Tế bào nhân sơ
Nêu đặc điểm chung và cấu tạo tế bào nhân sơ (vi khuẩn), giải thích vì sao kích thước nhỏ là ưu thế qua tỉ lệ bề mặt trên thể tích (tính S/V của hình cầu và khối lập phương), phân biệt vi khuẩn Gram dương với Gram âm và không nhầm vùng nhân với nhân hoàn chỉnh.
Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tế bào nhân sơ (vi khuẩn) rất nhỏ (khoảng 1 – 5 µm), chưa có nhân hoàn chỉnh (DNA nằm ở vùng nhân không có màng bao) và chưa có bào quan có màng. Vẫn có ribosome (loại nhỏ hơn ở tế bào nhân thực, không có màng).
- 2Cấu tạo: thành tế bào (peptidoglycan) → màng sinh chất → tế bào chất (có ribosome) → vùng nhân (DNA vòng); nhiều vi khuẩn có plasmid (DNA vòng nhỏ), vỏ nhầy, roi (di chuyển), lông (bám).
- 3Nhỏ là ưu thế: tế bào hình cầu bán kính có , khối lập phương cạnh có ; càng nhỏ thì càng lớn ⇒ trao đổi chất nhanh ⇒ sinh trưởng, sinh sản nhanh (một số vi khuẩn phân chia 20 phút một lần).
- 4Nhuộm Gram chia vi khuẩn hai nhóm: Gram dương (thành dày, giữ thuốc nhuộm tím) và Gram âm (thành mỏng, có thêm màng ngoài, bắt màu đỏ hồng); hai nhóm đáp ứng khác nhau với kháng sinh.
- 5Bẫy: vi khuẩn có DNA (ở vùng nhân) chứ không phải "không có vật chất di truyền"; vùng nhân không phải nhân; ribosome có ở nhân sơ nhưng không phải bào quan có màng.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: cấu tạo tế bào vi khuẩn (thành, màng, vùng nhân, ribosome, plasmid, roi), nhuộm Gram (thành dày giữ màu tím, thành mỏng có màng ngoài bắt màu đỏ hồng), cắt một khối cạnh 2 thành 8 khối cạnh 1 (diện tích gấp đôi, S/V từ 3 lên 6) và so tế bào nhỏ với tế bào lớn. Sau đó tự chơi: kéo 6 thẻ tên vào đúng 6 ô đánh số trên tế bào vi khuẩn (thẻ "Nhân có màng nhân" là thẻ bẫy: vi khuẩn chỉ có vùng nhân), rồi kéo núm đổi bán kính tế bào cầu để thấy S/V = 3/r thay đổi.
Vi khuẩn: ngoài cùng là thành tế bào peptidoglycan.
Có DNA, ribosome, màng; chưa có nhân và bào quan có màng
1 🦠 Đặc điểm chung của tế bào nhân sơ
Cần nhớ
- ✦Tế bào nhân sơ có kích thước rất nhỏ (khoảng 1 – 5 µm), chưa có nhân hoàn chỉnh (không có màng nhân) và chưa có bào quan có màng bao bọc (không có ti thể, lục lạp, lưới nội chất, bộ máy Golgi).
- ✦Vật chất di truyền của vi khuẩn là DNA vòng nằm ở vùng nhân: một vùng trong tế bào chất không có màng ngăn cách. Không có màng nhân nên chưa gọi là nhân — đó là lí do tên "nhân sơ" (sơ = chưa hoàn chỉnh).
- ✦Tế bào chất có ribosome (kích thước nhỏ hơn ribosome của tế bào nhân thực). Ribosome là nơi tổng hợp protein và không có màng bao, nên không thuộc nhóm bào quan có màng.
- ✦Sinh vật nhân sơ gồm vi khuẩn (và vi khuẩn cổ). Tế bào nhân sơ thường có thành tế bào bao ngoài màng sinh chất.
Tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực
| Đặc điểm | Tế bào nhân sơ | Tế bào nhân thực |
|---|---|---|
| Kích thước | 1 – 5 µm | 10 – 100 µm |
| Nhân | vùng nhân, không có màng nhân | nhân hoàn chỉnh, có màng nhân |
| Bào quan có màng | không có | có: ti thể, lưới nội chất, bộ máy Golgi… |
| Ribosome | có, loại nhỏ hơn | có, loại lớn hơn |
| Thành tế bào | peptidoglycan (vi khuẩn) | cellulose (thực vật), chitin (nấm), không có (động vật) |
| Ví dụ | vi khuẩn | nấm, thực vật, động vật, nguyên sinh vật |
Dạng bài
Nhận ra tế bào nhân sơ qua bảng số liệu
- 1 Xác định dữ kiện: kích thước, có màng nhân không, có bào quan có màng không.
- 2 Tế bào nhân sơ khi không có màng nhân và không có bào quan có màng; kích thước thường chỉ vài µm.
- 3 Một đặc điểm chưa đủ: cần xét đồng thời cả ba cột (nhân, bào quan, kích thước).
- 4 Kiểm tra: không có màng nhân mà lại có ti thể thì mâu thuẫn — tế bào nhân thực luôn có cả hai ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ dựa vào kích thước: một tế bào nhân thực nhỏ vẫn có màng nhân và bào quan có màng, nên phải xét cả nhân và bào quan.
Khảo sát ba tế bào X (2 µm, không màng nhân, không bào quan có màng), Y (40 µm, có màng nhân, có bào quan có màng), Z (3 µm, không màng nhân, không bào quan có màng). Tế bào nào là nhân sơ?
Hướng dẫn giải
2 🧫 Cấu tạo tế bào vi khuẩn
Cần nhớ
- ✦Thành tế bào (peptidoglycan) giữ hình dạng và bảo vệ tế bào; màng sinh chất (phospholipid kép + protein) kiểm soát chất ra vào.
- ✦Tế bào chất là khối dịch chứa các ribosome và nhiều chất khác; không có bào quan có màng, không có khung xương như tế bào nhân thực.
- ✦Vùng nhân chứa một phân tử DNA vòng; nhiều vi khuẩn còn có plasmid: DNA vòng nhỏ nằm ngoài vùng nhân, nhân đôi độc lập và thường mang gene có lợi (ví dụ gene kháng kháng sinh).
- ✦Cấu trúc có ở một số vi khuẩn: vỏ nhầy (bảo vệ, chống lại bạch cầu), roi (di chuyển), lông (bám vào bề mặt, bám vào tế bào chủ).
Cấu trúc và việc của chúng
| Cấu trúc | Vị trí | Việc làm |
|---|---|---|
| Vỏ nhầy | ngoài cùng (ở một số loài) | bảo vệ, chống bạch cầu, giữ nước |
| Thành tế bào | ngoài màng sinh chất | giữ hình dạng, bảo vệ (peptidoglycan) |
| Màng sinh chất | trong thành tế bào | kiểm soát chất ra vào |
| Ribosome | tế bào chất | tổng hợp protein |
| Vùng nhân | tế bào chất, không màng | chứa DNA vòng (thông tin di truyền) |
| Plasmid | ngoài vùng nhân | DNA vòng nhỏ, mang gene bổ sung |
| Roi / lông | mọc ra ngoài thành | di chuyển / bám |
3 📏 Kích thước nhỏ và tỉ lệ S/V
Cần nhớ
- ✦Mọi chất ra vào tế bào đều đi qua bề mặt (diện tích ), còn nhu cầu chất của tế bào tỉ lệ với thể tích (). Vì vậy tỉ lệ cho biết tế bào "thu" nhanh đến đâu so với "cần".
- ✦Khi tế bào phóng to, diện tích tăng theo bình phương còn thể tích tăng theo lập phương: giảm. Tế bào càng nhỏ thì càng lớn ⇒ trao đổi chất với môi trường nhanh ⇒ sinh trưởng và sinh sản nhanh.
- ✦Hình cầu bán kính : , ⇒ . Khối lập phương cạnh : , ⇒ . Đơn vị của là µm⁻¹.
- ✦Nhờ vậy trong điều kiện thuận lợi một số vi khuẩn phân chia mỗi 20 phút: từ 1 tế bào, sau mỗi 20 phút số tế bào nhân đôi. Đó cũng là lí do thức ăn để ngoài trời nóng, ẩm hỏng rất nhanh.
Dạng bài
Tính S/V của hình cầu và khối lập phương
- 1 Xác định dạng tế bào (cầu hay lập phương) và kích thước (bán kính hoặc cạnh ), đổi về cùng đơn vị µm.
- 2 Hình cầu: . Lập phương: .
- 3 So sánh hai tế bào: tế bào có kích thước nhỏ hơn thì lớn hơn, tỉ số nghịch với kích thước.
- 4 Kiểm tra: kích thước tăng lần thì giảm lần (S tăng , V tăng ) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tế bào càng lớn thì S/V càng lớn vì diện tích lớn hơn: diện tích tăng nhưng thể tích tăng nhanh hơn nhiều, nên S/V giảm.
Tế bào vi khuẩn dạng cầu có bán kính 1 µm, tế bào nhân thực dạng cầu có bán kính 10 µm. Tính S/V của mỗi tế bào và so sánh. Khối lập phương cạnh 4 µm có S/V bằng bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Cắt một khối lớn thành nhiều khối nhỏ
- 1 Xác định dữ kiện: cạnh khối lớn và số khối nhỏ (cắt đôi mỗi cạnh: khối, cạnh ).
- 2 Tính và khối lớn: , .
- 3 Tổng của các khối nhỏ = số khối nhỏ · ; tổng không đổi (cùng một lượng vật chất).
- 4 So sánh trước và sau, rồi tính trước và sau.
- 5 Kiểm tra: không đổi, sau gấp sau / trước lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ cắt nhỏ thì tổng diện tích không đổi vì "vật chất vẫn thế": thể tích giữ nguyên nhưng các mặt cắt mới làm tăng diện tích bề mặt.
Khối lập phương cạnh 2 µm được cắt thành 8 khối lập phương cạnh 1 µm. Tổng diện tích bề mặt tăng bao nhiêu lần? S/V thay đổi thế nào?
Hướng dẫn giải
4 🎨 Nhuộm Gram và đáp ứng kháng sinh
Cần nhớ
- ✦Nhuộm Gram là kĩ thuật nhuộm trong phòng thí nghiệm giúp chia vi khuẩn làm hai nhóm dựa trên cấu trúc thành tế bào.
- ✦Gram dương: thành peptidoglycan dày, giữ lại thuốc nhuộm đầu tiên nên bắt màu tím. Gram âm: thành peptidoglycan mỏng, bên ngoài có thêm màng ngoài, mất thuốc tím và bắt màu thuốc nhuộm bổ sung nên có màu đỏ hồng.
- ✦Hai nhóm đáp ứng khác nhau với kháng sinh (ví dụ màng ngoài của Gram âm cản một số thuốc), nên phân loại này có ý nghĩa điều trị. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ kê đơn và đúng liều.
- ✦Nhớ: Gram dương — thành dày — tím; Gram âm — thành mỏng + màng ngoài — đỏ hồng.
So sánh hai nhóm vi khuẩn
| Đặc điểm | Gram dương | Gram âm |
|---|---|---|
| Thành peptidoglycan | dày | mỏng |
| Màng ngoài | không có | có |
| Màu sau nhuộm Gram | tím | đỏ hồng |
| Ý nghĩa | đáp ứng kháng sinh khác với Gram âm | đáp ứng kháng sinh khác với Gram dương |
5 🌍 Sinh học quanh ta
- ✦🍚 Cơm, thức ăn để ngoài trời nóng ẩm hỏng nhanh vì vi khuẩn phân chia mỗi 20 phút; bảo quản lạnh làm chúng sinh sản chậm lại.
- ✦🧼 Rửa tay bằng xà phòng làm trôi vi khuẩn bám trên da; vi khuẩn rất nhỏ nên mắt thường không thấy được.
- ✦🥛 Sữa chua, dưa muối có nhờ vi khuẩn có lợi (vi khuẩn lactic); không phải vi khuẩn nào cũng gây bệnh.
- ✦💊 Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, không trị được cúm hay cảm lạnh do virus; chỉ dùng khi bác sĩ kê đơn.
- ✦🔬 Muốn nhìn thấy vi khuẩn phải nhuộm rồi quan sát dưới kính hiển vi, vì chúng chỉ dài khoảng 1 – 5 µm.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "nhân sơ" ⇒ nhớ ba không: không màng nhân, không bào quan có màng, không khung xương; nhưng có ribosome, có DNA, có màng sinh chất.
