Khái quát về chuyển hoá vật chất và năng lượng
Nêu cấu tạo và vai trò của ATP, phân biệt đồng hoá với dị hoá, giải thích cơ chế hoạt động và tính đặc hiệu của enzyme, phân tích ảnh hưởng của nhiệt độ, pH, nồng độ cơ chất, chất ức chế tới hoạt tính enzyme (đọc bảng, đọc đồ thị, so sánh tốc độ), rồi làm và giải thích thí nghiệm với catalase và amylase (thử bằng iodine).
Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 13, Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Chuyển hoá vật chất và năng lượng gồm đồng hoá (tổng hợp chất phức tạp, tích luỹ năng lượng) và dị hoá (phân giải chất, giải phóng năng lượng); hai chiều xảy ra đồng thời, nối với nhau bằng ATP.
- 2ATP (adenine + đường ribose + 3 nhóm phosphate) là "đồng tiền năng lượng": ATP → ADP + Pᵢ + năng lượng cho tế bào dùng ngay; ADP + Pᵢ + năng lượng → ATP tái tạo liên tục.
- 3Enzyme (phần lớn là protein) giảm năng lượng hoạt hoá nhờ cơ chất khớp trung tâm hoạt động; đặc hiệu, không tiêu hao, không tạo phản ứng mới, không đổi lượng năng lượng toả ra.
- 4Hoạt tính có nhiệt độ tối ưu (amylase nước bọt ≈ 37 °C; lạnh chỉ làm chậm, nóng quá thì biến tính không hồi lại), pH tối ưu riêng (pepsin ≈ 2, amylase ≈ 7, trypsin ≈ 8), tăng theo [cơ chất] rồi bão hoà, tăng theo [enzyme]; chất ức chế làm giảm hoạt tính.
- 5Thực hành (SGK): enzyme dứa + lòng trắng trứng, amylase mầm lúa + đĩa tinh bột (đo vết lõm); làm thêm: catalase (khoai sống sủi bọt, khoai luộc không) và amylase + iodine (xanh tím = còn tinh bột, vàng nâu = đã hết); luôn có ống đối chứng. Bẫy: ống khoai luộc không sủi là do catalase đã biến tính, không phải do hết catalase.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: enzyme hạ đỉnh năng lượng hoạt hoá (hai đầu giữ nguyên), cơ chất khớp trung tâm hoạt động rồi tách thành hai sản phẩm (cơ chất lạ không khớp), đường cong hoạt tính theo nhiệt độ (đỉnh ở 37 °C, enzyme mất hình khi nóng), đường cong theo pH của amylase – pepsin – trypsin, và ba ống amylase + iodine (0 °C, 37 °C, nước bọt đã đun sôi). Sau đó tự kéo 6 thẻ tác động (ủ 37 °C, nước đá, đun sôi rồi để nguội, nhỏ HCl, thêm amylase, thêm tinh bột) vào ba ô "nhanh hơn", "chậm hơn hoặc mất hẳn", "gần như không đổi" và xem hai ống nghiệm đua đổi màu iodine (thêm tinh bột khi enzyme đã bão hoà là thẻ bẫy).
Phản ứng phải vượt một ngưỡng năng lượng hoạt hoá.
1 ⚡ Năng lượng và ATP
Cần nhớ
- ✦Năng lượng là khả năng sinh công; có nhiều dạng (thế năng, động năng, hoá năng, nhiệt năng, quang năng…) và chuyển từ dạng này sang dạng khác, không tự sinh ra hay mất đi. Trong tế bào, năng lượng chủ yếu nằm ở dạng hoá năng trong liên kết của chất hữu cơ.
- ✦ATP (adenosine triphosphate) gồm adenine, đường ribose và 3 nhóm phosphate; liên kết giữa các nhóm phosphate là liên kết cao năng. Khi ATP mất một nhóm phosphate thành ADP và Pᵢ, năng lượng được giải phóng để tế bào dùng.
- ✦ATP → ADP + Pᵢ + năng lượng (giải phóng, dùng ngay); ADP + Pᵢ + năng lượng → ATP (cần năng lượng từ hô hấp hoặc quang hợp). Tế bào chỉ giữ lượng ATP nhỏ và tái tạo liên tục.
