Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật
Giải thích vì sao trao đổi chất ở vi sinh vật nhanh, hiểu sinh trưởng là tăng số lượng quần thể và tính được số tế bào bằng N = N₀ · 2ⁿ, mô tả bốn pha của nuôi cấy không liên tục cùng nguyên nhân từng pha, nêu nuôi cấy liên tục, các hình thức sinh sản và yếu tố ảnh hưởng.
Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 21
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vi sinh vật trao đổi chất rất nhanh vì tế bào nhỏ, S/V lớn; chúng tiết enzyme ra ngoài bẻ chất phức tạp thành chất đơn giản rồi mới hấp thụ (phân giải ngoại bào).
- 2Sinh trưởng ở vi sinh vật là tăng số lượng tế bào của cả quần thể (không phải một tế bào lớn lên). Thời gian thế hệ là thời gian số tế bào tăng gấp đôi (*E. coli* khoảng 20 phút ở điều kiện tốt).
- 3Công thức: với ( và cùng đơn vị). Ngược lại .
- 4Nuôi cấy không liên tục (không thêm dinh dưỡng, không rút dịch) có 4 pha: tiềm phát (làm quen, tổng hợp enzyme, chưa tăng) → luỹ thừa (chia nhanh nhất) → cân bằng (số sinh = số chết, cực đại) → suy vong (giảm). Nuôi cấy liên tục giữ quần thể ở pha luỹ thừa.
- 5Bẫy: nội bào tử không phải hình thức sinh sản (một tế bào cho một nội bào tử, số lượng không tăng); pha tiềm phát không phải "nghỉ" mà là đang tổng hợp enzyme.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: một tế bào phân đôi cứ 20 phút (1, 2, 4, 8, 16…), đường cong 4 pha vẽ dần, vì sao suy vong (dinh dưỡng cạn, chất độc tích lại), nuôi cấy liên tục so với không liên tục. Sau đó tự kéo 6 thẻ mô tả vào đúng pha (tiềm phát, luỹ thừa, cân bằng, suy vong, hoặc "không pha nào"); thẻ bẫy "nằm yên không làm gì" thả nhầm thì rung kèm lí do.
Vi khuẩn sinh trưởng bằng cách phân đôi.
1 ⚙️ Trao đổi chất ở vi sinh vật
Cần nhớ
- ✦Nhanh: tế bào nhỏ nên S/V rất lớn, chất vào ra dễ dàng, tốc độ chuyển hoá cao hơn hẳn sinh vật lớn (ôn bài 20: ).
- ✦Phân giải ngoại bào: vi sinh vật quá nhỏ để "nuốt" phân tử lớn, nên tiết enzyme ra môi trường bẻ protein, tinh bột, lipid, cellulose thành amino acid, đường, acid béo… rồi hấp thụ.
- ✦Vì thế một nhóm nhỏ vi sinh vật cũng làm biến đổi nhanh môi trường quanh chúng: thức ăn thiu, sữa chua đông, nước thải được xử lí.
- ✦Phần lớn vi sinh vật có cả tổng hợp lẫn phân giải như mọi tế bào; chi tiết ứng dụng sẽ học ở bài 22.
2 📈 Sinh trưởng và công thức N = N₀ · 2ⁿ
Cần nhớ
- ✦Sinh trưởng ở vi sinh vật = tăng số lượng tế bào của quần thể. Mỗi tế bào chỉ lớn lên chút ít (khoảng gấp đôi) rồi phân đôi, nên đo sinh trưởng bằng số lượng tế bào.
- ✦Thời gian thế hệ : thời gian để số tế bào tăng gấp đôi. *E. coli* ở điều kiện thuận lợi: phút; các loài khác có từ vài chục phút đến nhiều giờ.
- ✦Sau lần phân chia từ tế bào: , với . Đổi đơn vị trước: và cùng phút (hoặc cùng giờ).
- ✦Đồ thị theo cong lên rất nhanh (hàm mũ). Vẽ theo thì được đường thẳng, vì .
Dạng bài
Tính số tế bào sau thời gian t
- 1 Xác định dữ kiện: , , .
- 2 Đổi và về cùng đơn vị.
- 3 Số lần phân chia (phải là số nguyên nếu đề hỏi số tế bào "tròn").
- 4 .
- 5 Kiểm tra: mỗi lần phân chia số tế bào nhân đôi, nên phải là luỹ thừa của 2 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi giờ ra phút: lấy rồi tính (sai rất xa); hoặc nhân thay vì luỹ thừa.
Quần thể có 100 tế bào vi khuẩn, thời gian thế hệ 20 phút (số liệu minh hoạ). Sau 2 giờ có bao nhiêu tế bào?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính ngược: tìm n, g hoặc t từ N
- 1 Lập tỉ số .
