Khái quát về virus
Nêu được virus không có cấu tạo tế bào, mô tả cấu tạo và hình dạng, giải thích vì sao virus kí sinh nội bào bắt buộc, trình bày năm giai đoạn nhân lên, tính tính đặc hiệu theo thụ thể và phân biệt chu trình tan với tiềm tan.
Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Virus là thực thể chưa có cấu tạo tế bào, kích thước siêu nhỏ (khoảng 20 – 300 nm). Lõi là nucleic acid — DNA hoặc RNA, không bao giờ cả hai; vỏ là capsid (protein, ghép từ các capsomer). Một số virus có thêm vỏ ngoài mang gai glycoprotein.
- 2Virus kí sinh nội bào bắt buộc: không có ribosome, không tự trao đổi chất; ngoài tế bào chủ nó chỉ là hạt không hoạt động, vào tế bào sống mới nhân lên bằng bộ máy của tế bào chủ.
- 3Năm giai đoạn: hấp phụ → xâm nhập → sinh tổng hợp → lắp ráp → phóng thích. Một tế bào chủ cho ra nhiều virus mới: sau chu kì từ 1 virus có virus (mỗi tế bào cho virus, lí thuyết).
- 4Tính đặc hiệu: ở bước hấp phụ, gai virus phải khớp thụ thể trên màng tế bào chủ như chìa với ổ khoá ⇒ mỗi virus chỉ lây được một số loại tế bào (virus khảm thuốc lá không lây người).
- 5Bẫy: virus không phải "vi khuẩn rất nhỏ" (vi khuẩn có cấu tạo tế bào); virus không tự phân đôi; chu trình tiềm tan không phải virus đã biến mất — DNA virus nằm trong DNA tế bào chủ và nhân lên cùng tế bào.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: gai virus A khớp thụ thể nên bám, gai virus B không khớp; nucleic acid vào tế bào và bộ máy của chủ làm ra nhiều bản; lắp ráp rồi tế bào vỡ thả virus mới; so sánh trong và ngoài tế bào. Rồi tự chơi: kéo năm giai đoạn (và một thẻ bẫy) vào đúng việc xảy ra.
Hai virus tiến lại gần một tế bào chủ.
Gai hình tam giác khớp ổ thụ thể; gai hình vuông không khớp
1 🦠 Virus là gì? Cấu tạo và hình dạng
Cần nhớ
- ✦Virus là thực thể chưa có cấu tạo tế bào: không có màng sinh chất, tế bào chất, ribosome. Vì vậy nhiều nhà khoa học không xếp virus là sinh vật hoàn chỉnh.
- ✦Kích thước siêu nhỏ, đo bằng nanomet: khoảng 20 – 300 nm, nhỏ hơn tế bào nhân sơ (1 – 5 µm) hàng chục đến hàng trăm lần; phải dùng kính hiển vi điện tử mới thấy. 1 µm = 1000 nm.
- ✦Cấu tạo cơ bản: lõi nucleic acid (DNA hoặc RNA, một loại duy nhất) + vỏ capsid bằng protein, do nhiều capsomer ghép lại. Capsid bảo vệ lõi và giúp virus bám vào tế bào chủ.
- ✦Một số virus có thêm vỏ ngoài (màng lipid lấy từ tế bào chủ) cắm các gai glycoprotein; gai là phần nhận ra thụ thể ở bước hấp phụ.
- ✦Hình dạng: xoắn (virus khảm thuốc lá), khối đa diện (virus adeno), hỗn hợp (thể thực khuẩn — phage — có đầu khối và đuôi xoắn).
Virus và vi khuẩn
| Đặc điểm | Vi khuẩn | Virus |
|---|---|---|
| Cấu tạo tế bào | có (nhân sơ) | không có |
| Kích thước | khoảng 1 – 5 µm | khoảng 20 – 300 nm |
| Vật chất di truyền | DNA (tế bào còn có RNA) | DNA hoặc RNA |
| Ribosome | có | không có |
| Tự sinh sản | có (phân đôi) | không — phải nhờ tế bào chủ |
Dạng bài
So sánh kích thước virus – tế bào (đổi nm ↔ µm)
- 1 Đưa hai kích thước về cùng một đơn vị: 1 µm = 1000 nm.
- 2 Tỉ số = kích thước lớn ÷ kích thước nhỏ.
- 3 Với "xếp nối đuôi nhau": số hạt = chiều dài tổng ÷ đường kính một hạt.
- 4 Kiểm tra: tỉ số lớn hơn 1, đơn vị đã triệt tiêu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: So thẳng "100" với "2" mà quên đổi đơn vị (kết luận virus lớn hơn vi khuẩn 50 lần); 1 µm là 1000 nm chứ không phải 100 nm.
Virus hình cầu đường kính 100 nm; vi khuẩn dài 2 µm (số liệu minh hoạ). Vi khuẩn dài gấp bao nhiêu lần đường kính virus? Cần bao nhiêu virus xếp thẳng hàng sát nhau để dài bằng vi khuẩn?
Hướng dẫn giải
2 🔁 Năm giai đoạn nhân lên của virus
Cần nhớ
- ✦Virus kí sinh nội bào bắt buộc: chỉ nhân lên được bên trong tế bào sống, dùng nguyên liệu và bộ máy của tế bào chủ. Ngoài tế bào chủ, virus không trao đổi chất, không lớn lên, không tự nhân đôi.
- ✦(1) Hấp phụ: gai virus bám vào thụ thể trên màng tế bào chủ. (2) Xâm nhập: vật chất di truyền (hoặc cả hạt) vào tế bào. (3) Sinh tổng hợp: tế bào chủ làm ra nucleic acid và protein cho virus. (4) Lắp ráp: ghép lõi với capsid thành hạt virus mới. (5) Phóng thích: virus mới ra khỏi tế bào.
- ✦Cách xâm nhập khác nhau tuỳ loại: phage như một ống tiêm, bơm DNA vào vi khuẩn, vỏ ở lại bên ngoài; virus động vật có vỏ ngoài thường hoà màng hoặc được tế bào nhập bào cả hạt rồi mới tháo vỏ.
- ✦Ở bước sinh tổng hợp, người làm việc là ribosome và enzyme của tế bào chủ, chỉ có điều chúng làm theo "bản chỉ dẫn" của virus (ẩn dụ: virus đưa bản vẽ, tế bào chủ là nhà máy).
- ✦Một tế bào chủ cho ra nhiều virus mới (hàng chục tới hàng trăm, tuỳ loại), mỗi virus mới lại đi tìm tế bào khác ⇒ số virus tăng theo luỹ thừa.
Năm giai đoạn — việc gì xảy ra
| Giai đoạn | Việc xảy ra | Cần gì ở tế bào chủ |
|---|---|---|
| 1. Hấp phụ | gai virus bám vào thụ thể | thụ thể khớp trên màng |
| 2. Xâm nhập | nucleic acid (hoặc cả hạt) vào tế bào | màng tế bào |
| 3. Sinh tổng hợp | tạo nucleic acid và protein capsid mới | ribosome, enzyme, nguyên liệu |
| 4. Lắp ráp | ghép lõi + capsid thành virus mới | chỗ trống trong tế bào chất |
| 5. Phóng thích | virus mới ra ngoài (có thể làm vỡ tế bào) | — |
Dạng bài
Tính số virus sau k chu kì nhân lên
- 1 Xác định số virus ban đầu và số virus mới mỗi tế bào chủ giải phóng (mỗi virus mới lây được một tế bào mới).
- 2 Mỗi chu kì số virus nhân lần: sau chu kì có (lí thuyết, bỏ qua virus mất đi).
