Nguyên tố hoá học
Hiểu nguyên tố hoá học là tập hợp nguyên tử cùng số proton (Z), đọc và viết kí hiệu nguyên tử từ Z và số khối A, nhận ra đồng vị, tính nguyên tử khối trung bình theo phần trăm số nguyên tử và tìm ngược phần trăm từng đồng vị.
Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nguyên tố hoá học là tập hợp các nguyên tử có cùng điện tích hạt nhân, tức cùng số proton. Số hiệu nguyên tử Z = số proton = số electron (nguyên tử).
- 2Số khối A = Z + N (N là số neutron). Kí hiệu nguyên tử : số khối ở trên, số hiệu ở dưới. Vd. có 11 p, 11 e, 12 n.
- 3Đồng vị: các nguyên tử cùng Z (cùng nguyên tố) nhưng khác số neutron ⇒ khác A. Vd. và ; ¹H, ²H, ³H. Đồng vị có cùng tính chất hoá học.
- 4Nguyên tử khối trung bình: (a, b là % số nguyên tử). Chlorine: (35 · 75 + 37 · 25) : 100 = 35,5.
- 5Bẫy: lấy trung bình cộng (35 + 37) : 2 = 36 (bỏ mất trọng số); hai nguyên tử cùng A nhưng khác Z (, ) là hai nguyên tố khác nhau.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: thêm từng proton thì tên nguyên tố đổi, thêm neutron thì vẫn là hydrogen (đồng vị), hộp 100 nguyên tử chlorine (75 ³⁵Cl, 25 ³⁷Cl) cho nguyên tử khối trung bình 35,5 chứ không phải 36; rồi tự kéo 6 thẻ hạt nhân vào ô Chlorine, Argon hay Potassium và xem kí hiệu nguyên tử hiện ra.
Hạt nhân có 1 proton: đó là hydrogen (Z = 1).
1 🧱 Nguyên tố hoá học
Cần nhớ
- ✦Nguyên tố hoá học là tập hợp các nguyên tử có cùng số đơn vị điện tích hạt nhân (cùng số proton). Mọi nguyên tử có 17 proton đều là chlorine, dù có 18 hay 20 neutron.
- ✦Các nguyên tử của cùng một nguyên tố có cùng số electron ⇒ tính chất hoá học giống nhau. Đổi số proton là đổi hẳn sang nguyên tố khác.
- ✦Đến nay đã biết 118 nguyên tố hoá học. Mỗi nguyên tố có một kí hiệu gồm một hoặc hai chữ cái, chữ đầu viết hoa: H, O, C, Na, Cl, Fe…
- ✦Nguyên tố là khái niệm chỉ loại nguyên tử; nguyên tử là từng hạt cụ thể. "Nước gồm hai nguyên tố H, O" khác "một phân tử nước có ba nguyên tử".
2 🔢 Số hiệu nguyên tử, số khối và kí hiệu nguyên tử
Cần nhớ
- ✦Số hiệu nguyên tử Z = số proton = số đơn vị điện tích hạt nhân = số electron (nguyên tử trung hoà). Z cho biết nguyên tử thuộc nguyên tố nào.
- ✦Số khối A = tổng số proton và neutron: A = Z + N ⇒ N = A − Z. A là số nguyên đếm hạt, không phải khối lượng đo được.
- ✦Kí hiệu nguyên tử : X là kí hiệu nguyên tố, A ghi phía trên bên trái, Z ghi phía dưới bên trái. Số ở trên luôn lớn hơn hoặc bằng số ở dưới (A ≥ Z).
- ✦Vd. : 26 proton, 26 electron, 56 − 26 = 30 neutron. là nguyên tử duy nhất không có neutron.
Dạng bài
Từ số hạt viết kí hiệu nguyên tử
- 1 Đổi dữ kiện ra phương trình: tổng số hạt 2Z + N = S; điều kiện thứ hai (vd. mang điện hơn không mang điện: 2Z − N = D).
- 2 Giải ra Z và N; tính A = Z + N.