- 2 Viết tỉ số dưới dạng (hoặc dùng ).
- 3 Suy ra hoặc .
- 4 Kiểm tra: thay lại ra ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy rồi chia : là số mũ của 2, không phải tỉ số.
Từ 500 tế bào, sau 90 phút có 32 000 tế bào (số liệu minh hoạ). Thời gian thế hệ là bao nhiêu? Còn nếu 1000 tế bào lên 1 024 000 tế bào với phút thì mất bao lâu?
Hướng dẫn giải
3 📊 Bốn pha và nuôi cấy liên tục
Cần nhớ
- ✦Nuôi cấy không liên tục: không thêm chất dinh dưỡng mới, không rút bỏ sản phẩm. Quần thể trải qua 4 pha.
- ✦Pha tiềm phát: vi khuẩn làm quen môi trường, tổng hợp enzyme, số lượng chưa tăng (bên trong rất bận). Pha luỹ thừa: chia nhanh nhất, , số lượng tăng vọt.
- ✦Pha cân bằng: số tế bào sinh ra bằng số chết đi, quần thể đạt cực đại và ổn định. Pha suy vong: số chết vượt số sinh ra nên giảm dần.
- ✦Suy vong vì dinh dưỡng cạn và chất độc do chính vi sinh vật thải ra tích lại — hệ quả của việc không thêm gì và không lấy gì ra.
- ✦Nuôi cấy liên tục: liên tục bổ sung dinh dưỡng và rút dịch nuôi ⇒ quần thể giữ ở pha luỹ thừa, không có pha suy vong; dùng trong sản xuất công nghiệp.
Bốn pha của nuôi cấy không liên tục
| Pha | Dấu hiệu | Vì sao |
|---|---|---|
| Tiềm phát | số lượng chưa tăng | làm quen môi trường, tổng hợp enzyme |
| Luỹ thừa | tăng nhanh nhất (N = N₀ · 2ⁿ) | dinh dưỡng dồi dào, chia hết tốc lực |
| Cân bằng | số cực đại, gần như không đổi | số sinh bằng số chết |
| Suy vong | giảm dần | dinh dưỡng cạn, chất độc tích lại |
Nuôi cấy không liên tục và liên tục
| Không liên tục | Liên tục | |
|---|---|---|
| Thêm dinh dưỡng | không | có, liên tục |
| Rút dịch nuôi (chất độc) | không | có, liên tục |
| Pha của quần thể | đủ 4 pha | giữ ở pha luỹ thừa |
| Pha suy vong | có | không có |
| Dùng khi | thí nghiệm, mẻ nhỏ | sản xuất công nghiệp |
Dạng bài
Đọc bảng số liệu để nhận pha
- 1 Lập tỉ số giữa các mốc thời gian liên tiếp.
- 2 Tỉ số ≈ 1 và N nhỏ (đầu thí nghiệm) ⇒ tiềm phát; tỉ số lớn hơn 1 và tăng theo luỹ thừa ⇒ luỹ thừa.
- 3 N đạt cực đại, hai mốc liền nhau bằng nhau ⇒ cân bằng; N giảm ⇒ suy vong.
- 4 Kiểm tra: nếu tính được trong một khoảng thì phải hợp lí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy N không đổi ở giờ 0–1 và giờ 8–10 thì coi cả hai là cùng một pha: một là tiềm phát (N nhỏ, chuẩn bị), một là cân bằng (N cực đại, số sinh = số chết).
Dùng bảng số tế bào theo giờ của sim (N₀ = 10³): giờ 0 và 1 đều 1,0 · 10³; giờ 2: 8,0 · 10³; giờ 4: 5,12 · 10⁵; giờ 8 và 10 đều 1,05 · 10⁹; giờ 12: 5,24 · 10⁸. Mỗi khoảng thuộc pha nào? Tính g.
Hướng dẫn giải
4 🧬 Sinh sản và yếu tố ảnh hưởng
Cần nhớ
- ✦Phân đôi: vi khuẩn, một số tảo đơn bào, nguyên sinh động vật. Nảy chồi: nấm men. Bào tử (bào tử vô tính, bào tử đốt…): nấm mốc, xạ khuẩn — phát tán và nảy mầm thành cá thể mới.
- ✦Nội bào tử của vi khuẩn không phải sinh sản: một tế bào chỉ tạo một nội bào tử, số lượng không tăng; đây là dạng nghỉ để chống chịu (nóng, khô, hoá chất) rồi nảy mầm khi thuận lợi.
- ✦Yếu tố ảnh hưởng sinh trưởng: dinh dưỡng, nhiệt độ, pH, độ ẩm, ánh sáng, áp suất thẩm thấu. Chất ức chế (kháng sinh, cồn, chất sát khuẩn) làm giảm hoặc ngừng sinh trưởng.