- 3 Muốn số chu kì tối thiểu để vượt một mức : thử đến khi .
- 4 Kiểm tra: tăng 1 thì nhân thêm đúng lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thay vì nhân (3 chu kì · 6 = 18 virus) hoặc lấy làm số mũ: mỗi virus mới lại tạo virus nên số lượng tăng theo luỹ thừa .
Mỗi tế bào chủ giải phóng 6 virus mới (số liệu minh hoạ, như hình trên sim; thực tế nhiều hơn). Từ 1 virus, sau 3 chu kì có tối đa bao nhiêu virus? Sau bao nhiêu chu kì thì lần đầu vượt 1000?
Hướng dẫn giải
3 🔑 Thụ thể và tính đặc hiệu
Cần nhớ
- ✦Ở bước hấp phụ, gai (hoặc protein capsid) của virus phải khớp với thụ thể trên màng tế bào chủ, như chìa với ổ khoá. Không khớp thì virus không bám được và cả chu trình dừng ngay từ bước 1.
- ✦Vì thế virus rất kén vật chủ: virus cúm người không lây sang cây; virus khảm thuốc lá không gây bệnh cho người; phage chỉ nhiễm đúng loại vi khuẩn của nó.
- ✦Tế bào nào có thụ thể khớp thì virus mới vào được: một virus có thể lây nhiều loại tế bào nếu các loại ấy cùng có thụ thể phù hợp; một loại tế bào có thể có nhiều thụ thể nên nhiều virus khác nhau cùng bám.
- ✦Hiểu theo hướng ngược lại: nếu làm mất hoặc che thụ thể thì virus không bám được — đó là ý tưởng của một số cách ngăn nhiễm virus.
Ví dụ về tính đặc hiệu
| Virus | Vật chủ thường gặp | Không lây |
|---|---|---|
| Virus khảm thuốc lá | cây thuốc lá và vài loài họ cà | người, động vật |
| Virus cúm | tế bào đường hô hấp của người | cây trồng, vi khuẩn |
| Phage T4 | vi khuẩn E. coli | tế bào người, tế bào thực vật |
Dạng bài
Đọc bảng thí nghiệm "virus lây được tế bào nào"
- 1 Ở mỗi ô "nhiễm" ⇒ gai virus khớp thụ thể của tế bào đó.
- 2 Cột nào toàn "không" ⇒ tế bào ấy không có thụ thể khớp với bất kì virus nào đã thử.
- 3 Hai virus cùng lây một loại tế bào thì cùng nhận ra một thụ thể trên loại tế bào đó.
- 4 Kiểm tra: kết luận chỉ rút từ các ô trong bảng, không suy rộng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Kết luận "tế bào Z không bị virus nào lây" cho mọi virus: bảng chỉ thử ba virus, không nói gì về virus khác.
Ba virus V1, V2, V3 thử trên ba loại tế bào X, Y, Z (số liệu minh hoạ): Tế bào Z có thụ thể khớp với virus nào? Có bao nhiêu cặp virus – tế bào nhiễm?
Hướng dẫn giải
4 🔀 Chu trình tan và chu trình tiềm tan
Cần nhớ
- ✦Chu trình tan: virus nhân lên ngay, lắp ráp rồi phá vỡ tế bào chủ để ra ngoài; tế bào chết.
- ✦Chu trình tiềm tan: sau xâm nhập, nucleic acid của virus gắn vào DNA tế bào chủ và nằm im; mỗi lần tế bào phân chia nó được nhân lên cùng DNA tế bào, tế bào vẫn sống bình thường.
- ✦Tiềm tan không phải virus biến mất: khi gặp điều kiện thích hợp (ví dụ môi trường thay đổi, tế bào bị tổn thương), virus chuyển sang chu trình tan.
- ✦Khái niệm này đặc biệt rõ ở phage; một số virus gây bệnh ở người cũng có giai đoạn "ẩn" trong tế bào.
So sánh hai chu trình
| Đặc điểm | Chu trình tan | Chu trình tiềm tan |
|---|---|---|
| Vật chất di truyền của virus | nhân lên ngay trong tế bào chất | gắn vào DNA tế bào chủ |
| Số hạt virus mới ngay sau xâm nhập | nhiều, ra khỏi tế bào | chưa có (chỉ có "bản" DNA nằm trong tế bào) |
| Số phận tế bào chủ | bị phá vỡ | vẫn sống, phân chia bình thường |
| Có thể chuyển sang kiểu kia | — | có (sang chu trình tan) |
Dạng bài
Đếm tế bào mang virus ở chu trình tiềm tan
- 1 Xác định số tế bào mang virus ban đầu và số lần phân chia .
- 2 DNA virus nằm trong DNA tế bào nên mọi tế bào con đều mang: số tế bào mang virus .
- 3 Kiểm tra: mỗi lần phân chia số tế bào nhân đôi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tiềm tan thì virus "mất" khỏi tế bào hoặc chỉ một tế bào mang virus: DNA virus được sao chép theo DNA tế bào nên mọi tế bào con đều mang.
Một vi khuẩn mang DNA phage ở trạng thái tiềm tan phân chia liên tiếp 4 lần (mọi tế bào con đều mang). Có bao nhiêu tế bào mang phage? Sau 3 lần phân chia thì sao?
Hướng dẫn giải
5 🌍 Sinh học quanh ta
- ✦🌱 Virus khảm thuốc lá là virus đầu tiên được phát hiện và nghiên cứu: nó làm lá thuốc lá và vài cây trồng khác loang vết, chỉ lây cây, không lây người.
- ✦🦠 Virus nhỏ tới mức kính hiển vi thường không thấy — các nhà khoa học chỉ nhìn rõ hình dạng của chúng bằng kính hiển vi điện tử.
- ✦🔬 Phage (thể thực khuẩn) chỉ nhiễm vi khuẩn; nhờ tính đặc hiệu, người ta nghiên cứu phage để diệt đúng vi khuẩn gây bệnh (bài 25 sẽ nói thêm).
- ✦🧼 Vì ngoài tế bào chủ virus không tự nhân lên, nhiều biện pháp phòng bệnh chỉ cần không cho virus gặp tế bào chủ (che chắn, giữ vệ sinh, tiêm phòng); bài 25 sẽ học cụ thể.
- ✦🩺 Khi bạn hoặc người nhà thấy sốt, ho, nổi ban kéo dài, hãy đến cơ sở y tế; bài học chỉ nêu cách virus hoạt động, không dùng để tự chẩn đoán.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "virus tự sinh sản / có ribosome / có màng sinh chất / có cả DNA và RNA" ⇒ sai. Virus: lõi DNA hoặc RNA, vỏ capsid, kí sinh nội bào bắt buộc.
- ✦Thứ tự năm giai đoạn nhớ bằng chữ đầu: H – X – S – L – P (hấp phụ, xâm nhập, sinh tổng hợp, lắp ráp, phóng thích).
- ✦"Vì sao virus kén vật chủ?" ⇒ gai khớp thụ thể (chìa – ổ khoá), không phải vì nhiệt độ hay ánh sáng.
- ✦Đếm số virus: nhân mỗi chu kì (), đếm tế bào tiềm tan: nhân đôi mỗi lần phân chia ().
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi virus là vi khuẩn nhỏ: vi khuẩn là tế bào nhân sơ (1 – 5 µm) có ribosome; virus (20 – 300 nm) không có cấu tạo tế bào.
- ✦Cho virus "có cả DNA và RNA": mỗi virus chỉ một loại; tế bào mới có cả hai.
- ✦Nghĩ virus tự nhân đôi trong nước hoặc môi trường dinh dưỡng: cần tế bào sống làm chủ.
- ✦Nhầm hấp phụ với xâm nhập: hấp phụ là bám vào thụ thể ngoài màng, xâm nhập mới là đưa vật chất di truyền vào.
- ✦Tính 3 chu kì với 6 virus mới/tế bào là 18 thay vì ; tính tiềm tan 4 lần phân chia là 4 tế bào thay vì .
- ✦Cho tiềm tan nghĩa là virus đã biến mất: nó nằm trong DNA tế bào chủ và có thể chuyển sang chu trình tan.
🧮 Kiểm tra tỉ lệ và đại lượng
- ✦Đưa về cùng đơn vị trước khi so nm với µm (1 µm = 1000 nm).
- ✦ phải tăng đúng lần khi tăng 1.
- ✦Bảng "lây được tế bào nào": chỉ rút ra từ các ô đã thử, cột toàn "không" nghĩa là tế bào đó không khớp với những virus đã thử.
- ✦Một tế bào sống tiềm tan không nằm trong số "tế bào bị phá vỡ" của chu trình tan.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cấu tạo và hình dạng
- 1Nhận biết
Điểm khác biệt căn bản giữa virus và vi khuẩn là
- 2Thông hiểu
Thành phần nào sau đây có thể có ở một hạt virus?
- 3Thông hiểu
Gai glycoprotein của virus có vỏ ngoài có vai trò chính là
- 4Thông hiểu
Về virus và vi khuẩn, hãy xét các nhận định:
a)Vi khuẩn có ribosome, virus thì không.
b)Mỗi hạt virus chứa cả DNA lẫn RNA.
c)Virus quan sát rõ bằng kính hiển vi quang học thường.
d)Thể thực khuẩn (phage) có đầu dạng khối và đuôi dạng xoắn.
- 5Vận dụng Virus đường kính 100 nm, vi khuẩn dài 2 µm (1 µm = 1000 nm; số liệu minh hoạ). Vi khuẩn dài gấp bao nhiêu lần đường kính virus? Đáp số:
Năm giai đoạn nhân lên
- 1Nhận biết
Giai đoạn đầu tiên trong chu trình nhân lên của virus là
- 2Thông hiểu
Sắp xếp năm giai đoạn nhân lên của virus theo đúng thứ tự (bấm lần lượt):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Ở giai đoạn sinh tổng hợp, protein capsid của virus mới được tạo ra nhờ
- 4Thông hiểu Mỗi tế bào chủ giải phóng 6 virus mới, mỗi virus mới lại nhiễm một tế bào mới (số liệu minh hoạ). Từ 1 virus, sau 3 chu kì có tối đa bao nhiêu virus? Đáp số:
- 5Vận dụng Mỗi tế bào chủ giải phóng 20 virus mới (số liệu minh hoạ). Từ 1 virus, sau 3 chu kì có tối đa bao nhiêu virus? Đáp số:
- 6Vận dụng
Mỗi tế bào chủ cho 6 virus mới (số liệu minh hoạ). Từ 1 virus, cần ít nhất bao nhiêu chu kì để số virus lần đầu vượt 1000?
Thụ thể và tính đặc hiệu
- 1Nhận biết
Virus rất kén vật chủ vì
- 2Thông hiểu
Virus khảm thuốc lá không gây bệnh cho người vì
- 3Thông hiểu
Một virus cúm của người tiếp xúc với tế bào lá cây. Chu trình nhân lên dừng ở giai đoạn
- 4Vận dụng
Thí nghiệm lây nhiễm (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 5Thông hiểu Ở bảng sau, có bao nhiêu cặp virus – tế bào bị nhiễm? Đáp số:
Chu trình tan và tiềm tan
- 1Nhận biết
Trong chu trình tiềm tan, vật chất di truyền của virus
- 2Thông hiểu Một vi khuẩn mang DNA phage tiềm tan phân chia liên tiếp 4 lần, mọi tế bào con đều mang phage. Có bao nhiêu tế bào mang phage? Đáp số:
- 3Vận dụng
Một ống nuôi vi khuẩn sinh trưởng bình thường nhiều thế hệ, không thêm phage từ ngoài, nhưng bỗng tan hàng loạt khi đổi điều kiện nuôi. Giải thích hợp lí nhất là
- 4Thông hiểu
Điểm chỉ có ở chu trình tan mà không có ở chu trình tiềm tan (ngay sau xâm nhập) là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng về virus?
- 2Vận dụng
Mỗi tế bào chủ giải phóng 10 virus mới (số liệu minh hoạ), mỗi virus mới lại nhiễm một tế bào mới. Từ 1 virus, sau 3 chu kì có tối đa bao nhiêu virus?
- 3Vận dụng
Xử lí vi khuẩn bằng một hoá chất làm mất thụ thể trên màng, rồi cho phage vào: phage không nhân lên được. Kết luận hợp lí nhất là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Bốn ống thí nghiệm với phage (số liệu minh hoạ):
a)Ở ống C, phage không tăng vì virus không tự nhân lên ngoài tế bào sống.
b)Ở ống B, phage không tăng vì tế bào hành không có thụ thể khớp với phage.
c)Ở ống D, phage đã bám bình thường nhưng bị chặn ở giai đoạn lắp ráp.
d)Ở ống A, số phage tăng do phage tự phân đôi trong dung dịch.
- 2Vận dụng
Về chu trình tan và chu trình tiềm tan ở phage:
a)Ở chu trình tiềm tan, DNA phage gắn vào DNA vi khuẩn và được nhân lên cùng vi khuẩn.
b)Ở chu trình tan, vi khuẩn bị phá vỡ khi virus mới được phóng thích.
c)Một vi khuẩn tiềm tan phân chia 3 lần thì có 3 tế bào con mang phage.
d)Ở giai đoạn tiềm tan virus đã biến mất khỏi tế bào.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) virus có cấu tạo tế bào đơn giản; (2) lõi virus là DNA hoặc RNA; (3) mọi virus đều có vỏ ngoài; (4) hấp phụ là giai đoạn gai virus bám vào thụ thể; (5) virus nhân lên nhờ ribosome của tế bào chủ; (6) virus tự nhân đôi được trong dung dịch dinh dưỡng không có tế bào. Có bao nhiêu phát biểu đúng? Đáp số:
- 2Vận dụng Mỗi tế bào chủ giải phóng 5 virus mới (số liệu minh hoạ), mỗi virus mới lại nhiễm một tế bào mới. Từ 1 virus, sau 4 chu kì có tối đa bao nhiêu virus? Đáp số:
- 3Vận dụng Các virus hình cầu đường kính 80 nm xếp thẳng hàng sát nhau. Cần bao nhiêu virus để chiều dài đạt 8 µm (1 µm = 1000 nm)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi điểm khác biệt căn bản giữa virus và tế bào (không có cấu tạo tế bào, lõi DNA hoặc RNA, kí sinh nội bào bắt buộc), thứ tự năm giai đoạn nhân lên, vì sao virus kén vật chủ; nhớ gai khớp thụ thể.
- •Phần II hay có bảng thí nghiệm lây nhiễm hoặc bảng phage với bốn nhận định: ý dễ mất điểm là "virus tự phân đôi", "mất thụ thể vẫn bám được", "tiềm tan nghĩa là virus biến mất".
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, số virus sau k chu kì (N₀ · bᵏ), số tế bào mang virus tiềm tan (2ⁿ) hoặc đổi nm ↔ µm. Bài này nối với bài 25 (bệnh do virus, vaccine), Sinh 11 (miễn dịch ở người và động vật) và Sinh 12 (công nghệ gene: virus làm thể truyền).
Một số bệnh do virus và các thành tựu nghiên cứu ứng dụng virus