Sinh học lớp 10
Bài 20 · Cơ bản

Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật

Nêu vi sinh vật là gì và gồm những nhóm nào, xác định bốn kiểu dinh dưỡng bằng hai câu hỏi (năng lượng từ đâu, carbon từ đâu), phân biệt ba loại môi trường nuôi cấy, mô tả các phương pháp nghiên cứu (quan sát, nuôi cấy, phân lập, định danh) và giữ đúng quy tắc an toàn sinh học.

Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 20

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vi sinh vật là sinh vật có kích thước hiển vi (phải dùng kính hiển vi mới thấy). Đây không phải một đơn vị phân loại: nhóm gộp theo kích thước, có cả nhân sơ (vi khuẩn, vi khuẩn cổ) lẫn nhân thực (vi nấm, tảo đơn bào, nguyên sinh động vật).
  • 2Đặc điểm chung: tế bào nhỏ ⇒ tỉ lệ S/V lớn ⇒ trao đổi chất nhanh, sinh trưởng và sinh sản nhanh, phân bố rộng. Với tế bào hình cầu đường kính : .
  • 3Bốn kiểu dinh dưỡng = hai câu hỏi độc lập: năng lượng từ ánh sáng (quang) hay chất hoá học (hoá)? carbon từ CO₂ (tự dưỡng) hay chất hữu cơ (dị dưỡng)? Ghép lại: quang tự dưỡng, quang dị dưỡng, hoá tự dưỡng, hoá dị dưỡng.
  • 4Môi trường nuôi cấy: tự nhiên (không biết chính xác thành phần) · tổng hợp (biết chính xác từng chất) · bán tổng hợp (pha cả hai). Phân lập bằng cấy ria: mỗi khuẩn lạc mọc từ một tế bào nên cùng một loài.
  • 5Bẫy: "tự dưỡng" nói về nguồn carbon, không phải nguồn năng lượng (vi khuẩn nitrat hoá là tự dưỡng nhưng không cần ánh sáng); không mở nắp đĩa petri đã có khuẩn lạc.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: câu hỏi 1 (ánh sáng hay chất hoá học), câu hỏi 2 (CO₂ hay chất hữu cơ), ghép thành bảng 2 × 2, rồi thấy mỗi ô có vi sinh vật nào. Sau đó tự kéo 6 thẻ vi sinh vật vào đúng ô (có một thẻ bẫy: vi khuẩn nitrat hoá; thả nhầm thì ô rung kèm lí do).

Câu hỏi 1: năng lượng lấy từ đâu?ánh sáng ⇒ QUANGchất hoá học ⇒ HOÁtế bào có mắt chỉ là hình vẽ cho dễ nhìn

Hỏi 1: vi sinh vật lấy năng lượng từ đâu?

1 🔬 Vi sinh vật là gì?

Cần nhớ

  • ✦Vi sinh vật là những sinh vật có kích thước rất nhỏ, thường chỉ thấy được qua kính hiển vi. Một số vi nấm tạo thể quả lớn (nấm hương, nấm mộc nhĩ) thì không tính là vi sinh vật.
  • ✦Đây không phải bậc phân loại: vi sinh vật được gộp theo kích thước, gồm vi khuẩn và vi khuẩn cổ (nhân sơ); vi nấm (nấm men, nấm mốc), tảo đơn bào và nguyên sinh động vật (nhân thực). Chúng thuộc những giới khác hẳn nhau.
  • ✦Đặc điểm chung: kích thước nhỏ, S/V lớn, trao đổi chất nhanh, sinh trưởng và sinh sản nhanh, phân bố rộng khắp (đất, nước, không khí, cơ thể sinh vật), thích nghi cao (có loài sống ở suối nước nóng, nước rất mặn).
  • ✦Vì sao S/V quan trọng: chất ra vào qua bề mặt, còn nhu cầu chất tỉ lệ với thể tích. Tế bào càng nhỏ thì bề mặt tính trên mỗi đơn vị thể tích càng lớn ⇒ chất đi vào nhanh, chuyển hoá nhanh.

