Sinh học lớp 10
Bài 10 · Cơ bản

Trao đổi chất qua màng tế bào

Mô tả màng sinh chất khảm động, phân biệt vận chuyển thụ động (khuếch tán, thẩm thấu) với vận chuyển chủ động, xác định môi trường ưu trương, nhược trương, đẳng trương và hướng đi của nước, giải thích vì sao tế bào thực vật không vỡ trong nước cất, nêu nhập bào – xuất bào, và làm thí nghiệm co – phản co nguyên sinh.

Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 10, Bài 11

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Màng sinh chất là lớp kép phospholipid xen các phân tử protein, protein di chuyển được trong màng (mô hình khảm động); màng thấm chọn lọc: chỉ cho một số chất qua, tuỳ kích thước, độ tan trong lipid, điện tích và protein vận chuyển.
  • 2Thụ động: đi xuôi gradient nồng độ (nơi nhiều → nơi ít), không tốn ATP: khuếch tán đơn giản (O₂, CO₂ qua lớp phospholipid), khuếch tán tăng cường (glucose, ion qua kênh hoặc protein vận chuyển), thẩm thấu (nước). Chủ động: đi ngược gradient, tốn ATP, cần protein vận chuyển (vd rễ hút khoáng từ đất loãng).
  • 3Thẩm thấu là sự khuếch tán của nước qua màng, từ nơi chất tan ít sang nơi chất tan nhiều. Ngoài đậm hơn trong = ưu trương (nước ra, tế bào co); ngoài loãng hơn = nhược trương (nước vào, tế bào trương); bằng nhau = đẳng trương (cân bằng).
  • 4Nhược trương: tế bào động vật (hồng cầu) có thể vỡ, tế bào thực vật không vỡ vì thành cellulose chặn lại nên chỉ căng cứng. Phân tử lớn vào/ra bằng nhập bào / xuất bào (màng lõm hoặc tạo túi, tốn năng lượng).
  • 5Thực hành: ưu trương ⇒ co nguyên sinh (khối tế bào chất co, tách khỏi thành); thay bằng nước cất ⇒ phản co nguyên sinh; chỉ tế bào còn sống mới phản co. Bẫy: co nguyên sinh là tế bào chất co chứ thành tế bào không co.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: nước qua màng về phía nhiều chất tan hơn; tế bào hành tím vào nước muối đậm (khối tím co lại, tách khỏi thành) rồi vào nước cất (áp lại); nước cất làm tế bào căng cứng; hồng cầu vỡ còn tế bào có thành thì không. Sau đó tự chơi: kéo 6 tình huống (hành tím hay hồng cầu, vào dung dịch nào) vào 4 ô kết quả (co lại, trương lên, vỡ, không đổi); thẻ bẫy là hành tím trong nước cất (căng chứ không vỡ).

Màng thấm chọn lọc: nước qua, chất tan ở lạingoài: nhiều chất tantrong tế bào: ít chất tan● chất tan ○ nước

Màng chỉ cho nước qua, chất tan (chấm cam) bị giữ lại.

1 🧱 Màng sinh chất và vận chuyển thụ động

Cần nhớ

  • ✦Màng sinh chất gồm lớp kép phospholipid (đầu ưa nước hướng ra ngoài, đuôi kị nước quay vào nhau) với các phân tử protein nằm xen kẽ. Cả phospholipid và protein đều di chuyển được nên gọi là mô hình khảm động.
  • ✦Màng có tính thấm chọn lọc: chất đi qua dễ hay khó tuỳ kích thước, độ tan trong lipid, điện tích và có protein vận chuyển hay không. Nhờ vậy tế bào giữ được môi trường bên trong khác môi trường bên ngoài.
  • ✦Vận chuyển thụ động: chất đi xuôi chiều gradient nồng độ (từ nơi nồng độ cao đến nơi nồng độ thấp), không tốn năng lượng ATP; năng lượng là chuyển động nhiệt tự nhiên của các phân tử.
  • ✦Có ba hình thức: khuếch tán đơn giản (chất nhỏ, không phân cực hoặc tan trong lipid đi thẳng qua lớp phospholipid), khuếch tán tăng cường (chất phân cực hoặc tích điện đi qua kênh hoặc protein vận chuyển), và thẩm thấu (khuếch tán của nước).

Ba hình thức vận chuyển thụ động

Hình thứcĐi qua đâuChất điển hìnhCần ATP?
Khuếch tán đơn giảnlớp phospholipid képO₂, CO₂, chất tan trong lipidkhông
Khuếch tán tăng cườngkênh hoặc protein vận chuyểnglucose, ion (Na⁺, K⁺)không
Thẩm thấulớp phospholipid và kênh nướcnướckhông

Dạng bài

Xếp một sự vận chuyển vào đúng loại

  1. 1 So sánh nồng độ chất đó ở hai bên màng và xác định chiều đi thật của nó.
  2. 2 Chiều đi từ nơi cao sang nơi thấp (xuôi gradient) ⇒ thụ động; từ nơi thấp sang nơi cao (ngược gradient) ⇒ chủ động.
  3. 3 Nếu thụ động: chất nhỏ, không phân cực ⇒ khuếch tán đơn giản; chất phân cực hoặc tích điện ⇒ khuếch tán tăng cường (qua kênh, protein vận chuyển); chất là nước ⇒ thẩm thấu.
  4. 4 Kiểm tra: xuôi gradient không bao giờ cần ATP; ngược gradient luôn cần ATP ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "có protein vận chuyển" là kết luận chủ động: protein vận chuyển có mặt ở cả khuếch tán tăng cường (không ATP) lẫn vận chuyển chủ động (có ATP); phải xét chiều gradient.

🔬
Làm mẫu

Tế bào hồng cầu có nồng độ glucose 1 mM, huyết tương có 5 mM; glucose đi vào hồng cầu qua protein vận chuyển (số liệu minh hoạ). Đây là loại vận chuyển nào, có tốn ATP không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 💧 Thẩm thấu và ba loại môi trường

Cần nhớ

  • ✦Thẩm thấu là sự khuếch tán của nước qua màng thấm chọn lọc, từ nơi chất tan ít (nhiều nước tự do) sang nơi chất tan nhiều. Chất tan đi qua màng gọi là khuếch tán, không gọi là thẩm thấu.
  • ✦Ưu trương: dung dịch ngoài đậm hơn dịch trong tế bào ⇒ nước đi ra, tế bào co lại. Nhược trương: ngoài loãng hơn ⇒ nước đi vào, tế bào trương lên. Đẳng trương: hai bên bằng nhau ⇒ nước vào bằng nước ra, tế bào giữ nguyên.
  • ✦Tế bào động vật (vd hồng cầu) chỉ có màng mềm: ở môi trường nhược trương nước vào nhiều đến mức màng căng quá và vỡ. Tế bào thực vật có thành cellulose cứng: nước vào đến khi thành chặn lại thì tế bào căng cứng (có áp suất trương) chứ không vỡ.
  • ✦Ở môi trường ưu trương, tế bào thực vật mất nước, khối tế bào chất co lại và tách khỏi thành (co nguyên sinh); thành cellulose cứng nên giữ nguyên hình.