- ✦Vì sao gọi "đồng tiền năng lượng"? Tế bào không dùng trực tiếp năng lượng trong glucose, mà đổi ra ATP — những gói nhỏ dùng được ngay cho tổng hợp chất, vận chuyển chủ động, co cơ, truyền tín hiệu thần kinh, phát sáng ở đom đóm…
Dạng bài
Tính ATP tiêu tốn khi tổng hợp một chuỗi polypeptide
- 1 Xác định số amino acid n và số ATP tiêu tốn cho mỗi liên kết peptide.
- 2 Số liên kết peptide của chuỗi thẳng = n − 1 (n amino acid nối thành n − 1 mối nối).
- 3 Tổng ATP = (n − 1) · số ATP mỗi liên kết.
- 4 Kiểm tra: chuỗi 2 amino acid chỉ có 1 liên kết ⇒ nếu cho n = 2 thì (2 − 1) · k = k ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 30 · 4 = 120 ATP: chuỗi 30 amino acid chỉ có 29 liên kết peptide chứ không phải 30.
Tế bào tổng hợp một chuỗi polypeptide gồm 30 amino acid. Giả sử mỗi liên kết peptide hình thành tiêu tốn 4 ATP (số liệu minh hoạ). Cần bao nhiêu ATP để nối cả chuỗi?
Hướng dẫn giải
2 🔁 Đồng hoá và dị hoá
Cần nhớ
- ✦Chuyển hoá vật chất là tập hợp các phản ứng hoá học trong tế bào, luôn đi kèm chuyển hoá năng lượng.
- ✦Đồng hoá: tổng hợp chất phức tạp từ chất đơn giản, tích luỹ năng lượng (ví dụ quang hợp, tổng hợp protein từ amino acid, tổng hợp tinh bột, glycogen, lipid).
- ✦Dị hoá: phân giải chất phức tạp thành chất đơn giản, giải phóng năng lượng (ví dụ hô hấp tế bào, lên men, tiêu hoá tinh bột).
- ✦Hai quá trình xảy ra đồng thời, trái chiều và bổ sung cho nhau: sản phẩm của bên này là nguyên liệu của bên kia, và năng lượng dị hoá giải phóng được đổi thành ATP để cung cấp cho đồng hoá. Mẹo nhớ: "đồng" là gom lại, "dị" là tách ra.
So sánh đồng hoá và dị hoá
| Tiêu chí | Đồng hoá | Dị hoá |
|---|---|---|
| Hướng | chất đơn giản → chất phức tạp | chất phức tạp → chất đơn giản |
| Năng lượng | tích luỹ (cần ATP) | giải phóng (tạo ATP và nhiệt) |
| Ví dụ | quang hợp; tổng hợp protein, lipid, glycogen | hô hấp tế bào, lên men, phân giải tinh bột |
| Mối liên hệ | cần năng lượng và nguyên liệu do dị hoá cung cấp | cung cấp năng lượng, nguyên liệu cho đồng hoá |
3 🔑 Enzyme: cấu trúc và cơ chế tác dụng
Cần nhớ
- ✦Enzyme là chất xúc tác sinh học, phần lớn có bản chất protein; làm phản ứng xảy ra nhanh hơn rất nhiều lần ở điều kiện êm dịu của cơ thể (khoảng 37 °C, không cần đun hay acid mạnh).
- ✦Enzyme có trung tâm hoạt động, một chỗ lõm có hình dạng đặc biệt; chất mà enzyme tác dụng gọi là cơ chất. Cơ chất khớp trung tâm hoạt động như chìa với ổ khoá ⇒ tạo phức hợp enzyme – cơ chất ⇒ tạo sản phẩm ⇒ enzyme được giải phóng nguyên vẹn: E + S → ES → E + P.
- ✦Enzyme giảm năng lượng hoạt hoá (năng lượng tối thiểu để phản ứng xảy ra) nên nhiều phân tử vượt được "ngưỡng" hơn ⇒ phản ứng nhanh hơn. Điểm đầu và điểm cuối không đổi: enzyme không tạo phản ứng mới, không đổi chiều, không đổi lượng năng lượng toả ra.
- ✦Tính đặc hiệu: mỗi enzyme thường chỉ xúc tác một loại phản ứng (amylase – tinh bột, protease – protein, lipase – lipid, lactase – lactose, sucrase – sucrose).
- ✦Enzyme không bị tiêu hao: một phân tử enzyme có thể xúc tác hàng nghìn lần mỗi giây, nên chỉ cần lượng rất nhỏ.