- ✦Mỗi loài có nhiệt độ và pH tối ưu riêng, vượt ngưỡng thì sinh trưởng chậm lại rồi ngừng.
5 🌍 Sinh học quanh ta
- ✦🍚 Cơm để quên ở nhiệt độ phòng thiu rất nhanh: vi khuẩn gấp đôi cứ vài chục phút nên chỉ vài giờ đã nhiều gấp hàng trăm lần. Đó là lí do nên bảo quản thức ăn nấu chín trong tủ lạnh, đậy kín.
- ✦🧊 Tủ lạnh làm chậm (kéo dài ) chứ không giết vi sinh vật, nên thức ăn trong tủ vẫn hỏng, chỉ lâu hơn.
- ✦💊 Kháng sinh dùng sai chỉ định hoặc bỏ dở có thể giúp các dòng kháng thuốc nhân lên; chỉ dùng khi bác sĩ kê đơn.
- ✦🏭 Lên men công nghiệp (men bia, enzyme, vitamin) thường dùng nuôi cấy liên tục để giữ vi sinh vật ở pha luỹ thừa, sản xuất đều đặn.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thuộc luỹ thừa của 2: , , .
- ✦Đọc đề: gạch chân đơn vị của và , đổi trước khi chia.
- ✦"Giữ quần thể ở pha luỹ thừa" ⇒ nuôi cấy liên tục; "không thêm gì, không lấy gì" ⇒ không liên tục, có 4 pha.
- ✦Nhìn đồ thị: đoạn nằm ngang đầu = tiềm phát, đoạn dốc nhất = luỹ thừa, đỉnh phẳng = cân bằng, đoạn đi xuống = suy vong.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi sinh trưởng là một tế bào lớn lên: ở vi sinh vật là tăng số lượng quần thể.
- ✦Không đổi đơn vị: giờ, phút mà tính .
- ✦Tính (nhân) thay vì (luỹ thừa); hoặc lấy .
- ✦Nghĩ pha tiềm phát là vi khuẩn không làm gì: chúng đang làm quen và tổng hợp enzyme.
- ✦Nghĩ nuôi cấy liên tục cũng có pha suy vong: không có vì dinh dưỡng được bổ sung và chất độc được rút bớt.
- ✦Coi nội bào tử là hình thức sinh sản: một tế bào chỉ cho một nội bào tử, số lượng không tăng.
🧮 Kiểm tra logic
- ✦ phải là luỹ thừa của 2 khi nguyên: ✓, thì không.
- ✦Pha luỹ thừa: số lượng tăng gấp đôi sau mỗi ; nếu bảng không thoả thì không phải pha luỹ thừa.
- ✦Quần thể không thể tăng mãi: luôn có pha cân bằng rồi suy vong nếu không bổ sung dinh dưỡng.
- ✦Một tế bào cho một nội bào tử: số lượng trước = sau ⇒ không phải sinh sản.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Trao đổi chất ở vi sinh vật
- 1Nhận biết
Trao đổi chất ở vi sinh vật diễn ra rất nhanh chủ yếu vì
- 2Thông hiểu
Vì sao vi sinh vật phải tiết enzyme ra ngoài môi trường?
- 3Vận dụng
Hai tế bào hình cầu cùng chất, đường kính 1 µm và 10 µm. Tế bào 1 µm trao đổi chất nhanh hơn trên mỗi đơn vị thể tích vì S/V của nó
Sinh trưởng và tính số tế bào
- 1Nhận biết
Sinh trưởng của vi sinh vật được hiểu là
- 2Nhận biết
Thời gian thế hệ của vi sinh vật là thời gian
- 3Thông hiểu Quần thể có 100 tế bào vi khuẩn, thời gian thế hệ 20 phút (số liệu minh hoạ). Sau 2 giờ có bao nhiêu tế bào? Đáp số:
- 4Thông hiểu Quần thể có 200 tế bào, thời gian thế hệ 30 phút. Sau 2 giờ có bao nhiêu tế bào? Đáp số:
- 5Vận dụng
Quần thể có 50 tế bào, thời gian thế hệ 40 phút. Sau 4 giờ số tế bào là
- 6Vận dụng Từ 1000 tế bào, sau một thời gian có 1 024 000 tế bào. Số lần phân chia đã xảy ra là bao nhiêu? Đáp số:
- 7Vận dụng Từ 500 tế bào, sau 90 phút có 32 000 tế bào (số liệu minh hoạ). Thời gian thế hệ là bao nhiêu phút? Đáp số:
- 8Thông hiểu
Vẽ lg N theo thời gian cho quần thể trong pha luỹ thừa sẽ được
Bốn pha và nuôi cấy liên tục
- 1Nhận biết
Thứ tự các pha của nuôi cấy không liên tục là
- 2Thông hiểu
Ở pha tiềm phát số lượng tế bào chưa tăng vì
- 3Thông hiểu
Nguyên nhân của pha suy vong trong nuôi cấy không liên tục là
- 4Thông hiểu
Số tế bào theo giờ của một quần thể (số liệu minh hoạ): Khoảng thời gian từ giờ 2 đến giờ 4 thuộc pha nào?