- ✦Thấy "kích thước nhỏ có lợi gì" ⇒ S/V lớn ⇒ trao đổi chất nhanh ⇒ sinh sản nhanh.
- ✦Hình cầu ; lập phương ; kích thước gấp lần thì S/V giảm lần.
- ✦Gram dương ⇒ thành dày, tím; Gram âm ⇒ thành mỏng + màng ngoài, đỏ hồng.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nói vi khuẩn "không có vật chất di truyền": vi khuẩn có DNA vòng ở vùng nhân (và có thể có plasmid).
- ✦Nhầm vùng nhân (không màng bao) với nhân hoàn chỉnh (có màng nhân).
- ✦Nói nhân sơ "không có ribosome": có ribosome nhỏ; ribosome không có màng nên không phải bào quan có màng.
- ✦Nghĩ tế bào lớn thì trao đổi chất nhanh vì diện tích lớn: r = 5 µm có S/V = 0,6, kém r = 0,5 µm (S/V = 6) đúng 10 lần.
- ✦Cho rằng cắt khối lớn thành 8 khối nhỏ không làm đổi diện tích: tổng diện tích tăng gấp 2 lần (24 → 48), thể tích vẫn 8.
- ✦Nhầm Gram âm có thành dày: Gram dương mới có thành dày; Gram âm thành mỏng nhưng có thêm màng ngoài.
🧮 Kiểm tra tỉ lệ và đại lượng
- ✦Kích thước nhân sơ cỡ 1 – 5 µm, nhân thực cỡ 10 – 100 µm: nếu đề cho "vi khuẩn dài 30 µm" thì xem lại đề.
- ✦S/V: kích thước tăng lần ⇒ S tăng , V tăng , S/V giảm lần; đơn vị µm⁻¹.
- ✦Khi cắt khối: thể tích tổng không đổi; chỉ diện tích tổng đổi.
- ✦Đếm cấu trúc: kiểm lại từng cấu trúc xem nhân sơ có hay không, đừng đếm theo cảm tính.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đặc điểm và cấu tạo
- 1Nhận biết
Đặc điểm nào sau đây đúng với tế bào nhân sơ?
- 2Nhận biết
Thành tế bào của vi khuẩn được cấu tạo chủ yếu từ
- 3Thông hiểu
Vật chất di truyền của vi khuẩn nằm ở
- 4Thông hiểu
Khảo sát ba tế bào (số liệu minh hoạ): Những tế bào nào là tế bào nhân sơ?
- 5Vận dụng
Phát biểu nào sau đây về ribosome của vi khuẩn là đúng?
- 6Thông hiểu Cho các cấu trúc: thành tế bào, ti thể, ribosome, vùng nhân, lưới nội chất, màng sinh chất, bộ máy Golgi. Có bao nhiêu cấu trúc có mặt trong một tế bào vi khuẩn điển hình? Đáp số:
Tỉ lệ bề mặt trên thể tích (S/V)
- 1Nhận biết
Kích thước nhỏ mang lại ưu thế gì cho tế bào nhân sơ?
- 2Thông hiểu Tế bào vi khuẩn dạng cầu có bán kính 1 µm. Tỉ lệ S/V (đơn vị µm⁻¹) bằng bao nhiêu? Đáp số:
- 3Thông hiểu Khối lập phương cạnh 4 µm. Tỉ lệ S/V (µm⁻¹) bằng bao nhiêu? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Ba tế bào hình cầu (số liệu minh hoạ): Tế bào nào trao đổi chất với môi trường nhanh nhất (S/V lớn nhất)?
- 5Vận dụng
Tế bào cầu bán kính 0,5 µm so với tế bào cầu bán kính 5 µm có tỉ lệ S/V
- 6Vận dụng Khối lập phương cạnh 2 µm được cắt thành 8 khối lập phương cạnh 1 µm. Tổng diện tích bề mặt tăng bao nhiêu lần? Đáp số:
- 7Vận dụng Một tế bào cầu có S/V = 0,6 µm⁻¹. Bán kính của nó là bao nhiêu µm? Đáp số:
- 8Vận dụng Bán kính tế bào cầu tăng 10 lần thì thể tích tăng bao nhiêu lần? Đáp số:
Vỏ nhầy, roi, lông và nhuộm Gram
- 1Nhận biết
Roi của vi khuẩn có chức năng chính là
- 2Thông hiểu
Vi khuẩn Gram âm sau khi nhuộm Gram có màu
- 3Vận dụng
Hai chủng vi khuẩn được nhuộm Gram (số liệu minh hoạ): Kết luận nào đúng?