Dạng bài

So sánh tỉ lệ S/V của hai tế bào hình cầu

  1. 1 Xác định đường kính của từng tế bào (cùng đơn vị).
  2. 2 Tính (cầu: , ⇒ ).
  3. 3 So sánh: tỉ số hai S/V bằng nghịch đảo tỉ số đường kính.
  4. 4 Kiểm tra: tế bào càng to thì S/V càng nhỏ; đổi đơn vị µm ⇒ S/V tính bằng µm⁻¹ ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tỉ số thể tích hoặc diện tích thay cho tỉ số S/V: đường kính nhỏ hơn 25 lần thì thể tích nhỏ hơn 25³ lần, nhưng S/V chỉ lớn hơn 25 lần.

📏
Làm mẫu

Một vi khuẩn hình cầu đường kính 2 µm và một tế bào nhân thực hình cầu đường kính 50 µm (số liệu minh hoạ). S/V của vi khuẩn lớn gấp bao nhiêu lần?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🍽️ Bốn kiểu dinh dưỡng

Cần nhớ

  • ✦Câu hỏi 1 — năng lượng lấy từ đâu? Từ ánh sáng ⇒ quang; từ chất hoá học (oxi hoá chất vô cơ hoặc hữu cơ) ⇒ hoá.
  • ✦Câu hỏi 2 — carbon lấy từ đâu? Từ khí CO₂ ⇒ tự dưỡng; từ chất hữu cơ có sẵn ⇒ dị dưỡng.
  • ✦Hai câu hỏi độc lập nhau: ghép hai câu trả lời được tên đầy đủ, không cần học thuộc bốn tên rời rạc.
  • ✦Vi khuẩn lam quang hợp (ánh sáng + CO₂) nên là quang tự dưỡng; phần lớn vi khuẩn quanh ta, nấm men, nấm mốc và hầu hết vi khuẩn gây bệnh là hoá dị dưỡng.

Bốn kiểu dinh dưỡng của vi sinh vật

Carbon từ CO₂ (tự dưỡng)Carbon từ chất hữu cơ (dị dưỡng)
Năng lượng từ ánh sáng (quang)Quang tự dưỡng: vi khuẩn lam, tảo đơn bàoQuang dị dưỡng: vi khuẩn tía không lưu huỳnh
Năng lượng từ chất hoá học (hoá)Hoá tự dưỡng: vi khuẩn nitrat hoá, vi khuẩn oxi hoá lưu huỳnhHoá dị dưỡng: đa số vi khuẩn, nấm men, nấm mốc, nguyên sinh động vật

Dạng bài

Xác định kiểu dinh dưỡng bằng hai câu hỏi

  1. 1 Xác định dữ kiện: nguồn năng lượng (ánh sáng hay phản ứng hoá học?) và nguồn carbon (CO₂ hay chất hữu cơ?).
  2. 2 Câu hỏi 1: ánh sáng ⇒ quang; chất hoá học ⇒ hoá.
  3. 3 Câu hỏi 2: CO₂ ⇒ tự dưỡng; chất hữu cơ ⇒ dị dưỡng.
  4. 4 Ghép hai vế thành tên kiểu dinh dưỡng.
  5. 5 Kiểm tra: tên có đủ hai vế (quang/hoá + tự dưỡng/dị dưỡng); không để "tự dưỡng" thay cho "quang" ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm "tự dưỡng" với "quang hợp": tự dưỡng chỉ nói carbon lấy từ CO₂; vi khuẩn nitrat hoá tự dưỡng nhưng lấy năng lượng từ chất hoá học, không cần ánh sáng.

🧫
Làm mẫu

Vi khuẩn nitrat hoá sống trong đất, không cần ánh sáng: chúng oxi hoá amoni (NH₄⁺) thành nitrite để lấy năng lượng và lấy carbon từ khí CO₂. Chúng thuộc kiểu dinh dưỡng nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧪 Môi trường nuôi cấy

Cần nhớ

  • ✦Môi trường nuôi cấy là hỗn hợp chất dinh dưỡng cho vi sinh vật sinh trưởng, có thể ở dạng lỏng (trong ống nghiệm) hoặc đặc (có thạch, đổ trong đĩa petri).
  • ✦Môi trường tự nhiên: dùng nguyên liệu sẵn có như nước thịt, sữa, nước chiết khoai tây — không biết chính xác thành phần.
  • ✦Môi trường tổng hợp: biết chính xác từng chất và lượng, dùng khi cần kết quả lặp lại. Bán tổng hợp: pha cả hai.
  • ✦Khử trùng môi trường trước khi dùng: môi trường giàu dinh dưỡng nuôi được mọi vi sinh vật, nếu không khử trùng thì loài lạ từ không khí mọc chen vào.

Ba loại môi trường nuôi cấy

LoạiThành phầnVí dụDùng khi
Tự nhiênkhông biết chính xácnước thịt, sữa, nước chiết khoai tâynuôi nhanh, rẻ
Tổng hợpbiết chính xác từng chất và lượngmuối khoáng + glucose + nước cất cân đúng lượngnghiên cứu nhu cầu dinh dưỡng, cần lặp lại
Bán tổng hợpmột phần biết chính xác, một phần tự nhiênmôi trường tổng hợp thêm nước chiết mendễ làm mà vẫn kiểm soát phần nào

4 🥽 Phương pháp nghiên cứu và an toàn sinh học

Cần nhớ

  • ✦Quan sát: làm tiêu bản rồi soi kính hiển vi (nhiều loại phải nhuộm mới đủ tương phản). Nuôi cấy: cấy lên môi trường thích hợp, ủ ở nhiệt độ phù hợp.
  • ✦Phân lập: tách riêng từng loài. Cấy ria để pha loãng dần, tới lượt cuối các tế bào nằm riêng rẽ, mỗi tế bào mọc thành một khuẩn lạc — nên mọi tế bào trong một khuẩn lạc cùng một loài.
  • ✦Định danh: xác định tên loài (dựa hình thái, đặc điểm sinh hoá, trình tự DNA).
  • ✦An toàn sinh học (trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): khử trùng dụng cụ và môi trường trước khi dùng; thao tác gần ngọn lửa đèn cồn; không mở nắp đĩa petri đã có khuẩn lạc; khử trùng lại mọi thứ trước khi bỏ; không nếm mẫu; rửa tay sau khi làm.

Dạng bài

Đếm khuẩn lạc đổi ra số tế bào trong 1 mL

  1. 1 Xác định số khuẩn lạc trên đĩa, thể tích trải (mL) và độ pha loãng (vd. 10⁴ lần).
  2. 2 Mỗi khuẩn lạc coi như từ một tế bào: số tế bào trong thể tích trải là .
  3. 3 Số tế bào trong 1 mL mẫu gốc .
  4. 4 Kiểm tra: pha loãng càng nhiều thì càng nhỏ; kết quả viết dạng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên chia cho thể tích trải 0,1 mL (ra 45 · 10⁴ = 4,5 · 10⁵) hoặc quên nhân độ pha loãng: kết quả sai cả bậc 10.

🧫
Làm mẫu

Trải 0,1 mL dịch pha loãng 10⁴ lần lên đĩa, sau khi ủ đếm được 45 khuẩn lạc (số liệu minh hoạ). Mẫu gốc có khoảng bao nhiêu tế bào mỗi mL?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🌍 Sinh học quanh ta

  • ✦🌊 Ao hồ giàu dinh dưỡng có thể bị vi khuẩn lam nở hoa: chúng quang tự dưỡng, nhờ ánh sáng và chất dinh dưỡng mà sinh sôi, làm nước xanh và thiếu oxygen cho cá.
  • ✦🍞 Nấm mốc trên bánh mì hay cơm nguội là hoá dị dưỡng: lấy cả năng lượng lẫn carbon từ chất hữu cơ của thức ăn. Thức ăn mốc nên bỏ, không gọt phần mốc rồi ăn tiếp.
  • ✦🧼 Rửa tay bằng xà phòng, đậy kín thức ăn là cách chặn vi sinh vật (đa số hoá dị dưỡng) lấy thức ăn của ta.
  • ✦🏫 Các thí nghiệm nuôi cấy trong phòng học luôn dùng đèn cồn, khử trùng trước và sau, vì không ai biết trước mọi vi sinh vật mọc lên là loài nào.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Gặp tên kiểu dinh dưỡng thì tách hai vế: quang/hoá = nguồn năng lượng; tự dưỡng/dị dưỡng = nguồn carbon.
  • ✦Câu hỏi nhận biết môi trường: biết chính xác từng chất ⇒ tổng hợp; dùng sữa, nước thịt ⇒ tự nhiên; có cả hai ⇒ bán tổng hợp.
  • ✦Câu hỏi "vì sao khử trùng / ria / không mở nắp": đều xoay quanh chỉ có loài mình cấy mọc và không phát tán vi sinh vật.
  • ✦Tính S/V cầu: ; tế bào to gấp lần thì S/V giảm lần.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Coi vi sinh vật là một giới: đó là nhóm gộp theo kích thước, gồm cả nhân sơ và nhân thực.
  • ✦Nghĩ vi khuẩn nitrat hoá là quang tự dưỡng: chúng hoá tự dưỡng (năng lượng từ oxi hoá NH₄⁺/nitrite, carbon từ CO₂).
  • ✦Cho rằng nấm mũ lớn (nấm hương) là vi sinh vật: kích thước nhìn thấy bằng mắt thường.
  • ✦Bỏ bước khử trùng môi trường trước khi cấy: loài lạ mọc chen, không biết khuẩn lạc là của loài nào.
  • ✦Mở nắp đĩa petri đã có khuẩn lạc cho rõ, hoặc đổ đĩa thẳng vào thùng rác: phải khử trùng lại rồi mới bỏ.
  • ✦Quên nhân độ pha loãng khi đếm khuẩn lạc (sai cả bậc 10).

🧮 Kiểm tra logic

  • ✦Tên kiểu dinh dưỡng phải có đủ hai vế; thiếu một vế là chưa trả lời đủ hai câu hỏi.
  • ✦Phản ví dụ cho "vi sinh vật = nhân sơ": nấm men và tảo đơn bào là vi sinh vật nhân thực.
  • ✦Số tế bào gốc ≥ số khuẩn lạc đếm được (vì pha loãng và thể tích trải nhỏ làm giảm số tế bào lên đĩa).
  • ✦S/V của tế bào nhỏ luôn lớn hơn tế bào to cùng hình dạng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🔬

Vi sinh vật là gì

  1. 1
    Nhận biết

    Nhóm sinh vật nào sau đây KHÔNG được xếp vào vi sinh vật?

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao nói "vi sinh vật" không phải là một đơn vị phân loại?

  3. 3
    Thông hiểu

    Phát biểu nào KHÔNG đúng với vi sinh vật nói chung?

  4. 4
    Thông hiểu Một vi khuẩn hình cầu đường kính 2 µm. Tỉ lệ S/V của nó bằng bao nhiêu µm⁻¹? (dùng ) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Tế bào A hình cầu đường kính 2 µm, tế bào B hình cầu đường kính 50 µm (số liệu minh hoạ). S/V của A lớn gấp bao nhiêu lần của B? Đáp số:
🍽️

Bốn kiểu dinh dưỡng

  1. 1
    Nhận biết

    Vi khuẩn lam quang hợp, dùng ánh sáng và khí CO₂. Kiểu dinh dưỡng của chúng là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vi sinh vật hoá dị dưỡng lấy

  3. 3
    Thông hiểu

    Vi khuẩn nitrat hoá sống trong đất tối, oxi hoá amoni để lấy năng lượng và dùng CO₂ làm nguồn carbon. Kiểu dinh dưỡng của chúng là

  4. 4
    Thông hiểu

    Bốn chủng vi sinh vật (số liệu minh hoạ): Chủng nào thuộc kiểu quang dị dưỡng?

  5. 5
    Vận dụng

    Chủng M được nuôi trong bốn ống (số liệu minh hoạ): Kiểu dinh dưỡng của M là

  6. 6
    Vận dụng

    Chủng N nuôi trong bóng tối hoàn toàn, môi trường có glucose và muối khoáng, không có CO₂ bổ sung, vẫn sinh trưởng tốt. Kết luận hợp lí nhất là N thuộc kiểu

🧪

Môi trường nuôi cấy

  1. 1
    Nhận biết

    Môi trường nuôi cấy tổng hợp là môi trường

  2. 2
    Thông hiểu

    Nước thịt dùng để nuôi vi khuẩn là môi trường

  3. 3
    Vận dụng

    Muốn thí nghiệm lặp lại được chính xác để tìm chất cần thiết cho sinh trưởng của một vi khuẩn, nên chọn môi trường

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao phải khử trùng môi trường nuôi cấy trước khi cấy?

🥽

Phương pháp nghiên cứu và an toàn

  1. 1
    Nhận biết

    Phân lập vi sinh vật là

  2. 2
    Thông hiểu

    Mọi tế bào trong một khuẩn lạc cùng một loài vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Việc nào sau đây vi phạm quy tắc an toàn sinh học?

  4. 4
    Vận dụng Trải 0,1 mL dịch pha loãng 10⁴ lần lên đĩa, đếm được 45 khuẩn lạc (số liệu minh hoạ). Mẫu gốc có bao nhiêu triệu (10⁶) tế bào mỗi mL? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Cho các phát biểu: (1) mở nắp đĩa đã có khuẩn lạc để quan sát; (2) khử trùng lại đĩa trước khi bỏ; (3) thao tác cạnh ngọn lửa đèn cồn; (4) nếm thử mẫu để biết có vi khuẩn không; (5) rửa tay sau khi làm. Số phát biểu đúng quy tắc an toàn là bao nhiêu? Đáp số:

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Nấm men sống trong nước ép trái cây, lấy năng lượng và carbon từ đường trong nước ép. Kiểu dinh dưỡng của nấm men là

  2. 2
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    Một vi khuẩn hình cầu đường kính 1 µm và một tế bào hình cầu đường kính 100 µm. Phát biểu nào đúng?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Chủng M được nuôi trong bốn ống (số liệu minh hoạ):

    a)Ống 1 và ống 2 cho thấy M cần ánh sáng để sinh trưởng.

    b)Ống 1 mọc chứng tỏ M lấy carbon từ khí CO₂ mà không cần chất hữu cơ.

    c)M thuộc kiểu hoá tự dưỡng.

    d)Ống 3 không mọc chứng tỏ glucose là nguồn năng lượng chính của M.

  2. 2
    Vận dụng

    Học sinh nuôi vi khuẩn từ nước ao trên đĩa chứa môi trường nước thịt đã đông nhờ thạch, cấy ria rồi ủ 2 ngày, thu được các khuẩn lạc riêng rẽ.

    a)Môi trường nước thịt có thành phần không biết chính xác từng chất.

    b)Mỗi khuẩn lạc riêng rẽ có thể coi là mọc từ một tế bào ban đầu.

    c)Để nhìn rõ hơn, nên mở nắp đĩa ra quan sát.

    d)Sau buổi thực hành có thể đổ thẳng đĩa vào thùng rác vì vi khuẩn đã nằm trên thạch.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) vi sinh vật là một giới sinh vật; (2) vi khuẩn nitrat hoá là hoá tự dưỡng; (3) tự dưỡng nghĩa là lấy carbon từ CO₂; (4) môi trường tổng hợp biết chính xác thành phần; (5) mỗi khuẩn lạc mọc từ một tế bào ban đầu; (6) tế bào càng to thì S/V càng lớn. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Trải 0,2 mL dịch pha loãng 10³ lần lên đĩa, đếm được 60 khuẩn lạc (số liệu minh hoạ). Mẫu gốc có bao nhiêu chục nghìn (10⁴) tế bào mỗi mL? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Tế bào hình cầu đường kính 3 µm có S/V bằng bao nhiêu µm⁻¹? (dùng ) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi vi sinh vật không phải đơn vị phân loại, xác định kiểu dinh dưỡng từ mô tả, phân biệt ba loại môi trường nuôi cấy, mục đích của khử trùng và cấy ria.
  • •Phần II hay cho bảng thí nghiệm nuôi một chủng trong nhiều điều kiện rồi hỏi nhu cầu ánh sáng, nguồn carbon, kiểu dinh dưỡng; ý dễ sai: "tự dưỡng = cần ánh sáng", "mở nắp đĩa cho rõ".
  • •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, S/V của tế bào hình cầu, đếm khuẩn lạc đổi ra số tế bào/mL. Nối với Sinh 11: quang hợp và hô hấp là hai cách sinh vật lấy năng lượng; với Sinh 12: sinh thái học và vòng tuần hoàn nitrogen (vi khuẩn nitrat hoá).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật