂O) gặp H⁺ ⇒ NH₄⁺, H₃O⁺.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Gọi mọi hợp chất kim loại – phi kim là ion: AlCl₃ (Δχ = 1,55) là cộng hoá trị có cực.
- ✦Gọi HCl là liên kết ion vì tan ra ion: Δχ = 0,96 ⇒ cộng hoá trị có cực.
- ✦Coi H₂S có cực vì hai nguyên tố khác nhau: Δχ = 2,58 − 2,20 = 0,38 < 0,4 ⇒ không cực.
- ✦Đếm N≡N là 3σ: đúng là 1σ + 2π; C₂H₄ là 5σ + 1π chứ không phải 6σ.
- ✦Cho rằng Eb(C≡C) = 3 · Eb(C–C) = 1041 kJ/mol: thực tế 839 kJ/mol vì π yếu hơn σ.
- ✦Nghĩ phân tử có liên kết có cực thì phân tử luôn phân cực: CO₂ (O=C=O thẳng) có hai liên kết C=O có cực nhưng triệt tiêu nhau ⇒ phân tử không phân cực.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Electron trong công thức Lewis: số cặp chung · 2 + số cặp riêng · 2 = tổng electron hoá trị (CO₂: 4 · 2 + 4 · 2 = 16).
- ✦Octet: mỗi nguyên tử (trừ H) quanh mình đủ 8 electron, H đủ 2.
- ✦Đếm liên kết: σ + π = tổng gạch nối trong công thức cấu tạo (C₂H₂: 3 + 2 = 5).
- ✦Điện tích trong liên kết cho – nhận: NH₃ (0) + H⁺ (+1) ⇒ NH₄⁺ (+1).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Sự hình thành liên kết cộng hoá trị
- 1Nhận biết
Liên kết cộng hoá trị được hình thành bằng
- 2Thông hiểu
Phân tử nào sau đây có liên kết đôi?
- 3Thông hiểu Trong công thức Lewis của NH₃, nguyên tử N còn cặp electron không liên kết.
- 4Thông hiểu Tổng số electron hoá trị dùng để viết công thức Lewis của CO₂ (C: 4, O: 6 electron lớp ngoài) là .
- 5Thông hiểu
Phần tử nào sau đây có liên kết hình thành theo kiểu cho – nhận?
Độ âm điện và phân loại liên kết
- 1Nhận biết
Liên kết cộng hoá trị không cực có hiệu độ âm điện Δχ thoả mãn
- 2Thông hiểu
Cho χ(H) = 2,20; χ(Cl) = 3,16. Liên kết trong phân tử HCl thuộc loại
- 3Thông hiểu Cho χ(N) = 3,04; χ(H) = 2,20. Hiệu độ âm điện của liên kết N–H là .
- 4Thông hiểu
Phân tử nào sau đây chỉ có liên kết cộng hoá trị không cực?
- 5Vận dụng
Cho χ(Al) = 1,61; χ(Cl) = 3,16. Liên kết Al–Cl trong AlCl₃ thuộc loại
Liên kết σ, π và năng lượng liên kết
- 1Nhận biết
Liên kết σ được hình thành do
- 2Thông hiểu
Trong phân tử N₂ có
- 3Thông hiểu Số liên kết σ trong một phân tử ethylene C₂H₄ (H₂C=CH₂) là .
- 4Vận dụng Trong 2,479 L khí nitrogen (đkc) có mol liên kết π.
- 5Nhận biết
Năng lượng liên kết Eb càng lớn thì
- 6Vận dụng Biết Eb(H–H) = 436 kJ/mol. Năng lượng cần để phá vỡ hết liên kết trong 0,5 mol H₂ (thể khí) thành nguyên tử là kJ.
Đọc bảng số liệu
- 1Thông hiểu
Năng lượng liên kết một số liên kết: Thứ tự độ bền liên kết trong phân tử halogen là
- 2Vận dụng
Theo bảng năng lượng liên kết trên, nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu
Độ âm điện (Pauling) một số nguyên tố: Nhận xét nào đúng?
- 4Vận dụng Theo bảng độ âm điện trên, trong các liên kết C–H, S–H, N–H, O–H, C–O, Na–Cl, Cl–Cl có liên kết cộng hoá trị có cực.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Phân tử nào sau đây có liên kết ba?
- 2Thông hiểu
Cho χ: H 2,20; Cl 3,16; Br 2,96; I 2,66. Dãy sắp xếp theo độ phân cực của liên kết tăng dần là
- 3Vận dụng
Biết Eb(C–H) = 414 kJ/mol. Năng lượng cần để phá vỡ hết liên kết trong 0,1 mol CH₄ (thể khí) thành nguyên tử là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm: Bước 1: cọ xát thước nhựa vào vải khô cho thước nhiễm điện. Bước 2: đưa thước lại gần dòng nước chảy mảnh từ buret: dòng nước bị hút lệch về phía thước. Bước 3: thay nước bằng carbon tetrachloride CCl₄ (chất độc — chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): dòng CCl₄ chảy thẳng. Cho χ: H 2,20; C 2,55; O 3,44; Cl 3,16.
a)Liên kết O–H trong phân tử nước là liên kết cộng hoá trị có cực.
b)Dòng nước bị lệch vì nước chứa rất nhiều ion tự do.
c)Liên kết C–Cl trong CCl₄ là liên kết cộng hoá trị có cực.
d)Phân tử có liên kết cộng hoá trị có cực thì luôn là phân tử phân cực, nên dòng CCl₄ chảy thẳng là do sai sót thí nghiệm.
- 2Vận dụng
Nitrogen chiếm khoảng 78 % thể tích không khí. Năng lượng liên kết Eb(N≡N) = 945 kJ/mol, Eb(O=O) = 498 kJ/mol.
a)Trong phân tử N₂, hai nguyên tử góp chung 3 cặp electron.
b)Phân tử N₂ có 3 liên kết σ.
c)Phá vỡ hoàn toàn liên kết trong 2,479 L khí N₂ (đkc) thành nguyên tử cần 94,5 kJ.
d)Liên kết trong N₂ kém bền hơn liên kết trong O₂.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phân tử: H₂, O₂, N₂, Cl₂, CO₂, CH₄, C₂H₄, HCl, H₂O. Có bao nhiêu phân tử chứa liên kết π? Đáp số:
- 2Vận dụng Acetic acid có công thức cấu tạo CH₃–C(=O)–O–H (nhóm CH₃ gồm 3 liên kết C–H). Tổng số liên kết σ trong một phân tử acetic acid là bao nhiêu? Đáp số:
- 3Thông hiểu Cho χ(O) = 3,44; χ(H) = 2,20. Hiệu độ âm điện của liên kết O–H là bao nhiêu (làm tròn đến hàng phần trăm)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi định nghĩa liên kết cộng hoá trị, chọn chất có liên kết đơn / đôi / ba, loại liên kết theo Δχ (bẫy AlCl₃, HCl, H₂S), số σ – π, liên kết cho – nhận NH₄⁺ và so độ bền theo năng lượng liên kết.
- •Phần II hay có bảng độ âm điện hoặc bảng Eb, có thể có mô tả thí nghiệm dòng chất lỏng lệch gần vật nhiễm điện; Phần III có thể hỏi Δχ, số liên kết σ hoặc π, số phân tử có liên kết π, năng lượng phá liên kết.
- •Bài này nối với liên kết hydrogen, van der Waals (bài 13), enthalpy (bài 17: tính ΔrH từ Eb) và gặp lại ở hợp chất hữu cơ Hoá 11 (đếm σ – π trong alkene, alkyne, benzene) cùng phức chất Hoá 12 (liên kết cho – nhận).
Liên kết hydrogen và tương tác van der Waals