- 4Thông hiểu
Vì sao việc phân biệt Gram dương và Gram âm có ý nghĩa điều trị?
Vì sao vi khuẩn sinh sản nhanh
- 1Thông hiểu
Vi khuẩn có thể phân chia khoảng 20 phút một lần trong điều kiện thuận lợi vì
- 2Thông hiểu Từ 1 tế bào vi khuẩn phân chia 20 phút một lần trong điều kiện thuận lợi, sau 1 giờ có bao nhiêu tế bào? Đáp số:
- 3Vận dụng Từ 1 tế bào vi khuẩn phân chia 20 phút một lần, sau 2 giờ có bao nhiêu tế bào? Đáp số:
- 4Vận dụng
Thức ăn để ngoài trời mùa hè hỏng rất nhanh. Giải thích đúng nhất là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây về tế bào nhân sơ là đúng?
- 2Vận dụng
Một tế bào dạng khối lập phương cạnh 3 µm có tỉ lệ S/V (µm⁻¹) là
- 3Vận dụng
Tế bào vi khuẩn A có đường kính 2 µm, tế bào nhân thực B có đường kính 20 µm (cả hai hình cầu). Phát biểu đúng là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Nhóm học sinh cắt một khối củ cải thành các khối nhỏ rồi tính toán (số liệu minh hoạ):
a)Khi cắt khối lớn thành 8 khối nhỏ, tổng diện tích bề mặt tăng gấp 2 lần.
b)Thể tích tổng thay đổi khi cắt khối.
c)Cách xếp 8 khối nhỏ có S/V lớn hơn khối lớn.
d)Từ bảng có thể kết luận tế bào càng lớn thì trao đổi chất càng nhanh.
- 2Vận dụng
Hai chủng vi khuẩn được nhuộm Gram và quan sát dưới kính hiển vi (số liệu minh hoạ): Cả hai chủng đều dài khoảng 2 µm.
a)Chủng M là vi khuẩn Gram dương.
b)Chủng N có màng ngoài, thành peptidoglycan mỏng hơn chủng M.
c)Chủng N không có DNA vì màu đỏ hồng không phải màu của vật chất di truyền.
d)Hai chủng đều có nhân hoàn chỉnh vì cả hai đều quan sát rõ dưới kính.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) vùng nhân có màng nhân bao bọc; (2) thành tế bào vi khuẩn là peptidoglycan; (3) ribosome của vi khuẩn là bào quan có màng; (4) S/V của tế bào càng nhỏ càng lớn; (5) Gram âm bắt màu đỏ hồng sau nhuộm Gram; (6) vi khuẩn không có DNA. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Tế bào cầu A có bán kính 0,5 µm, tế bào cầu B có bán kính 2 µm. S/V của A lớn gấp bao nhiêu lần S/V của B? Đáp số:
- 3Vận dụng Từ 1 tế bào vi khuẩn phân chia 20 phút một lần (điều kiện thuận lợi, không có tế bào chết), sau 2 giờ có tối đa bao nhiêu tế bào? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi đặc điểm tế bào nhân sơ (chưa có nhân hoàn chỉnh, có ribosome), thành phần thành tế bào (peptidoglycan), vì sao kích thước nhỏ là ưu thế (S/V lớn), Gram dương – Gram âm.
- •Phần II hay có bảng số liệu (kích thước, màng nhân, bào quan; hoặc cắt khối, nhuộm Gram) kèm bốn nhận định: ý dễ mất điểm là "vi khuẩn không có DNA", "vùng nhân có màng", "tế bào lớn thì trao đổi chất nhanh".
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, S/V của hình cầu (3/r) và lập phương (6/a), số lần S/V gấp nhau, hoặc số tế bào sau n lần phân chia (2ⁿ).
- •Nối bài: S/V dẫn tới sinh trưởng, sinh sản của vi sinh vật (bài 21) và trao đổi chất ở sinh vật (Sinh học 11); DNA vòng và plasmid dẫn tới công nghệ gene (Sinh học 12).
Tế bào nhân thực