Ba loại môi trường

Môi trườngNgoài so với trongNước điHồng cầuTế bào thực vật
Ưu trươngngoài đậm hơnra khỏi tế bàoco lại, nhănco nguyên sinh
Đẳng trươngbằng nhauvào = ragiữ nguyêngiữ nguyên
Nhược trươngngoài loãng hơnvào tế bàotrương lên, có thể vỡcăng cứng, không vỡ

Dạng bài

Xác định môi trường và hướng đi của nước

  1. 1 Xác định dữ kiện: nồng độ chất tan trong tế bào và nồng độ chất tan của từng dung dịch ngoài (cùng đơn vị).
  2. 2 So sánh: ngoài lớn hơn trong ⇒ ưu trương; nhỏ hơn ⇒ nhược trương; bằng ⇒ đẳng trương.
  3. 3 Nước đi về phía nồng độ chất tan cao hơn: ưu trương ⇒ ra; nhược trương ⇒ vào; đẳng trương ⇒ không có dòng nước thực.
  4. 4 Kiểm tra: nước chỉ đi một chiều về nơi chất tan nhiều; không có chuyện chất tan đậm mà nước đi vào nơi loãng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đảo chiều khi ngoài là ưu trương: nước đi về phía đậm hơn, tức đi ra khỏi tế bào về dung dịch ngoài, nên tế bào co chứ không trương.

🧅
Làm mẫu

Dịch bào của tế bào hành tím có nồng độ chất tan 0,30 M (số liệu minh hoạ). Tế bào được đặt lần lượt vào dung dịch A (0,10 M), B (0,30 M) và C (0,50 M). Mỗi dung dịch là môi trường gì và nước đi thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đọc bảng thí nghiệm khoai tây: % khối lượng và nồng độ đẳng trương

  1. 1 Với mỗi nồng độ, tính độ thay đổi khối lượng = sau − đầu, rồi chia cho khối lượng đầu để ra phần trăm.
  2. 2 Khối lượng tăng ⇒ nước vào ⇒ dung dịch ngoài nhược trương so với dịch bào; giảm ⇒ nước ra ⇒ ưu trương.
  3. 3 Nồng độ đẳng trương nằm ở chỗ khối lượng không đổi: nội suy giữa hai nồng độ mà độ thay đổi đổi dấu.
  4. 4 Kiểm tra: nồng độ tìm được phải nằm giữa hai nồng độ đổi dấu ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn nồng độ có khối lượng cuối gần 10 g nhất (0,4 M) làm đẳng trương: phải nội suy giữa hai điểm đổi dấu, kết quả 0,35 M.

🥔
Làm mẫu

Ngâm các miếng khoai tây 10,0 g trong dung dịch đường các nồng độ khác nhau trong 1 giờ (số liệu minh hoạ): Tính phần trăm thay đổi khối lượng ở mỗi nồng độ và nồng độ đường đẳng trương với dịch bào khoai (nội suy tuyến tính).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ⛏️ Vận chuyển chủ động, nhập bào và xuất bào

Cần nhớ

  • ✦Vận chuyển chủ động: chất đi ngược chiều gradient nồng độ (từ nơi thấp sang nơi cao), tốn năng lượng ATP và bắt buộc có protein vận chuyển.
  • ✦Ví dụ: rễ cây hút khoáng khi nồng độ khoáng trong đất thấp hơn trong tế bào rễ; tế bào giữ K⁺ trong cao gấp khoảng 30 lần ngoài (bơm Na⁺ – K⁺, nhắc lại ở Sinh 11).
  • ✦Mẹo nhớ: xuôi gradient như vật lăn xuống dốc (không tốn sức); ngược gradient như đẩy vật lên dốc (phải tốn sức = ATP).
  • ✦Nhập bào: màng sinh chất lõm vào bao lấy phân tử hoặc hạt lớn tạo túi đưa vào tế bào (bạch cầu nuốt vi khuẩn là thực bào; lấy giọt dịch là ẩm bào; có loại nhập bào nhờ thụ thể trên màng). Xuất bào: túi chứa chất hoà vào màng rồi đưa chất ra ngoài (vd tế bào tiết enzyme, hormone). Cả hai đều tốn năng lượng.

So sánh vận chuyển thụ động và chủ động

Đặc điểmThụ độngChủ động
Chiều đixuôi gradient (cao → thấp)ngược gradient (thấp → cao)
Năng lượngkhông tốn ATPtốn ATP
Proteincó thể không cần (khuếch tán đơn giản)bắt buộc có protein vận chuyển
Ví dụO₂ vào tế bào; nước thẩm thấurễ hút khoáng từ đất loãng; bơm Na⁺ – K⁺

Dạng bài

Đếm số chất cần ATP theo bảng nồng độ

  1. 1 Với từng chất, lấy nồng độ nơi xuất phát (trong hay ngoài tế bào, tuỳ chiều đi) và nồng độ nơi đến.
  2. 2 Nơi xuất phát lớn hơn nơi đến ⇒ xuôi gradient ⇒ không cần ATP; nơi xuất phát nhỏ hơn ⇒ ngược gradient ⇒ chủ động, cần ATP.
  3. 3 Đếm các chất ngược gradient.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi chất chỉ thuộc đúng một loại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn "vào tế bào" là kết luận thụ động, hoặc cho chất đi ra luôn là chủ động: phải so nồng độ ở nơi xuất phát với nơi đến (chất W đi ra nhưng ngược gradient nên là chủ động).

🧪
Làm mẫu

Bảng cho nồng độ hai bên màng và chiều đi của bốn chất (số liệu minh hoạ): Có bao nhiêu chất cần tốn ATP để đi qua màng?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🔬 Thực hành: Co và phản co nguyên sinh

Mục đích, mẫu vật, các bước

  • ✦Mục đích: quan sát co nguyên sinh và phản co nguyên sinh ở tế bào thực vật, hiểu vai trò thẩm thấu và tính thấm chọn lọc của màng.
  • ✦Mẫu vật: lớp biểu bì mỏng bóc từ mặt dưới lá thài lài tía hoặc vảy củ hành tím (không bào có màu tím nên nhìn rõ khối tế bào chất). Dụng cụ: kính hiển vi, lam kính, lamen, giấy thấm, nước cất, dung dịch muối hoặc đường đậm (ưu trương).
  • ✦Bước 1: bóc biểu bì thật mỏng, đặt lên lam kính có giọt nước cất, đậy lamen; quan sát ở vật kính 10× trước rồi 40×: khối tế bào chất áp sát thành (đây là mốc so sánh).
  • ✦Bước 2: nhỏ dung dịch ưu trương ở một mép lamen, dùng giấy thấm hút ở mép đối diện để dung dịch chảy qua mẫu (không tháo lamen). Nước ra, khối tím co lại, tách khỏi thành = co nguyên sinh.
  • ✦Bước 3: làm tương tự nhưng thay bằng nước cất: nước vào, khối tế bào chất trương lên và áp lại vào thành = phản co nguyên sinh. Phản co chứng tỏ tế bào còn sống; để dung dịch quá đậm hoặc quá lâu thì tế bào chết và không phản co nữa.
  • ✦Kết luận: màng sinh chất thấm chọn lọc (nước qua dễ, chất tan bị giữ lại) và chỉ tế bào sống mới điều chỉnh được theo môi trường. An toàn: làm ở trường có giáo viên hướng dẫn; ở nhà chỉ làm khi có kính hiển vi và người lớn; không nếm mẫu và dung dịch; rửa tay sau khi làm.

Làm sai chỗ nào thì hỏng thế nào

Làm saiKết quảCách sửa
Dung dịch quá đậm hoặc để quá lâutế bào chết, không phản codùng nồng độ vừa phải, quan sát rồi đổi ngay
Tháo lamen để đổi dung dịchmất mẫu, không theo dõi được cùng một tế bàonhỏ một mép, hút giấy thấm mép kia
Bóc biểu bì quá dàynhiều lớp chồng, ảnh mờbóc thật mỏng, lấy mặt dưới lá
Soi ngay ở 40×tìm mãi không ra mẫutìm ở 10× trước
Bỏ qua bước quan sát trạng thái ban đầukhông có mốc để biết tế bào đã co chưaluôn xem mẫu trong nước cất trước