- 3 Z cho biết nguyên tố (tra bảng tuần hoàn), viết .
- 4 Kiểm tra: thay lại tổng số hạt và điều kiện thứ hai ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt số khối xuống dưới: viết là sai vì số dưới (Z) không thể lớn hơn số trên (A). Hoặc lấy tổng số hạt 52 làm số khối — số khối chỉ đếm p và n: 35.
Nguyên tử X có tổng số hạt proton, neutron, electron là 52, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 16. Viết kí hiệu nguyên tử của X.
Hướng dẫn giải
3 👯 Đồng vị
Cần nhớ
- ✦Đồng vị là những nguyên tử có cùng số proton nhưng khác số neutron, do đó khác số khối. Chúng là cùng một nguyên tố (cùng Z) nên đứng cùng một ô trong bảng tuần hoàn.
- ✦Hydrogen có ba đồng vị: (protium, 0 n), (deuterium, kí hiệu D, 1 n), (tritium, kí hiệu T, 2 n).
- ✦Các đồng vị có cùng số electron ⇒ tính chất hoá học như nhau; chỉ khác khối lượng nên khác một số tính chất vật lí (nước nặng D₂O sôi ở 101,4 °C).
- ✦Phần lớn nguyên tố có nhiều đồng vị. Có đồng vị bền và đồng vị phóng xạ (hạt nhân tự phân rã, vd. ¹⁴C, ¹³¹I) — đồng vị phóng xạ được dùng trong y học, khảo cổ, nông nghiệp.
Hai đồng vị của chlorine — giống chỗ nào, khác chỗ nào
| $^{35}_{17}\text{Cl}$ | $^{37}_{17}\text{Cl}$ | Kết luận | |
|---|---|---|---|
| Số proton Z | 17 | 17 | Giống ⇒ cùng nguyên tố |
| Số electron | 17 | 17 | Giống ⇒ cùng tính chất hoá học |
| Số neutron N | 18 | 20 | Khác |
| Số khối A | 35 | 37 | Khác ⇒ khác khối lượng |
4 📊 Nguyên tử khối và nguyên tử khối trung bình
Cần nhớ
- ✦Nguyên tử khối là khối lượng tương đối của nguyên tử, cho biết nguyên tử nặng gấp bao nhiêu lần 1 amu. Vì electron rất nhẹ và mp ≈ mn ≈ 1 amu nên nguyên tử khối xấp xỉ số khối A.
- ✦Một nguyên tố gồm nhiều đồng vị với tỉ lệ gần như không đổi trong tự nhiên ⇒ dùng nguyên tử khối trung bình: , với a, b… là phần trăm số nguyên tử từng đồng vị (a + b + … = 100).
- ✦Ā luôn nằm giữa số khối nhỏ nhất và lớn nhất, và gần đồng vị nhiều hơn. Ā thường là số lẻ (Cl 35,5; Cu 63,54).
- ✦Phổ khối lượng (máy phổ khối) cho biết thành phần đồng vị: mỗi pic là một đồng vị, vị trí pic là số khối, chiều cao pic ứng với phần trăm số nguyên tử.
Dạng bài
Tính nguyên tử khối trung bình
- 1 Đổi dữ kiện ra phần trăm số nguyên tử của từng đồng vị (tổng 100 %; đề cho tỉ lệ thì đổi ra %).
- 2 Nhân số khối từng đồng vị với phần trăm của nó, cộng lại.
- 3 Chia cho 100.
- 4 Kiểm tra: Ā nằm giữa các số khối và gần đồng vị chiếm nhiều hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy trung bình cộng (35 + 37) : 2 = 36 — chỉ đúng khi hai đồng vị đều 50 %. Copper (⁶³Cu 73 %, ⁶⁵Cu 27 %) cũng vậy: Ā = 63,54, không phải 64.
Trong tự nhiên chlorine có hai đồng vị: ³⁵Cl chiếm 75 % và ³⁷Cl chiếm 25 % số nguyên tử. Tính nguyên tử khối trung bình của chlorine.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm phần trăm đồng vị khi biết Ā
- 1 Đổi dữ kiện ra ẩn: đặt x là % số nguyên tử của một đồng vị ⇒ đồng vị kia (100 − x) %.
- 2 Viết phương trình [A₁ · x + A₂ · (100 − x)] : 100 = Ā.
- 3 Giải x (phương trình bậc nhất).
- 4 Kiểm tra: Ā gần đồng vị nào thì đồng vị đó phải chiếm trên 50 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gán nhầm ẩn: ra 81 % rồi ghi cho ¹⁰B. Với silver (Ā = 107,87) cũng vậy: ¹⁰⁷Ag 56,5 %, ¹⁰⁹Ag 43,5 % — Ā gần 107 nên ¹⁰⁷Ag phải chiếm hơn nửa.
Boron có hai đồng vị ¹⁰B và ¹¹B, nguyên tử khối trung bình là 10,81. Tính phần trăm số nguyên tử mỗi đồng vị.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Phần trăm khối lượng một đồng vị trong hợp chất
- 1 Đổi ra mol: xét 1 mol hợp chất ⇒ số mol nguyên tố ⇒ số mol đồng vị = số mol nguyên tố · % đồng vị.
- 2 Khối lượng đồng vị = số mol · số khối của đồng vị (không phải Ā).
- 3 Chia cho khối lượng mol hợp chất (tính bằng Ā).
- 4 Kiểm tra: cộng khối lượng mọi đồng vị và nguyên tố khác phải bằng khối lượng mol ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân với Ā thay vì số khối đồng vị: 0,75 · 35,5 : 36,5 = 72,9 % (sai); hoặc quên phần trăm đồng vị: 35 : 36,5 = 95,9 % (sai).
Chlorine có hai đồng vị ³⁵Cl (75 %) và ³⁷Cl (25 %), Ā = 35,5. Tính phần trăm khối lượng của ³⁵Cl trong hydrogen chloride HCl (H = 1).
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🦴 Đo tuổi cổ vật bằng carbon-14: cây và con vật sống luôn có một tỉ lệ ¹⁴C (phóng xạ) không đổi; chết đi thì ¹⁴C giảm dần theo thời gian, đo lượng còn lại là tính được tuổi mẫu gỗ, xương.
- ✦🏥 Iodine-131 (phóng xạ) được dùng trong bệnh viện để chẩn đoán và điều trị bệnh tuyến giáp — cơ thể hấp thu nó giống hệt iodine thường vì các đồng vị có cùng tính chất hoá học.
- ✦💧 Nước nặng D₂O (deuterium thay hydrogen) dùng làm chất làm chậm neutron trong một số lò phản ứng hạt nhân; nó trông y như nước thường nhưng nặng hơn khoảng 11 %.
- ✦⚛️ Uranium-235 là đồng vị dùng làm nhiên liệu điện hạt nhân; trong quặng uranium nó chỉ chiếm khoảng 0,7 %, phần lớn là uranium-238 nên phải "làm giàu" mới dùng được.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Kí hiệu : số dưới = proton = electron; trên trừ dưới = neutron.
- ✦Hai nguyên tử cùng nguyên tố ⇔ cùng số dưới Z. Cùng số trên A mà khác Z là hai nguyên tố khác nhau.
- ✦Hai đồng vị A₁ < A₂ có Ā cho trước: % đồng vị nặng = (Ā − A₁) : (A₂ − A₁) · 100. Boron: (10,81 − 10) : 1 = 81 % ¹¹B.
- ✦Đếm loại phân tử: nhân số cách chọn từng vị trí; hai nguyên tử cùng loại (H₂, O₂) thì đếm tổ hợp lặp (¹H¹H, ¹H²H, ²H²H = 3 cách, không phải 4).
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi hai đồng vị là hai nguyên tố vì khác số khối: ³⁵Cl và ³⁷Cl đều là chlorine.
- ✦Đọc là argon vì "số khối 40 giống Ar": nguyên tố do Z = 19 quyết định ⇒ potassium.
- ✦Trung bình cộng thay vì có trọng số: Cl ra 36 thay vì 35,5; Cu ra 64 thay vì 63,54.
- ✦Cộng thay vì trừ khi tìm neutron: A = 40, Z = 19 thì N = 21, không phải 59.
- ✦Đếm H₂O từ 2 đồng vị H và 3 đồng vị O ra 2 · 2 · 3 = 12: ¹H²H và ²H¹H là cùng một phân tử ⇒ chỉ 3 · 3 = 9.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Số hạt: A = Z + N; nguyên tử trung hoà có số p = số e. : 17 + 18 = 35 ✓.
- ✦Phần trăm: tổng % các đồng vị = 100 % (19 % + 81 % ✓).
- ✦Trung bình: Ā nằm giữa số khối nhỏ nhất và lớn nhất (10 < 10,81 < 11 ✓); thay % tìm được vào công thức phải ra lại đúng Ā.
- ✦Khối lượng: khối lượng các đồng vị cộng với nguyên tố khác bằng khối lượng mol hợp chất (HCl: 26,25 + 9,25 + 1 = 36,5 ✓).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Nguyên tố, số hiệu và số khối
- 1Nhận biết
Nguyên tố hoá học là tập hợp các nguyên tử có cùng
- 2Nhận biết
Kí hiệu nguyên tử cho biết số proton của sodium là
- 3Nhận biết
Số khối A của một nguyên tử bằng
- 4Thông hiểu
Nguyên tử có số khối 40 và số hiệu nguyên tử 19 thì số neutron là
- 5Thông hiểu Ion tạo từ nguyên tử có số electron là .
- 6Thông hiểu Cho các nguyên tử: , , , , , . Các nguyên tử này thuộc bao nhiêu nguyên tố hoá học? Đáp số:
- 7Vận dụng
Nguyên tử X có tổng số hạt là 34, số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 10. Kí hiệu nguyên tử của X là
Đồng vị
- 1Nhận biết
Đồng vị là những nguyên tử có cùng số proton nhưng khác số
- 2Thông hiểu
Cặp nào sau đây là hai đồng vị của cùng một nguyên tố?
- 3Thông hiểu
Nhận xét nào đúng về ba đồng vị ¹H, ²H, ³H của hydrogen?
- 4Vận dụng Hydrogen có hai đồng vị ¹H, ²H; oxygen có ba đồng vị ¹⁶O, ¹⁷O, ¹⁸O. Có thể tạo ra bao nhiêu loại phân tử H₂O có thành phần đồng vị khác nhau? Đáp số:
Nguyên tử khối trung bình
- 1Thông hiểu
Copper có hai đồng vị ⁶³Cu (73 %) và ⁶⁵Cu (27 %). Nguyên tử khối trung bình của copper là
- 2Thông hiểu Lithium có hai đồng vị ⁶Li (7,5 %) và ⁷Li (92,5 %). Nguyên tử khối trung bình của lithium (làm tròn đến hàng phần trăm) là .
- 3Thông hiểu Potassium gồm chủ yếu hai đồng vị ³⁹K (93,26 %) và ⁴¹K (6,74 %). Nguyên tử khối trung bình của potassium (làm tròn đến hàng phần mười) là .
- 4Vận dụng
Boron có hai đồng vị ¹⁰B và ¹¹B, nguyên tử khối trung bình là 10,81. Phần trăm số nguyên tử ¹⁰B là
- 5Vận dụng Silver có hai đồng vị ¹⁰⁷Ag và ¹⁰⁹Ag, nguyên tử khối trung bình là 107,87. Phần trăm số nguyên tử ¹⁰⁷Ag là %.
- 6Vận dụng Chlorine có hai đồng vị ³⁵Cl (75 %) và ³⁷Cl (25 %), Ā = 35,5. Phần trăm khối lượng ³⁷Cl trong CaCl₂ (Ca = 40, làm tròn đến hàng phần mười) là %.
- 7Vận dụng Chlorine có hai đồng vị ³⁵Cl (75 %) và ³⁷Cl (25 %). Số nguyên tử ³⁷Cl có trong 0,1 mol HCl là a·10²² (NA = 6,022·10²³). Giá trị a (làm tròn đến hàng phần trăm) là .
Đọc phổ khối lượng
- 1Thông hiểu
Phổ khối lượng của neon cho ba pic: Nguyên tử khối trung bình của neon là
- 2Thông hiểu
Theo phổ khối lượng của neon ở trên, nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Phổ khối lượng của silicon: Nguyên tử khối trung bình của silicon (làm tròn đến hàng phần mười) là .
- 4Thông hiểu Phổ khối lượng của bromine có hai pic cao gần bằng nhau ứng với ⁷⁹Br (51 %) và ⁸¹Br (49 %). Nguyên tử khối trung bình của bromine (làm tròn đến hàng đơn vị) là .
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nguyên tử nào sau đây có số neutron bằng số proton?
- 2Vận dụng
Gallium có hai đồng vị ⁶⁹Ga và ⁷¹Ga, nguyên tử khối trung bình là 69,72. Phần trăm số nguyên tử ⁷¹Ga là
- 3Vận dụng
Chlorine có hai đồng vị ³⁵Cl (75 %) và ³⁷Cl (25 %), Ā = 35,5. Phần trăm khối lượng ³⁵Cl trong HClO₄ (H = 1, O = 16) là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho mẫu magnesium vào máy phổ khối lượng, thu được ba pic:
a)Ba pic ứng với ba đồng vị của magnesium, cùng có 12 proton.
b)Đồng vị ²⁵Mg có 12 neutron.
c)Nguyên tử khối trung bình của magnesium xấp xỉ 24,32.
d)Trong 2 000 nguyên tử magnesium có khoảng 200 nguyên tử ²⁶Mg.
- 2Vận dụng
Nguyên tố X có hai đồng vị X₁ và X₂. Nguyên tử X₁ có tổng số hạt là 54, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 14. Đồng vị X₂ có ít hơn X₁ hai neutron. Nguyên tử khối trung bình của X là 35,5.
a)X có số hiệu nguyên tử Z = 17.
b)Đồng vị X₁ có số khối 35.
c)X₁ và X₂ có tính chất hoá học khác nhau vì khác số neutron.
d)Đồng vị X₂ chiếm 75 % số nguyên tử X.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Carbon có hai đồng vị ¹²C, ¹³C; oxygen có hai đồng vị ¹⁶O, ¹⁸O. Có thể tạo ra bao nhiêu loại phân tử CO₂ có thành phần đồng vị khác nhau? Đáp số:
- 2Vận dụng Nguyên tố X có hai đồng vị ¹⁰X và ¹¹X, nguyên tử khối trung bình là 10,8. Phần trăm số nguyên tử của đồng vị ¹¹X là bao nhiêu? Đáp số:
- 3Vận dụng Nguyên tử Y có tổng số hạt là 95, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 25. Số khối của Y là bao nhiêu? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Bài kiểm tra thường hỏi đọc kí hiệu (số p, n, e), nhận ra cặp đồng vị, nguyên tố được quyết định bởi Z; phương án nhiễu hay đổi số trên – dưới hoặc đưa cặp cùng số khối khác Z.
- •Dạng tính hay có: nguyên tử khối trung bình, tìm % đồng vị khi biết Ā, % khối lượng một đồng vị trong hợp chất, đọc phổ khối lượng; Phần III có thể hỏi đếm số loại phân tử (H₂O, CO₂) tạo từ các đồng vị.
- •Bài này nối với bài 3 (Z quyết định số electron và cấu hình electron) và bài 5 (Z là số thứ tự ô trong bảng tuần hoàn); Ā của các nguyên tố là số dùng tính khối lượng mol trong mọi bài tính Hoá 10, 11, 12.
Cấu trúc lớp vỏ electron nguyên tử