Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Kể các cấp độ tổ chức của thế giới sống và năm cấp tổ chức sống cơ bản, giải thích đặc tính nổi trội và vì sao tế bào là cấp tổ chức sống cơ bản nhất, nêu ba đặc điểm chung (thứ bậc, hệ mở và tự điều chỉnh, tiến hoá), rồi ôn cả phần mở đầu (bài 1–3).
Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thế giới sống xếp thứ bậc: nguyên tử → phân tử → bào quan → tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể → quần thể → quần xã → hệ sinh thái → sinh quyển. Năm cấp tổ chức sống cơ bản: tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái.
- 2Tế bào là cấp tổ chức sống cơ bản nhất: nhỏ nhất mà tự thực hiện đầy đủ trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản. Nguyên tử, phân tử, bào quan tách riêng không sống được.
- 3Cấp trên có đặc tính nổi trội mà các thành phần cấp dưới riêng lẻ không có (sự sống ở tế bào, phối hợp ở cơ thể, mật độ và tỉ lệ giới tính ở quần thể, độ đa dạng ở quần xã, dòng năng lượng ở hệ sinh thái); đặc tính ấy không bằng tổng đặc tính các phần.
- 4Ba đặc điểm chung: tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc; hệ mở và tự điều chỉnh (trao đổi chất và năng lượng, giữ ổn định bằng cách dao động quanh mức ổn định); liên tục tiến hoá. Mật độ = số cá thể : diện tích.
- 5Bẫy: coi phân tử là cấp tổ chức sống; cho đặc tính cấp trên bằng tổng cấp dưới; hiểu hệ mở là «không có ranh giới»; hiểu tự điều chỉnh là «chỉ số không đổi».
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: các phân tử rời được tổ chức thành tế bào (sự sống nổi lên), tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể cá, một con cá rồi 20 con thành quần thể (mật độ 0,5 con/m², 8 đực : 12 cái), quần xã → hệ sinh thái kèm dòng năng lượng, và thang 12 bậc. Sau đó tự chơi: kéo 5 thẻ đặc tính vào 6 ô cấp độ (Phân tử, Tế bào, Cơ thể, Quần thể, Quần xã, Hệ sinh thái); thẻ «Trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản» là bẫy hay bị thả vào ô Phân tử.
Phân tử rời nhau: không trao đổi chất, không sinh sản.
1 🪜 Các cấp độ tổ chức từ nguyên tử đến sinh quyển
Cần nhớ
- ✦Thứ tự từ nhỏ tới lớn (12 bậc): nguyên tử → phân tử → bào quan → tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể → quần thể → quần xã → hệ sinh thái → sinh quyển. Bậc dưới làm nền cho bậc trên.
- ✦Quần thể: các cá thể cùng loài, cùng sống trong một khu vực, vào một thời gian. Quần xã: các quần thể khác loài cùng sống trong một khu vực. Hệ sinh thái: quần xã cùng với môi trường (nước, ánh sáng, đất…) của nó. Sinh quyển: toàn bộ sinh vật cùng môi trường sống trên Trái Đất.
- ✦Năm cấp tổ chức sống cơ bản (SGK): tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái. Mô, cơ quan, hệ cơ quan là các cấp trung gian trong cơ thể; nguyên tử, phân tử, bào quan chưa tự sống.