Enzyme có làm / không làm
| Nội dung | Enzyme có làm | Enzyme không làm |
|---|---|---|
| Tốc độ phản ứng | làm nhanh lên rất nhiều lần | — |
| Năng lượng hoạt hoá | giảm xuống | — |
| Phản ứng mới | — | không tạo phản ứng chưa thể xảy ra |
| Năng lượng toả ra (ΔH) | — | không đổi (đầu và cuối giữ nguyên) |
| Bản thân enzyme | trở lại nguyên vẹn | không bị tiêu hao |
Dạng bài
Đọc bảng mức năng lượng của phản ứng
- 1 Xác định mức năng lượng của chất ban đầu, đỉnh (không enzyme, có enzyme) và sản phẩm.
- 2 Năng lượng hoạt hoá Ea = mức đỉnh − mức chất ban đầu (tính riêng cho không enzyme và có enzyme).
- 3 Mức Ea giảm nhờ enzyme = Ea không enzyme − Ea có enzyme.
- 4 Năng lượng toả ra hay thu vào = mức sản phẩm − mức chất ban đầu (giống nhau dù có enzyme hay không).
- 5 Kiểm tra: hai đường chung điểm đầu và điểm cuối ⇒ ΔH không đổi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi mức đỉnh (100 và 60) là năng lượng hoạt hoá: phải trừ mức chất ban đầu 40; hoặc nghĩ enzyme làm phản ứng toả nhiều năng lượng hơn: ΔH không đổi.
Phản ứng có chất ban đầu 40 kJ/mol, sản phẩm 20 kJ/mol. Đỉnh năng lượng khi không có enzyme là 100 và khi có enzyme là 60 kJ/mol (số liệu minh hoạ). Tính Ea hai trường hợp, mức giảm Ea và năng lượng toả ra.
Hướng dẫn giải
4 🌡️ Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính enzyme
Cần nhớ
- ✦Nhiệt độ: mỗi enzyme có nhiệt độ tối ưu (enzyme người ≈ 37 °C). Dưới mức đó, cứ tăng khoảng 10 °C thì hoạt tính gấp khoảng 2 lần (phân tử chuyển động nhanh, va chạm nhiều). Quá nhiệt độ tối ưu, hoạt tính giảm nhanh vì enzyme biến tính (protein mất hình dạng, trung tâm hoạt động hỏng) và không hồi lại khi để nguội. Lạnh chỉ làm chậm, enzyme còn nguyên.
- ✦pH: mỗi enzyme có pH tối ưu riêng: pepsin ở dạ dày ≈ 2, amylase nước bọt ≈ 7, trypsin ở ruột non ≈ 8. pH lệch xa làm đổi hình enzyme ⇒ giảm hoặc mất hoạt tính.
- ✦Nồng độ cơ chất (enzyme cố định): tăng [S] thì tốc độ tăng, đến một mức thì bão hoà (mọi trung tâm hoạt động đã bận) — thêm cơ chất nữa không nhanh hơn. Nồng độ enzyme (cơ chất dư): tốc độ tăng gần tỉ lệ với lượng enzyme.
- ✦Chất ức chế làm giảm hoặc mất hoạt tính (nhiều chất gắn vào trung tâm hoạt động hoặc vị trí khác làm đổi hình enzyme); chất hoạt hoá làm tăng hoạt tính. Tế bào dùng ức chế ngược (sản phẩm cuối kìm enzyme đầu chuỗi) để không sản xuất thừa.
Điều kiện tối ưu của một số enzyme
| Enzyme | Nơi hoạt động | Điều kiện tối ưu | Cơ chất |
|---|---|---|---|
| Amylase | khoang miệng | ≈ 37 °C, pH ≈ 7 | tinh bột |
| Pepsin | dạ dày | pH ≈ 2 | protein |
| Trypsin | ruột non | pH ≈ 8 | protein (chuỗi ngắn) |
| Catalase | tế bào (khoai tây, gan…) | ≈ nhiệt độ phòng đến 37 °C, pH ≈ 7 | nước oxy già |
Hoạt tính amylase theo nhiệt độ, pH 7 (số liệu minh hoạ)
| Nhiệt độ (°C) | 0 | 10 | 20 | 30 | 37 | 45 | 50 | 60 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hoạt tính (%) | 9 | 18 | 36 | 71 | 100 | 21 | 3 | 0 |
Dạng bài
Đọc bảng hoạt tính theo nhiệt độ hoặc pH
- 1 Xác định cột hoạt tính lớn nhất ⇒ nhiệt độ hoặc pH tối ưu.