- 5Vận dụng Trong pha luỹ thừa, số tế bào tăng từ 8,0 · 10³ lên 5,12 · 10⁵ (gấp 64 lần) trong 2 giờ. Có bao nhiêu lần phân chia đã xảy ra? Đáp số:
- 6Vận dụng
Nuôi cấy liên tục không có pha suy vong vì
Sinh sản và yếu tố ảnh hưởng
- 1Nhận biết
Hình thức sinh sản đặc trưng của nấm men là
- 2Thông hiểu
Vì sao nội bào tử của vi khuẩn không được coi là hình thức sinh sản?
- 3Thông hiểu
Chất nào sau đây là chất ức chế sinh trưởng của vi sinh vật?
- 4Vận dụng
Thức ăn nấu chín để ngoài ở nhiệt độ phòng thiu nhanh hơn trong ngăn mát tủ lạnh. Giải thích hợp lí nhất là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nuôi 1000 tế bào vi khuẩn, thời gian thế hệ 20 phút, trong 2 giờ liên tục ở pha luỹ thừa (số liệu minh hoạ). Số tế bào sau 2 giờ là
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về nuôi cấy không liên tục?
- 3Vận dụng
Nuôi cấy một chủng bằng thiết bị cấp dinh dưỡng và rút dịch nuôi liên tục. Nếu ngừng cả hai thao tác thì theo thời gian quần thể sẽ
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Số tế bào theo giờ của một quần thể nuôi cấy không liên tục (số liệu minh hoạ):
a)Từ giờ 0 đến giờ 1 quần thể ở pha tiềm phát (số lượng chưa tăng).
b)Từ giờ 2 đến giờ 4 số tế bào tăng 64 lần nên thời gian thế hệ khoảng 20 phút.
c)Từ giờ 10 đến giờ 12 quần thể vẫn ở pha cân bằng.
d)Số tế bào ở giờ 8 bằng giờ 10 chứng tỏ tế bào ngừng trao đổi chất hoàn toàn.
- 2Vận dụng
Một nhà máy sản xuất sinh khối nấm men bằng thiết bị liên tục cấp dinh dưỡng mới và rút dịch nuôi, giữ nhiệt độ và pH ổn định.
a)Quần thể nấm men có thể được giữ ở pha luỹ thừa.
b)Chất độc do nấm men thải ra không tích lại vì dịch nuôi được rút bớt.
c)Nếu ngừng cấp dinh dưỡng và ngừng rút dịch thì quần thể vẫn giữ nguyên ở pha luỹ thừa.
d)Nấm men tăng nhanh nhờ sinh sản bằng nội bào tử.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) sinh trưởng ở vi sinh vật là tế bào lớn lên về kích thước; (2) thời gian thế hệ là thời gian số tế bào tăng gấp đôi; (3) pha tiềm phát tế bào tổng hợp enzyme; (4) nuôi cấy liên tục có pha suy vong; (5) nội bào tử là hình thức sinh sản của vi khuẩn; (6) pha cân bằng có số sinh bằng số chết. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Quần thể có 50 tế bào, thời gian thế hệ 45 phút. Sau 3 giờ có bao nhiêu tế bào? Đáp số:
- 3Vận dụng Số tế bào tăng từ 5 · 10³ lên 1,6 · 10⁵ trong pha luỹ thừa với thời gian thế hệ 20 phút. Thời gian đã trôi qua là bao nhiêu phút? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi định nghĩa sinh trưởng ở vi sinh vật, thời gian thế hệ, thứ tự và nguyên nhân bốn pha, nuôi cấy liên tục, tính N = N₀ · 2ⁿ.
- •Phần II hay cho bảng hoặc đồ thị số tế bào theo thời gian kèm bốn nhận định (nhận pha, tính g, nguyên nhân); ý dễ sai: "pha tiềm phát là không làm gì", "nuôi cấy liên tục cũng suy vong", "nội bào tử là sinh sản".
- •Phần III có thể hỏi số tế bào sau t (nhớ đổi đơn vị), tính ngược n hoặc g, số phát biểu đúng. Nối với Sinh 11: sinh trưởng và phát triển ở thực vật, động vật; với Sinh 12: sinh thái học quần thể (tăng trưởng quần thể).
Vai trò và ứng dụng của vi sinh vật