Mười hai bậc và ví dụ
| Cấp độ | Ví dụ | Tự sống được? |
|---|---|---|
| Nguyên tử | carbon, nitrogen, hydrogen | không |
| Phân tử | protein, DNA, nước | không |
| Bào quan | ti thể, lục lạp | không (tách khỏi tế bào thì ngừng hoạt động) |
| Tế bào | hồng cầu, tế bào lá, vi khuẩn | có: nhỏ nhất tự thực hiện các hoạt động sống |
| Mô, cơ quan, hệ cơ quan | mô cơ tim, tim, hệ tuần hoàn | chỉ là phần của cơ thể |
| Cơ thể | một con cá, một cây lúa | có |
| Quần thể | tất cả cá rô phi trong một ao | có (tập hợp cá thể cùng loài) |
| Quần xã | mọi sinh vật trong ao (cá, tảo, tôm, vi khuẩn) | có (nhiều quần thể khác loài) |
| Hệ sinh thái | ao: sinh vật + nước + ánh sáng + bùn đáy | có |
| Sinh quyển | mọi hệ sinh thái trên Trái Đất | có |
Dạng bài
Gọi tên cấp độ tổ chức
- 1 Xác định dữ kiện: đối tượng đề cho gồm những gì (một hay nhiều cá thể, một hay nhiều loài, có cả môi trường không).
- 2 Một cá thể ⇒ cơ thể; nhiều cá thể cùng loài ⇒ quần thể; nhiều quần thể khác loài ⇒ quần xã; quần xã kèm môi trường ⇒ hệ sinh thái.
- 3 Đếm số bậc khi cần: liệt kê đủ 12 bậc rồi đếm theo mốc (trên hay dưới cấp tế bào).
- 4 Kiểm tra: có môi trường vô sinh thì không còn là quần xã mà là hệ sinh thái ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi «tất cả sinh vật trong ao» là hệ sinh thái: chưa tính môi trường (nước, ánh sáng, bùn đáy) thì mới chỉ là quần xã.
Trong một ao có: (a) tất cả cá rô phi; (b) tất cả sinh vật (cá, tảo, tôm, vi khuẩn); (c) cả ao gồm sinh vật cùng nước, ánh sáng, bùn đáy. Gọi tên cấp độ của (a), (b), (c). Nếu kể đủ 12 bậc thì có bao nhiêu bậc nằm trên cấp tế bào?
Hướng dẫn giải
2 🔬 Tế bào: cấp tổ chức sống cơ bản nhất
Cần nhớ
- ✦Tế bào là cấp tổ chức sống cơ bản nhất: nó là cấu trúc nhỏ nhất tự thực hiện được đầy đủ các hoạt động sống (trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng). Dưới tế bào không có cấu trúc nào tự làm được đủ các việc đó.
- ✦Một bào quan (ti thể, lục lạp) tách khỏi tế bào thì ngừng hoạt động; một phân tử protein riêng lẻ không tự trao đổi chất, không lớn lên, không sinh sản.
- ✦Sự sống là một đặc tính nổi trội của cấp tế bào: các phân tử (protein, DNA, lipid…) được tổ chức trong màng thành tế bào thì mới có sự sống; gộp bao nhiêu phân tử mà không tổ chức thì cũng không thành sự sống.
- ✦Cơ thể có thể chỉ gồm một tế bào (vi khuẩn, nấm men) hoặc nhiều tế bào (cây lúa, con cá).
Dấu hiệu sống ở từng cấp
| Dấu hiệu | Phân tử protein | Bào quan tách riêng | Tế bào |
|---|---|---|---|
| Trao đổi chất | không | không | có |
| Sinh trưởng | không | không | có |
| Sinh sản | không | không | có |
| Cảm ứng | không | không | có |
3 ✨ Đặc tính nổi trội
Cần nhớ
- ✦Đặc tính nổi trội: đặc tính chỉ xuất hiện khi các thành phần được tổ chức lại ở cấp trên, mà các thành phần riêng lẻ ở cấp dưới không có.
- ✦Đặc tính của cấp trên không bằng tổng đặc tính các phần dưới: gộp các phân tử không sống thì không ra sự sống; phải tổ chức thành tế bào.
- ✦Cấp trên kế thừa đặc tính của cấp dưới (cơ thể vẫn trao đổi chất vì có tế bào) nhưng thêm đặc tính mới.
- ✦Trong quần thể: mật độ = số cá thể : diện tích (hoặc thể tích); tỉ lệ giới tính = số đực : số cái. Một cá thể riêng lẻ không có hai đặc trưng này.
Đặc tính nổi trội ở từng cấp
| Cấp độ | Đặc tính mà cấp dưới không có |
|---|---|
| Tế bào | sự sống: trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản |
| Cơ thể | các cơ quan phối hợp, cảm ứng toàn thân |
| Quần thể | mật độ, tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi |
| Quần xã | độ đa dạng loài, loài ưu thế, quan hệ giữa các loài |
| Hệ sinh thái | chuỗi thức ăn, dòng năng lượng, chu trình vật chất |
Dạng bài
Tính mật độ và tỉ lệ giới tính của quần thể
- 1 Xác định dữ kiện: số cá thể N, diện tích S, số đực, số cái (cùng đơn vị).
- 2 Mật độ = N : S (con/m²).
- 3 Tỉ lệ giới tính = số đực : số cái; tỉ lệ cái (%) = số cái : N · 100.
- 4 Kiểm tra: số đực + số cái = N ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho số cá thể đực thay vì cho diện tích (200 : 80 = 2,5): mật độ là số cá thể trên một đơn vị diện tích, không liên quan số đực.
Một quần thể cá có 200 con sống trong ao 400 m², gồm 80 con đực (số liệu minh hoạ). Tính mật độ, tỉ lệ đực : cái và tỉ lệ cái.
Hướng dẫn giải
4 ♻️ Ba đặc điểm chung: thứ bậc, hệ mở – tự điều chỉnh, tiến hoá
Cần nhớ
- ✦Thứ bậc: cấp dưới làm nền cho cấp trên, cấp trên có đặc tính nổi trội.
- ✦Hệ mở: sinh vật liên tục lấy vào chất và năng lượng (thức ăn, nước, oxygen, ánh sáng) và thải ra (carbon dioxide, nước tiểu, nhiệt). Hệ mở vẫn có ranh giới (màng, da), chỉ là có trao đổi qua ranh giới đó. Ngừng trao đổi thì chết.
- ✦Tự điều chỉnh: sinh vật tự điều chỉnh để giữ môi trường bên trong ổn định. Chỉ số dao động rồi trở về quanh mức ổn định (đường huyết lên sau bữa ăn rồi xuống), không phải đứng yên.
- ✦Liên tục tiến hoá: mọi sinh vật bắt nguồn từ tổ tiên chung và biến đổi qua các thế hệ, tạo nên đa dạng sinh học.
Dạng bài
Đọc bảng để nhận ra tự điều chỉnh
- 1 Xác định dữ kiện: đại lượng đo (ví dụ đường huyết), các mốc thời gian và giá trị.
- 2 Tính mức tăng (giá trị cao nhất − ban đầu) và mức hạ (giá trị cao nhất − giá trị cuối).
- 3 Tính độ lệch của giá trị cuối so với ban đầu: nhỏ ⇒ chỉ số trở về gần mức ổn định.
- 4 Kiểm tra: tăng − hạ = độ lệch còn lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ tự điều chỉnh nghĩa là chỉ số không đổi: bảng cho thấy đường huyết tăng tới 7,8 sau bữa ăn rồi mới hạ về, và đó là bình thường.
Đường huyết một người khoẻ mạnh (số liệu minh hoạ): trước ăn 4,9 mmol/L; 30 phút sau ăn 7,8 mmol/L; 2 giờ sau ăn 5,2 mmol/L. Chỉ số này cho thấy điều gì?