- 2 Hai giá trị cùng hoạt tính ở hai phía ⇒ điểm tối ưu nằm xấp xỉ giữa chúng.
- 3 So sánh hai điểm dưới tối ưu: tỉ số hoạt tính = tỉ số hai số trong bảng (10 °C lên 20 °C: 36 : 18).
- 4 Từ tối ưu sang lớn hơn mà hoạt tính tụt nhanh ⇒ enzyme bắt đầu biến tính.
- 5 Kiểm tra: hoạt tính 0 % ở nhiệt độ cao không có nghĩa enzyme biến mất, mà đã hỏng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ nhiệt độ càng cao hoạt tính càng lớn (45 °C > 37 °C): bảng cho thấy 45 °C chỉ còn 21 %, vì đã vượt nhiệt độ tối ưu.
Dùng bảng hoạt tính amylase theo nhiệt độ ngay phía trên. Tìm nhiệt độ tối ưu, tỉ số hoạt tính 20 °C so với 10 °C, và giải thích vì sao 45 °C kém hơn 37 °C.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
So sánh tốc độ qua thời gian phản ứng
- 1 Cùng lượng cơ chất, cùng kết thúc (cùng hết màu xanh tím) ⇒ tốc độ tỉ lệ nghịch với thời gian: v ∝ 1/t.
- 2 Tỉ số tốc độ v₁/v₂ = t₂/t₁.
- 3 Dưới nhiệt độ tối ưu: cứ giảm 10 °C thì hoạt tính còn một nửa, thời gian gấp đôi (Q₁₀ = 2).
- 4 Kiểm tra: ống nhanh hơn thì thời gian phải ngắn hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân thời gian thành 6 · 10 = 60 hoặc cho tốc độ tỉ lệ thuận với thời gian: thời gian càng dài thì phản ứng càng chậm, tỉ lệ nghịch.
Ống amylase ở 37 °C hết màu xanh tím của iodine sau 6 phút. Giả sử dưới nhiệt độ tối ưu cứ giảm 10 °C hoạt tính còn một nửa (số liệu minh hoạ). Ống ở 27 °C hết màu sau bao lâu? Ống 37 °C nhanh hơn ống 27 °C mấy lần?
Hướng dẫn giải
5 🧪 Thực hành: Thí nghiệm về enzyme
Mục đích, mẫu vật, các bước
- ✦Mục đích: quan sát tác dụng của enzyme; chứng minh enzyme bị biến tính khi đun; khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ và pH lên hoạt tính enzyme.
- ✦Hai thí nghiệm trong SGK: (1) enzyme phân giải protein trong nước ép lõi dứa (hoặc dịch đu đủ) tác dụng lên lòng trắng trứng pha nước — ống để nhiệt độ phòng thì dung dịch trong dần; so với ống dịch dứa đã đun sôi, ống ngâm đá, ống thêm nước vôi trong (đổi pH). (2) Amylase trong dịch mầm lúa (hoặc mầm ngô) nhỏ lên đĩa tinh bột (bột lọc nấu chín để đông): sau khoảng 15 phút chỗ nhỏ dịch lõm xuống vì tinh bột bị phân giải; đo đường kính vết lõm để so hoạt tính giữa dịch thường, dịch đun sôi, dịch ngâm đá, dịch thêm nước vôi trong.
- ✦Làm thêm cùng ý (dễ chuẩn bị): amylase nước bọt + iodine, catalase trong khoai tây — hai thí nghiệm dưới đây.
- ✦Catalase: khoai tây sống hoặc gan có catalase, phân giải nước oxy già thành nước và khí oxygen nên sủi bọt. So khoai sống (sủi mạnh) với khoai luộc (không sủi): catalase là protein nên bị đun làm biến tính. Nước oxy già nên dùng loại 3 %, đeo kính bảo hộ.
- ✦Amylase: ống có hồ tinh bột loãng + nước bọt pha loãng, ủ ở khoảng 37 °C trong 10 – 15 phút rồi nhỏ iodine: xanh tím nghĩa là còn tinh bột; nhạt dần hoặc vàng nâu nghĩa là tinh bột đã bị amylase phân giải.
- ✦Cách khảo sát: đổi một yếu tố mỗi lần — nhiệt độ (0 °C · 37 °C · nước bọt đun sôi), hoặc pH (vài giọt acid loãng hoặc dung dịch kiềm nhẹ) — các yếu tố khác giữ nguyên. Luôn có ống đối chứng (tinh bột + nước cất, không enzyme).
- ✦An toàn: iodine nhuộm màu da và vải; nước oxy già, acid loãng kích ứng da và mắt ⇒ đeo kính, dính thì rửa nhiều nước, không nếm hoá chất. Thí nghiệm có acid, nước sôi làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn. Mỗi bạn dùng ống và nước bọt của riêng mình, rửa sạch dụng cụ sau khi làm.
Thiết kế bốn ống amylase
| Ống | Thành phần | Điều kiện | Kết quả mong đợi (sau iodine) |
|---|---|---|---|
| 1 | tinh bột + nước bọt | 37 °C | vàng nâu: hết tinh bột |
| 2 | tinh bột + nước bọt | ngâm đá (≈ 0 °C) | xanh tím gần như nguyên: enzyme còn nhưng chậm; ủ lâu hơn thì đổi màu dần |
| 3 | tinh bột + nước bọt đã đun sôi, để nguội | 37 °C | xanh tím đậm: enzyme đã biến tính, không hồi lại |
| 4 (đối chứng) | tinh bột + nước cất | 37 °C | xanh tím đậm: tinh bột không tự mất màu khi không có enzyme |
Kết quả lạ thì xem lại đâu
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ống 37 °C vẫn xanh tím đậm | nước bọt quá ít hoặc quá loãng, ủ chưa đủ lâu | tăng lượng nước bọt, ủ đủ 10 – 15 phút |
| Khoai sống không sủi | dùng khoai đã nấu, hoặc nước oxy già đã phân huỷ | dùng khoai sống mới cắt và nước oxy già còn hạn |
| Ống đối chứng đổi màu | dụng cụ lẫn nước bọt | rửa sạch dụng cụ, dùng ống riêng |
| Không rõ ống nào nhanh hơn | mỗi ống ủ một thời gian khác nhau | ủ cùng thời gian, nhỏ iodine cùng lúc |
6 🌍 Sinh học quanh ta
- ✦🍚 Nhai cơm thật lâu sẽ thấy ngọt dần: amylase trong nước bọt phân giải tinh bột thành đường nhỏ hơn ngay trong miệng.
- ✦👕 Bột giặt có enzyme (protease, lipase…) giặt sạch vết bẩn hữu cơ ở nước ấm khoảng 30 – 40 °C; giặt bằng nước sôi lại làm enzyme biến tính.
- ✦🍍 Đu đủ xanh, dứa chứa enzyme (papain, bromelain) làm mềm thịt; thịt đã nấu chín thì enzyme trong quả cũng đã biến tính khi đun.
- ✦🧊 Tủ lạnh làm chậm enzyme của vi sinh vật nên thức ăn lâu hỏng hơn; nhưng lạnh không diệt hết, phải nấu chín mới biến tính enzyme.
- ✦🥛 Một số người thiếu lactase nên khó tiêu hoá lactose trong sữa bò; đó là chuyện thường gặp, có sữa không lactose; nếu hay đau bụng sau khi uống sữa, hãy hỏi bác sĩ.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "giảm năng lượng hoạt hoá" ⇒ enzyme; thấy "đồng tiền năng lượng" ⇒ ATP; thấy "xanh tím" ⇒ còn tinh bột (iodine).
- ✦Đồ thị hoặc bảng nhiệt độ: đỉnh = nhiệt độ tối ưu, sau đỉnh tụt nhanh = biến tính; trước đỉnh cứ 10 °C gấp đôi.
- ✦Cùng cơ chất, cùng đích: tốc độ tỉ lệ nghịch với thời gian (v ∝ 1/t).
- ✦Bảng nồng độ cơ chất: tăng chậm dần rồi phẳng = bão hoà; muốn nhanh hơn phải thêm enzyme, không phải thêm cơ chất.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho rằng enzyme bị tiêu hao sau phản ứng hoặc tạo ra phản ứng mới: enzyme trở lại nguyên vẹn và chỉ làm nhanh phản ứng vốn có thể xảy ra.
- ✦Tưởng nhiệt độ càng cao enzyme càng nhanh: quá 37 °C amylase tụt xuống 21 % ở 45 °C và 0 % ở 60 °C.
- ✦Nhầm lạnh với nóng: lạnh (0 °C) chỉ làm chậm, hoạt tính còn khoảng 9 % và ấm lên thì chạy lại; đun sôi thì biến tính vĩnh viễn.
- ✦Cho rằng khoai luộc không sủi vì hết catalase: catalase vẫn còn nhưng đã biến tính, mất hình dạng trung tâm hoạt động.
- ✦Cho rằng thêm cơ chất luôn làm nhanh hơn: khi enzyme đã bão hoà (ví dụ 16 mM lên 32 mM chỉ 45 → 46) thì không đổi.
- ✦Tính ATP nối chuỗi n amino acid là n · k: chuỗi thẳng có n − 1 liên kết peptide.
🧮 Kiểm tra tỉ lệ và đại lượng
- ✦Năng lượng hoạt hoá luôn = đỉnh − mức chất ban đầu, và Ea có enzyme luôn nhỏ hơn Ea không enzyme; ΔH hai đường bằng nhau.
- ✦Tỉ số hai hoạt tính phải lấy từ cùng một bảng, cùng pH, cùng lượng enzyme.
- ✦Tốc độ nhanh hơn ⇒ thời gian hết xanh tím ngắn hơn; thời gian "không hết" ⇒ tốc độ gần bằng 0.
- ✦Thí nghiệm sạch: có ống đối chứng và mỗi lần chỉ đổi một yếu tố.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
ATP, đồng hoá và dị hoá
- 1Nhận biết
Phân tử ATP gồm
- 2Thông hiểu
ATP được gọi là "đồng tiền năng lượng" của tế bào vì
- 3Thông hiểu
Quá trình nào sau đây là dị hoá?
- 4Vận dụng Một chuỗi polypeptide gồm 50 amino acid. Giả sử mỗi liên kết peptide hình thành tiêu tốn 4 ATP (số liệu minh hoạ). Tổng số ATP cần để nối cả chuỗi là bao nhiêu? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Phản ứng ATP → ADP + Pᵢ + năng lượng
Enzyme: cấu trúc và cơ chế
- 1Nhận biết
Phần lớn enzyme có bản chất là
- 2Thông hiểu
Enzyme làm phản ứng xảy ra nhanh hơn bằng cách
- 3Thông hiểu Một phản ứng có mức năng lượng như bảng (số liệu minh hoạ): Nhờ enzyme, năng lượng hoạt hoá giảm đi bao nhiêu kJ/mol? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Dùng bảng mức năng lượng: Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng Một phân tử enzyme xúc tác cho 50 phân tử cơ chất mỗi giây (số liệu minh hoạ). Coi tốc độ không đổi, trong 1 phút một phân tử enzyme ấy xử lí được bao nhiêu phân tử cơ chất? Đáp số:
- 6Vận dụng
Enzyme sucrase phân giải sucrose nhưng không phân giải lactose. Hiện tượng này được giải thích bằng
Nhiệt độ, pH, cơ chất, chất ức chế
- 1Thông hiểu Hoạt tính amylase theo nhiệt độ (pH 7, số liệu minh hoạ): Hoạt tính cao nhất ở nhiệt độ bao nhiêu °C? Đáp số:
- 2Thông hiểu Dùng bảng hoạt tính theo nhiệt độ: Từ 10 °C lên 20 °C, hoạt tính tăng gấp bao nhiêu lần? Đáp số:
- 3Thông hiểu
Theo bảng: Hoạt tính ở 45 °C chỉ còn 21 % so với 37 °C chủ yếu vì
- 4Vận dụng Thời gian hết màu xanh tím của iodine ở bốn ống (số liệu minh hoạ): Tốc độ phân giải tinh bột ở ống A gấp bao nhiêu lần ống C? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Hoạt tính amylase theo pH (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 6Vận dụng Vận tốc phản ứng theo nồng độ cơ chất, lượng enzyme cố định (số liệu minh hoạ): Khi [S] tăng từ 16 lên 32 mM, vận tốc tăng thêm bao nhiêu µmol/phút? Đáp số:
- 7Nhận biết
Chất làm giảm hoặc làm mất hoạt tính của enzyme gọi là
Thực hành thí nghiệm về enzyme
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm amylase, ống chỉ có tinh bột và nước cất (không có nước bọt) dùng làm
- 2Vận dụng
Thí nghiệm SGK: nhỏ dịch mầm lúa lên đĩa tinh bột (bột lọc nấu chín, để đông). Sau 15 phút, giọt dịch để ở nhiệt độ phòng tạo vết lõm rộng nhất, giọt dịch đã đun sôi gần như không tạo vết lõm. Giải thích đúng là
- 3Thông hiểu
Ống chứa tinh bột + nước bọt đã đun sôi rồi để nguội, ủ ở 37 °C, sau khi nhỏ iodine vẫn xanh tím đậm vì
- 4Vận dụng
Nhỏ nước oxy già vào các ống khoai tây (số liệu minh hoạ): Kết luận nào đúng?
- 5Thông hiểu
Quy tắc an toàn đúng khi làm thí nghiệm với nước oxy già và iodine là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng về enzyme?
- 2Vận dụng
Phát biểu nào đúng về ATP?
- 3Vận dụng
Ống A (37 °C) hết màu xanh tím của iodine sau 5 phút, ống B (17 °C) sau 20 phút (số liệu minh hoạ). So với ống B, tốc độ phân giải tinh bột ở ống A
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Học sinh làm bốn ống amylase như bảng (số liệu minh hoạ):
a)Ở ống 1, màu iodine chuyển vàng nâu chứng tỏ amylase đã phân giải hết tinh bột.
b)Ở ống 3, amylase đã biến tính do đun sôi nên không phân giải được tinh bột.
c)Ống 2 vẫn xanh tím chứng tỏ amylase ở 0 °C đã biến tính vĩnh viễn.
d)Ống 4 xanh tím vì tinh bột trong nước cất tự phân giải sau 10 phút.
- 2Vận dụng
Lượng enzyme cố định, đo vận tốc theo nồng độ cơ chất (số liệu minh hoạ):
a)Từ [S] = 1 đến 8 mM, tăng nồng độ cơ chất làm tăng vận tốc.
b)Ở [S] = 32 mM các trung tâm hoạt động của enzyme gần như đều đã bị chiếm.
c)Khi [S] tăng gấp đôi từ 4 lên 8 mM, vận tốc cũng tăng gấp đôi.
d)Để vận tốc lớn hơn nữa ở [S] = 32 mM, cách hợp lí nhất là thêm cơ chất.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) enzyme làm giảm năng lượng hoạt hoá; (2) enzyme bị tiêu hao sau mỗi phản ứng; (3) mỗi enzyme thường chỉ xúc tác một loại phản ứng; (4) hạ nhiệt độ xuống 0 °C làm enzyme biến tính vĩnh viễn; (5) đun sôi rồi để nguội thì enzyme hoạt động trở lại; (6) dị hoá giải phóng năng lượng còn đồng hoá tích luỹ năng lượng. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Giả sử dưới nhiệt độ tối ưu, cứ tăng 10 °C thì hoạt tính enzyme gấp 2 lần. Từ 10 °C lên 30 °C, hoạt tính gấp bao nhiêu lần? Đáp số:
- 3Vận dụng Ống amylase ở 37 °C hết màu xanh tím sau 6 phút. Giả sử cứ giảm 10 °C hoạt tính còn một nửa (số liệu minh hoạ). Ống ở 17 °C hết màu xanh tím sau bao nhiêu phút? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi ATP là gì, đồng hoá và dị hoá, enzyme giảm năng lượng hoạt hoá, tính đặc hiệu, enzyme không tiêu hao; nhớ enzyme không tạo phản ứng mới và không đổi lượng năng lượng toả ra.
- •Phần II hay có bảng hoặc mô tả thí nghiệm (nhiệt độ, pH, nồng độ cơ chất, amylase + iodine, catalase) kèm bốn nhận định: ý dễ mất điểm là "lạnh làm enzyme biến tính vĩnh viễn", "đun sôi rồi để nguội thì hoạt động lại", "thêm cơ chất luôn làm nhanh hơn".
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, tỉ số hoạt tính theo nhiệt độ (10 °C gấp đôi), tốc độ tỉ lệ nghịch với thời gian, đọc năng lượng hoạt hoá; bài này nối với Sinh 11 (tiêu hoá bằng enzyme, trao đổi chất ở thực vật và động vật) và Sinh 12 (enzyme trong tái bản, phiên mã, công nghệ gene).
Phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào