Hoá học lớp 10
Bài 1 · Cơ bản

Thành phần của nguyên tử

Biết nguyên tử gồm hạt nhân (proton, neutron) và lớp vỏ electron, so sánh điện tích và khối lượng ba loại hạt, hình dung nguyên tử gần như rỗng (hạt nhân nhỏ hơn khoảng 10⁴ lần mà giữ gần hết khối lượng) và giải dạng bài đếm hạt.

Ứng với SGK Hoá học 10 (bộ thống nhất): Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nguyên tử gồm hạt nhân ở tâm (chứa proton +1 và neutron không mang điện) và lớp vỏ gồm các electron −1 chuyển động rất nhanh quanh hạt nhân.
  • 2Nguyên tử trung hoà về điện ⇒ số proton = số electron. Ion thì khác: Na⁺ có 11 proton nhưng 10 electron.
  • 3Khối lượng: mp ≈ mn ≈ 1 amu (1 amu = 1,6605·10⁻²⁷ kg), me ≈ 0,00055 amu (nhẹ hơn proton khoảng 1836 lần) ⇒ khối lượng nguyên tử ≈ (số p + số n) amu, coi như dồn hết vào hạt nhân.
  • 4Kích thước: nguyên tử đường kính khoảng 10⁻¹⁰ m (0,1 nm = 1 Å), hạt nhân khoảng 10⁻¹⁴ m — nhỏ hơn khoảng 10⁴ lần ⇒ nguyên tử gần như rỗng (thí nghiệm Rutherford: hầu hết hạt α đi thẳng qua lá vàng).
  • 5Bẫy: hạt nhân giữ gần hết khối lượng nhưng thể tích chỉ bằng khoảng 10⁻¹² lần thể tích nguyên tử; đường kính kém 10⁴ lần thì thể tích kém (10⁴)³ = 10¹² lần, không phải 10⁴.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: bắn hạt α vào lá vàng (hầu hết đi thẳng, rất ít bật lại), phóng to vào nguyên tử vàng thấy hạt α chỉ bị đẩy khi bay sát hạt nhân, cân hạt nhân với 79 electron, so tỉ lệ thật; rồi tự kéo 6 thẻ tính chất vào ô "Hạt nhân" hay "Lớp vỏ electron" và xem hình sáng đúng chỗ.

αnguồn αlá vàng mỏngmàn huỳnh quangđi thẳng: 0lệch mạnh: 0bật ngược: 0

Bắn chùm hạt α (mang điện dương) vào lá vàng rất mỏng.

1 ⚡ Electron — tia âm cực

Cần nhớ

  • ✦Mọi chất đều tạo nên từ nguyên tử. Đầu thế kỉ XX, các nhà khoa học tìm ra nguyên tử không phải hạt nhỏ nhất: nó gồm các hạt nhỏ hơn là electron, proton và neutron.
  • ✦Thí nghiệm tia âm cực (J. J. Thomson, năm 1897): phóng điện cao thế qua ống thuỷ tinh gần như chân không, từ cực âm phát ra chùm tia làm thành ống phát sáng. Tia này truyền thẳng khi không có điện trường, bị lệch về phía cực dương khi đặt giữa hai bản điện, và làm quay chong chóng nhẹ đặt trên đường đi.
  • ✦Suy ra: tia âm cực là chùm hạt mang điện âm và có khối lượng — gọi là electron (kí hiệu e). Với mọi kim loại làm cực âm đều thu được cùng một loại hạt ⇒ electron có mặt trong mọi nguyên tử.
  • ✦Electron: điện tích C, quy ước gọn là −1; khối lượng kg amu.

Tia âm cực: thấy gì, suy ra gì

Quan sátKết luận
Truyền thẳng khi không có điện trườngLà chùm hạt chuyển động thẳng
Lệch về phía bản dươngHạt mang điện âm
Làm quay chong chóng nhẹHạt có khối lượng
Đổi kim loại làm cực âm vẫn ra cùng loại tiaElectron có trong mọi nguyên tử

2 🎯 Hạt nhân — thí nghiệm Rutherford; proton và neutron

Cần nhớ

  • ✦Thí nghiệm của Rutherford (năm 1911): bắn chùm hạt α (mang điện dương, nặng khoảng 4 amu) vào một lá vàng rất mỏng, quanh lá đặt màn huỳnh quang để đếm hạt.
  • ✦Kết quả: hầu hết hạt α đi thẳng ⇒ nguyên tử có cấu tạo rỗng; một số rất ít bị lệch mạnh hoặc bật ngược ⇒ ở tâm nguyên tử có một phần rất nhỏ, mang điện dương, rất nặng đẩy hạt α ra: đó là hạt nhân.
  • ✦Hạt nhân gồm proton (p, điện tích +1, khối lượng ≈ 1 amu; Rutherford tìm ra năm 1918) và neutron (n, không mang điện, khối lượng ≈ 1 amu; Chadwick tìm ra năm 1932). Hạt nhân hydrogen thường gặp chỉ có 1 proton, không có neutron.
  • ✦Điện tích hạt nhân = số proton (vì neutron không mang điện). Nguyên tử trung hoà ⇒ số proton = số electron.

Ba loại hạt tạo nên nguyên tử

Proton (p)Neutron (n)Electron (e)
Ở đâuHạt nhânHạt nhânLớp vỏ
Điện tích+1,602·10⁻¹⁹ C (+1)0−1,602·10⁻¹⁹ C (−1)
Khối lượng (kg)1,673·10⁻²⁷1,675·10⁻²⁷9,109·10⁻³¹
Khối lượng (amu)≈ 1≈ 1≈ 0,00055

3 🔭 Kích thước nguyên tử — nguyên tử gần như rỗng

Cần nhớ

  • ✦Đơn vị đo kích thước nguyên tử: nanomet (1 nm = 10⁻⁹ m) hoặc ångström (1 Å = 10⁻¹⁰ m = 0,1 nm).
  • ✦Đường kính nguyên tử khoảng 10⁻¹⁰ m (cỡ 1 Å); nguyên tử nhỏ nhất là hydrogen, bán kính khoảng 0,053 nm. Đường kính hạt nhân khoảng 10⁻¹⁴ m ⇒ nhỏ hơn nguyên tử khoảng 10 000 lần (10⁴).
  • ✦Thể tích tỉ lệ với lập phương đường kính ⇒ thể tích hạt nhân chỉ bằng khoảng 10⁻¹² lần thể tích nguyên tử. Phần còn lại là khoảng không gian electron chuyển động: nguyên tử gần như rỗng.
  • ✦Hình vẽ nguyên tử trong sách luôn phóng to hạt nhân rất nhiều lần để nhìn thấy được; vẽ đúng tỉ lệ thì hạt nhân chỉ là một chấm không thấy.

Dạng bài

So sánh kích thước nguyên tử và hạt nhân

  1. 1 Đổi về cùng đơn vị (m) rồi lập tỉ số đường kính: đường kính nguyên tử : đường kính hạt nhân ≈ 10⁻¹⁰ : 10⁻¹⁴ = 10⁴.
  2. 2 Phóng to hay thu nhỏ thì mọi kích thước nhân cùng một số ⇒ tỉ số giữ nguyên: đường kính hạt nhân = đường kính nguyên tử : 10⁴.
  3. 3 Hỏi về thể tích thì lấy tỉ số đường kính mũ 3.
  4. 4 Kiểm tra: lấy ngược kết quả nhân 10⁴ phải ra đúng kích thước ban đầu.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "thể tích nguyên tử gấp 10⁴ lần thể tích hạt nhân": 10⁴ là tỉ số đường kính; thể tích phải lấy mũ 3 ⇒ 10¹².

⚽
Làm mẫu

Đường kính nguyên tử khoảng 10⁻¹⁰ m, đường kính hạt nhân khoảng 10⁻¹⁴ m. Nếu phóng to nguyên tử thành quả cầu đường kính 10 m thì hạt nhân to bằng chừng nào? Thể tích nguyên tử gấp bao nhiêu lần thể tích hạt nhân?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ⚖️ Khối lượng nguyên tử — đơn vị amu

Cần nhớ

  • ✦Khối lượng nguyên tử rất nhỏ nên dùng đơn vị amu (atomic mass unit, đơn vị khối lượng nguyên tử): 1 amu = 1,6605·10⁻²⁷ kg.
  • ✦mp ≈ mn ≈ 1 amu; me ≈ 0,00055 amu — proton nặng gấp electron khoảng 1836 lần.
  • ✦Khối lượng nguyên tử ≈ (số p + số n) amu: bỏ qua electron vì chúng chỉ chiếm khoảng 0,03 % ⇒ khối lượng nguyên tử coi như tập trung ở hạt nhân.
  • ✦Đổi sang kg: nhân số amu với 1,6605·10⁻²⁷.

Dạng bài

Tính khối lượng nguyên tử theo số hạt

  1. 1 Đổi dữ kiện ra số hạt: số p, số n (số e = số p nếu là nguyên tử).
  2. 2 Khối lượng ≈ (số p + số n) · 1 amu; electron bỏ qua.
  3. 3 Cần kg thì nhân với 1,6605·10⁻²⁷ kg/amu.
  4. 4 Kiểm tra: khối lượng electron = số e · 0,00055 amu, chia cho khối lượng nguyên tử phải rất nhỏ (cỡ 0,03 %) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng electron như hạt nặng 1 amu: nguyên tử iron (26 p, 30 n, 26 e) ra 26 + 30 + 26 = 82 amu (sai) — đúng là 56 amu. Hoặc nhầm điện tích hạt nhân = số p + số n: aluminium (13 p, 14 n) có điện tích hạt nhân +13, không phải +27.

🧂
Làm mẫu

Nguyên tử sodium có 11 proton và 12 neutron. Tìm số electron, điện tích hạt nhân và khối lượng nguyên tử (theo amu và theo kg).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🧮 Dạng bài tổng số hạt

Cần nhớ

  • ✦Gọi số proton là p, số neutron là n. Nguyên tử trung hoà ⇒ số electron = p ⇒ tổng số hạt = 2p + n.
  • ✦Hạt mang điện là proton và electron: 2p hạt. Hạt không mang điện là neutron: n hạt.
  • ✦"Số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là D" ⇒ 2p − n = D. Cộng với 2p + n = tổng ⇒ 4p = tổng + D.
  • ✦Với các nguyên tử bền thường gặp (trừ hydrogen): p ≤ n ≤ 1,5p — dùng để thử lại kết quả.

Dạng bài

Tìm số p, n, e từ tổng số hạt

  1. 1 Đổi dữ kiện ra phương trình: tổng ⇒ 2p + n = S; điều kiện thứ hai (hơn kém, gấp mấy lần) ⇒ phương trình thứ hai.
  2. 2 Giải hệ hai ẩn p, n.
  3. 3 Suy ra số electron (= p) và khối lượng ≈ p + n amu.
  4. 4 Kiểm tra: thay lại hai điều kiện đề bài; p ≤ n ≤ 1,5p ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết số hạt mang điện là p (quên electron): p − n = 12 và p + n + p = 40 cho p = 17,3 — không nguyên là dấu hiệu sai. Số hạt mang điện là 2p = 26.

🔍
Làm mẫu

Nguyên tử X có tổng số hạt proton, neutron và electron là 40, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 12. Tìm số proton, neutron, electron và khối lượng nguyên tử X.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

6 🌍 Hoá học quanh ta

  • ✦📺 Tivi màn hình lồi ngày xưa là ống tia âm cực: chùm electron bắn từ cuối ống, bị điện trường – từ trường bẻ hướng để quét lên màn huỳnh quang thành hình.
  • ✦🩻 Chụp X-quang: tia X xuyên được qua cơ thể vì vật chất phần lớn là khoảng trống trong nguyên tử; xương chứa nhiều calcium (nguyên tử nặng, nhiều electron) cản tia X nhiều hơn nên hiện trắng trên phim.
  • ✦⚡ Bị điện giật nhẹ khi chạm tay nắm cửa mùa khô: cọ xát làm electron chuyển từ vật này sang vật khác, cơ thể tích điện rồi phóng điện khi chạm kim loại. Chỉ electron di chuyển, hạt nhân đứng yên.
  • ✦🔬 Kính hiển vi điện tử dùng chùm electron thay ánh sáng, phóng to hàng triệu lần, đủ "nhìn" thấy cách sắp xếp các nguyên tử trên bề mặt vật liệu.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Hỏi điện tích: proton +1, electron −1, neutron 0. Hỏi "hạt nào nặng" ⇒ proton ≈ neutron ≫ electron.
  • ✦Tổng số hạt S, mang điện hơn không mang điện D ⇒ p = S + D4, n = S − 2p.
  • ✦Kích thước: nguyên tử 10⁻¹⁰ m, hạt nhân 10⁻¹⁴ m, tỉ số 10⁴; thể tích 10¹².
  • ✦Rutherford: "đi thẳng" ⇒ rỗng; "bật ngược" ⇒ hạt nhân nhỏ, nặng, mang điện dương.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Lấy số p + số n làm số electron: X có 17 p, 18 n thì số electron là 17, không phải 35.
  • ✦Cộng khối lượng electron như 1 amu: Fe (26 p, 30 n) nặng 56 amu, không phải 82 amu.
  • ✦Cho rằng hạt nhân chiếm phần lớn thể tích vì nó chứa gần hết khối lượng: thật ra thể tích chỉ bằng khoảng 10⁻¹² lần thể tích nguyên tử.
  • ✦Nghĩ hạt α bị lệch vì đụng electron: electron nhẹ hơn hạt α khoảng 7 300 lần, không đẩy lệch được; hạt α lệch vì bị hạt nhân dương đẩy.
  • ✦Ion X²⁻ có 18 electron thì số proton là 18 − 2 = 16; cộng thêm 2 (ra 20) là nhầm chiều — ion âm đã nhận electron.

⚖️ Kiểm tra bảo toàn

  • ✦Điện tích: nguyên tử trung hoà ⇒ tổng điện tích = (+1) · số p + (−1) · số e = 0. Na có 11 p, 11 e ✓.
  • ✦Đếm hạt: thay p, n tìm được vào cả hai điều kiện đề bài; Al: 13 + 14 + 13 = 40 ✓, 26 − 14 = 12 ✓.
  • ✦Khối lượng: khối lượng electron chia khối lượng nguyên tử phải cỡ 0,03 %; ra vài phần trăm là đã cộng nhầm electron.
  • ✦Hợp lí: p, n nguyên dương; với nguyên tử bền thường gặp p ≤ n ≤ 1,5p.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⚛️

Ba loại hạt trong nguyên tử

  1. 1
    Nhận biết

    Hạt mang điện tích dương trong nguyên tử là

  2. 2
    Nhận biết

    Hạt nhân nguyên tử được cấu tạo bởi các hạt

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong thí nghiệm ống tia âm cực, khi đặt ống giữa hai bản điện thì tia lệch về phía bản mang điện dương; đặt chong chóng nhẹ trên đường đi thì chong chóng quay. Kết luận nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Nguyên tử X có 17 proton và 18 neutron. Số electron của X là

  5. 5
    Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) electron mang điện âm; (2) neutron mang điện dương; (3) proton và neutron có khối lượng xấp xỉ nhau; (4) khối lượng nguyên tử tập trung chủ yếu ở hạt nhân; (5) trong mọi nguyên tử số proton bằng số neutron. Số phát biểu đúng là .
🔭

Kích thước nguyên tử

  1. 1
    Nhận biết

    Đường kính nguyên tử có độ lớn khoảng

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong thí nghiệm của Rutherford, hầu hết hạt α đi thẳng qua lá vàng mỏng. Điều đó chứng tỏ

  3. 3
    Thông hiểu Nếu phóng to một nguyên tử thành quả cầu có đường kính 200 m (bằng hai sân bóng) thì hạt nhân ở tâm có đường kính khoảng cm. (Đường kính nguyên tử gấp khoảng 10⁴ lần đường kính hạt nhân.)
  4. 4
    Vận dụng

    Coi nguyên tử và hạt nhân đều là hình cầu, đường kính nguyên tử khoảng 10⁻¹⁰ m và hạt nhân khoảng 10⁻¹⁴ m. Thể tích nguyên tử gấp thể tích hạt nhân khoảng

⚖️

Khối lượng và điện tích

  1. 1
    Nhận biết

    Khối lượng của một electron xấp xỉ

  2. 2
    Thông hiểu

    Nguyên tử iron có 26 proton và 30 neutron. Khối lượng nguyên tử iron xấp xỉ

  3. 3
    Thông hiểu Khối lượng proton là 1,6726·10⁻²⁷ kg, khối lượng electron là 9,109·10⁻³¹ kg. Proton nặng gấp electron khoảng bao nhiêu lần (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Nguyên tử oxygen có 8 proton và 8 neutron. Khối lượng nguyên tử oxygen là a·10⁻²⁶ kg (1 amu = 1,6605·10⁻²⁷ kg). Giá trị a (làm tròn đến hàng phần trăm) là .
  5. 5
    Vận dụng

    Hạt nhân nguyên tử aluminium có 13 proton và 14 neutron. Điện tích của hạt nhân này là (điện tích một proton là 1,602·10⁻¹⁹ C)

🧮

Bài toán tổng số hạt

  1. 1
    Thông hiểu

    Nguyên tử X có tổng số hạt là 58, trong đó số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 18. Số proton của X là