Dạng bài

Đếm tỉ lệ tế bào co nguyên sinh

  1. 1 Chọn một vi trường có nhiều tế bào, đếm tổng số tế bào quan sát n.
  2. 2 Đếm số tế bào có khối tế bào chất tách khỏi thành (k).
  3. 3 Tỉ lệ co = k / n · 100 %.
  4. 4 Kiểm tra: k ≤ n nên tỉ lệ không vượt 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tỉ lệ 3020 = 150 % hoặc 2050 = 40 %: phải chia số tế bào co cho tổng số tế bào quan sát.

🧅
Làm mẫu

Nhỏ nước muối đậm vào mẫu hành tím, đếm 50 tế bào trong một vi trường thì có 30 tế bào đã co nguyên sinh (số liệu minh hoạ). Tỉ lệ tế bào co là bao nhiêu phần trăm?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🌍 Sinh học quanh ta

  • ✦🥬 Ướp muối, ngâm mơ với đường: muối hoặc đường tạo môi trường ưu trương nên nước trong rau, thịt, quả bị hút ra; rau muối héo và tiết nước, mơ tiết nước ngọt. Muối dưa, muối cà cũng dựa trên điều này.
  • ✦💧 Nước muối sinh lí 0,9 % gần đẳng trương với huyết tương, dùng để rửa vết thương hoặc nhỏ mắt, mũi; nước cất là nhược trương nên không dùng để truyền hay nhỏ vào cơ thể. Dùng dịch truyền phải theo chỉ định của bác sĩ.
  • ✦🌱 Bón phân quá đậm hoặc tưới nước mặn làm đất xung quanh rễ ưu trương, nước từ rễ bị hút ngược ra, cây héo như "cháy" lá; vì vậy phải pha loãng đúng liều.
  • ✦🧂 Nước biển ưu trương so với cơ thể người: uống nước biển để chữa khát làm cơ thể mất thêm nước. Cá nước ngọt và cá nước mặn có cơ chế điều hoà nước khác nhau nên không sống lẫn được.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Thấy "xuôi gradient, không tốn ATP" ⇒ thụ động; "ngược gradient, tốn ATP, protein vận chuyển" ⇒ chủ động.
  • ✦So ngoài với trong: ngoài đậm ⇒ ưu trương ⇒ nước ra ⇒ co; ngoài loãng ⇒ nhược trương ⇒ nước vào ⇒ trương.
  • ✦Hồng cầu trong nước cất ⇒ vỡ; tế bào thực vật trong nước cất ⇒ căng cứng, không vỡ (có thành cellulose).
  • ✦Thực hành: một mép nhỏ, mép kia hút; ưu trương ⇒ co, nước cất ⇒ phản co; không phản co ⇒ tế bào đã chết.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Nghĩ vận chuyển chủ động không tốn năng lượng: nó tốn ATP vì đi ngược gradient.
  • ✦Cho rằng tế bào thực vật cũng vỡ trong nước cất: nó không vỡ vì thành cellulose chặn lại, chỉ căng cứng.
  • ✦Gọi sự đi lại của chất tan là thẩm thấu: thẩm thấu chỉ là sự khuếch tán của nước.
  • ✦Nghĩ màng cho mọi chất qua tự do: màng thấm chọn lọc (ion, glucose không qua lớp phospholipid).
  • ✦Cho rằng co nguyên sinh là thành tế bào co lại: khối tế bào chất co và tách khỏi thành, thành vẫn giữ nguyên.
  • ✦Coi nhập bào là thụ động: màng phải lõm vào và tách thành túi nên tốn năng lượng.

🧮 Kiểm tra tỉ lệ và logic

  • ✦Nước chỉ đi một chiều thực về phía nồng độ chất tan cao hơn; đẳng trương thì không có dòng nước thực.
  • ✦Bảng khoai tây: khối lượng tăng ⇒ nhược trương, giảm ⇒ ưu trương; nồng độ đẳng trương nằm giữa hai điểm đổi dấu.
  • ✦Đếm chất cần ATP: so nơi xuất phát với nơi đến, không chỉ nhìn "vào" hay "ra".
  • ✦Tỉ lệ co nguyên sinh = số tế bào co / tổng số tế bào quan sát, không vượt 100 %.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧱

Màng và vận chuyển thụ động

  1. 1
    Nhận biết

    Theo mô hình khảm động, màng sinh chất gồm

  2. 2
    Thông hiểu

    Chất nào sau đây đi thẳng qua lớp phospholipid kép của màng bằng khuếch tán đơn giản?

  3. 3
    Thông hiểu

    Glucose đi vào hồng cầu theo chiều giảm gradient nồng độ nhờ protein vận chuyển. Hình thức vận chuyển này là

  4. 4
    Thông hiểu

    Màng sinh chất có tính thấm chọn lọc nghĩa là

  5. 5
    Vận dụng Trong sáu chất O₂, CO₂, ethanol, glucose, Na⁺ và K⁺, có bao nhiêu chất đi thẳng qua lớp phospholipid bằng khuếch tán đơn giản? Đáp số:
💧

Thẩm thấu và ba loại môi trường

  1. 1
    Nhận biết

    Thẩm thấu là sự khuếch tán của

  2. 2
    Nhận biết

    Tế bào đặt trong dung dịch ưu trương thì

  3. 3
    Thông hiểu

    Cho hồng cầu vào nước cất, hồng cầu sẽ

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao tế bào thực vật không bị vỡ khi ở môi trường nhược trương?

  5. 5
    Thông hiểu Dịch bào tế bào hành tím có nồng độ chất tan 0,30 M. Đặt tế bào lần lượt vào bốn dung dịch 0,10 M; 0,30 M; 0,50 M và 0,05 M (số liệu minh hoạ). Có bao nhiêu dung dịch làm nước đi vào tế bào (nhược trương)? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Miếng khoai tây 10,0 g ngâm trong đường các nồng độ khác nhau (số liệu minh hoạ): Nồng độ đường (M) đẳng trương với dịch bào khoai, nội suy tuyến tính giữa hai điểm khối lượng đổi dấu, là bao nhiêu? Đáp số:
  7. 7
    Vận dụng

    Ướp thịt với muối, thịt tiết ra nước vì

⛏️

Vận chuyển chủ động, nhập bào, xuất bào

  1. 1
    Thông hiểu

    Vận chuyển chủ động khác vận chuyển thụ động ở chỗ

  2. 2
    Vận dụng

    Rễ cây hút K⁺ từ đất loãng (nồng độ thấp) vào tế bào rễ (nồng độ cao). Cơ chế này là

  3. 3
    Thông hiểu

    Bạch cầu "nuốt" vi khuẩn bằng cách

  4. 4
    Vận dụng Bảng nồng độ hai bên màng và chiều đi của bốn chất (số liệu minh hoạ): Có bao nhiêu chất cần tốn ATP để đi qua màng? Đáp số:
🔬

Thực hành co và phản co nguyên sinh

  1. 1
    Nhận biết

    Vì sao chọn lá thài lài tía hoặc hành tím làm mẫu quan sát co nguyên sinh?

  2. 2
    Thông hiểu

    Muốn đổi dung dịch dưới lamen mà không phải làm lại tiêu bản, ta

  3. 3
    Vận dụng

    Ba mẫu hành tím được xử lí như sau (số liệu minh hoạ): Ở mẫu 3 nước cất không làm tế bào phản co vì

  4. 4
    Thông hiểu Quan sát 50 tế bào trong một vi trường, có 30 tế bào co nguyên sinh (số liệu minh hoạ). Tỉ lệ tế bào co là bao nhiêu phần trăm? Đáp số:

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng về vận chuyển chất qua màng?

  2. 2
    Vận dụng

    Tế bào biểu bì hành tím trong dung dịch X thấy khối tím co lại và tách khỏi thành; nhỏ nước cất vào thì khối tím trương lên và áp lại vào thành. Kết luận đúng là

  3. 3
    Vận dụng

    Tế bào rễ có K⁺ 140 mM, đất có 4 mM; rễ vẫn hút K⁺ vào (số liệu minh hoạ). Nồng độ trong gấp ngoài bao nhiêu lần và vận chuyển này là gì?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Miếng khoai tây 10,0 g ngâm trong đường các nồng độ khác nhau (số liệu minh hoạ):

    a)Ở 0,0 M khoai tăng khối lượng vì nước đi vào tế bào (dung dịch ngoài nhược trương).

    b)Ở 0,6 M khối lượng khoai giảm 9 % so với ban đầu.

    c)Dịch bào khoai đẳng trương với dung dịch 0,6 M.

    d)Ở 0,2 M khoai vẫn tăng 6 % nên dung dịch 0,2 M là ưu trương.

  2. 2
    Vận dụng

    Học sinh làm thực hành với biểu bì hành tím như bảng (số liệu minh hoạ): mẫu 1 chỉ nước cất; mẫu 2 nhỏ nước muối đậm 3 phút rồi nước cất; mẫu 3 nhỏ nước muối đậm 30 phút rồi nước cất. Ở mẫu 2 và 3 đều thấy co nguyên sinh, nhưng chỉ mẫu 2 áp lại thành khi có nước cất.

    a)Co nguyên sinh là hiện tượng khối tế bào chất co lại và tách khỏi thành tế bào.

    b)Mẫu 3 không phản co vì tế bào đã chết do để quá lâu trong dung dịch đậm.

    c)Khi co nguyên sinh, thành tế bào co lại theo khối tế bào chất.

    d)Nhỏ nước cất vào mẫu 2 làm tế bào thực vật vỡ ra như hồng cầu.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) thẩm thấu là khuếch tán của nước; (2) vận chuyển chủ động đi xuôi gradient; (3) hồng cầu trong nước cất có thể vỡ; (4) tế bào thực vật trong nước cất vỡ như hồng cầu; (5) nhập bào tốn năng lượng; (6) ưu trương làm nước đi vào tế bào. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Bảng nồng độ hai bên màng và chiều đi của bốn chất (số liệu minh hoạ): Số chất đi xuôi gradient (không cần ATP) là bao nhiêu? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Miếng khoai tây 10,0 g ngâm trong dung dịch đường 0,6 M còn 9,1 g sau 1 giờ (số liệu minh hoạ). Khối lượng giảm bao nhiêu phần trăm so với ban đầu? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Thường hỏi phân biệt thụ động – chủ động (chiều gradient, ATP), hướng đi của nước ở ưu – nhược – đẳng trương, vì sao hồng cầu vỡ còn tế bào thực vật không vỡ, và vai trò của từng bước trong thực hành co – phản co nguyên sinh.
  • •Hay có bảng số liệu nồng độ hoặc khối lượng miếng khoai/củ ngâm dung dịch: ý dễ mất điểm là "chủ động không tốn năng lượng", "tế bào thực vật cũng vỡ", "thành tế bào co lại", "tế bào chết vẫn phản co", "thẩm thấu là chất tan đi qua màng".
  • •Có thể hỏi đếm phát biểu đúng, số chất cần ATP theo bảng nồng độ, phần trăm thay đổi khối lượng và nồng độ đẳng trương nội suy. Bài này nối với Sinh 11: rễ cây hút nước bằng thẩm thấu, hút khoáng bằng vận chuyển chủ động; tiếp ngay sau là bài 12 truyền tin tế bào (thụ thể trên màng).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Truyền tin tế bào