  2. 2
    Thông hiểu Ion X²⁻ có 18 electron và 16 neutron. Số proton của X là .
  3. 3
    Vận dụng Nguyên tử Y có tổng số hạt là 82, số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 22. Số neutron của Y là .
  4. 4
    Vận dụng Nguyên tử Z có tổng số hạt là 34, số neutron nhiều hơn số proton 1 hạt. Số electron của Z là .
  5. 5
    Vận dụng Nguyên tử R có tổng số hạt là 52; số hạt không mang điện bằng 1817 số hạt mang điện dương. Khối lượng nguyên tử R xấp xỉ amu.
🔬

Thí nghiệm và bảng số liệu

  1. 1
    Thông hiểu

    Bắn 8 000 hạt α vào lá vàng mỏng rồi đếm trên màn huỳnh quang: Nhận xét nào đúng?

  2. 2
    Thông hiểu Theo bảng trên, phần trăm số hạt α đi thẳng hoặc lệch rất ít là bao nhiêu (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số: %
  3. 3
    Thông hiểu

    Bảng khối lượng và điện tích của ba hạt X, Y, Z: Nhận xét nào đúng?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây sai?

  2. 2
    Vận dụng

    Nguyên tử X có tổng số hạt là 48, trong đó số hạt mang điện gấp đôi số hạt không mang điện. Khối lượng nguyên tử X xấp xỉ

  3. 3
    Vận dụng

    Nếu phóng đại hạt nhân thành một quả bóng bàn đường kính 4 cm thì nguyên tử có đường kính khoảng (đường kính nguyên tử gấp khoảng 10⁴ lần hạt nhân)

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Thí nghiệm của Rutherford: bắn chùm hạt α (mang điện dương) vào một lá vàng rất mỏng, quanh lá đặt màn huỳnh quang. Kết quả: hầu hết hạt α đi thẳng; một số ít bị lệch hướng; rất ít hạt (khoảng 1 trong 8 000) bị bật ngược trở lại.

    a)Hầu hết hạt α đi thẳng chứng tỏ nguyên tử có cấu tạo rỗng.

    b)Hạt α bị lệch hướng là do va chạm với các electron.

    c)Có hạt α bật ngược trở lại chứng tỏ hạt nhân mang điện dương và rất nặng.

    d)Thí nghiệm cho thấy thể tích hạt nhân bằng khoảng 10⁻⁴ lần thể tích nguyên tử.

  2. 2
    Vận dụng

    Nguyên tử X có tổng số hạt proton, neutron, electron là 36, trong đó số hạt mang điện gấp đôi số hạt không mang điện.

    a)Nguyên tử X có 12 electron.

    b)Số hạt mang điện của X là 12.

    c)Khối lượng nguyên tử X xấp xỉ 24 amu.

    d)Khối lượng các electron chiếm khoảng 1 % khối lượng nguyên tử X.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) electron mang điện âm và có khối lượng rất nhỏ; (2) mọi hạt nhân nguyên tử đều có neutron; (3) khối lượng nguyên tử tập trung chủ yếu ở hạt nhân; (4) proton nặng hơn electron khoảng 1836 lần; (5) điện tích hạt nhân bằng tổng số proton và neutron. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Nguyên tử Y có tổng số hạt là 60, số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 20. Số neutron của Y là bao nhiêu? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Nguyên tử carbon có 6 proton và 6 neutron. Khối lượng nguyên tử carbon là a·10⁻²⁶ kg (1 amu = 1,6605·10⁻²⁷ kg). Giá trị a (làm tròn đến hàng phần trăm) là bao nhiêu? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Bài kiểm tra thường hỏi điện tích, khối lượng, vị trí của proton, neutron, electron; kết luận của thí nghiệm tia âm cực và thí nghiệm Rutherford; so sánh kích thước nguyên tử với hạt nhân (10⁴ lần).
  • •Dạng tổng số hạt (2p + n, mang điện 2p, không mang điện n) hay có ở phần tự luận và trả lời ngắn; ý dễ sai là quên electron cũng mang điện, cộng khối lượng electron như 1 amu, nhầm tỉ số đường kính với tỉ số thể tích.
  • •Bài này là nền cho bài 2 (số hiệu nguyên tử Z, số khối A, đồng vị) và bài 3 (lớp vỏ electron); lên lớp 12, Vật lí học tiếp về hạt nhân (phóng xạ, năng lượng liên kết), Hoá học dùng electron hoá trị để giải thích tính chất kim loại.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Nguyên tố hoá học