Hướng dẫn giải
5 🔁 Ôn phần mở đầu: bài 1, 2, 3
Ba bài của phần mở đầu
| Bài | Ý chính | Điều hay dùng |
|---|---|---|
| 1. Giới thiệu môn Sinh học | đối tượng là sự sống; lĩnh vực; vai trò; phát triển bền vững; đạo đức sinh học | tìm cơ chế, không phải học thuộc tên loài; khai thác trong khả năng phục hồi |
| 2. Phương pháp nghiên cứu | quan sát → câu hỏi → giả thuyết → thí nghiệm → kết luận | giả thuyết kiểm chứng được; đối chứng và đổi một biến |
| 3. Các cấp độ tổ chức | 12 bậc; năm cấp sống cơ bản; đặc tính nổi trội; hệ mở | tế bào cơ bản nhất; mật độ = N : S |
Dạng bài
Nối bài 1, 2, 3 trong một tình huống
- 1 Xác định dữ kiện: câu hỏi nghiên cứu, hai nhóm so sánh, số cá thể, số liệu đo.
- 2 Bài 2: yếu tố đổi, yếu tố giữ y hệt, nhóm đối chứng; tính trung bình hai nhóm rồi so sánh.
- 3 Bài 3: đo trên từng cá thể thuộc cấp cơ thể; mật độ, tỉ lệ giới tính mới thuộc cấp quần thể.
- 4 Bài 1: gọi tên lĩnh vực (sinh lí học, sinh thái học…) và nhắc điều kiện an toàn, đạo đức.
- 5 Kiểm tra: hai nhóm khác nhau đúng một yếu tố và số cá thể mỗi nhóm bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính phần trăm so với bể A (2,5 : 12,5 = 20 %): phần trăm hơn phải lấy nhóm đối chứng (bể B) làm mốc.
Nhóm học sinh nuôi hai bể cá, mỗi bể 20 con, cùng nhiệt độ 28 °C và nước, chỉ khác thức ăn A và B. Sau 30 ngày cân từng con: khối lượng trung bình bể A 12,5 g, bể B 10,0 g (số liệu minh hoạ). Hãy cho biết số cá thể thí nghiệm, bể A hơn bể B bao nhiêu phần trăm, và đo từng con là cấp độ tổ chức nào.
Hướng dẫn giải
6 🌍 Sinh học quanh ta
- ✦🐟 Ao cá nhà bạn hay hồ ở công viên: đàn cá là quần thể, cả ao có cá, tảo, tôm là quần xã, thêm nước và nắng là hệ sinh thái.
- ✦🌡️ Khi chạy bộ bạn nóng lên, ra mồ hôi rồi nguội dần: cơ thể tự điều chỉnh để giữ thân nhiệt ổn định.
- ✦🍚 Ăn cơm rồi thở ra carbon dioxide và toả nhiệt: cơ thể bạn lấy vào và thải ra chất, năng lượng nên là một hệ mở.
- ✦🌳 Rừng ngập mặn Cần Giờ là một hệ sinh thái: cây đước, cua, cá, chim cùng bùn đất, nước mặn, thuỷ triều; mật độ cây và độ đa dạng loài là đặc tính của quần thể và quần xã ở đó.
- ✦🩺 Đo đường huyết hay thân nhiệt chỉ cho biết chỉ số tại một thời điểm; nếu lo lắng về sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦«Cấp tổ chức sống cơ bản nhất» ⇒ tế bào; «các cấp cơ bản» ⇒ tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái (năm cấp).
- ✦Cùng loài, nhiều cá thể ⇒ quần thể; nhiều loài ⇒ quần xã; thêm môi trường ⇒ hệ sinh thái.
- ✦«Chỉ có từ cấp quần thể trở lên» ⇒ mật độ, tỉ lệ giới tính, thành phần nhóm tuổi.
- ✦«Hệ mở» ⇒ trao đổi chất và năng lượng; «tự điều chỉnh» ⇒ dao động rồi trở về mức ổn định.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi phân tử (protein, DNA) là cấp tổ chức sống: phân tử riêng lẻ không trao đổi chất, không sinh sản.
- ✦Cho đặc tính của cấp trên bằng tổng đặc tính các phần: sự sống không có ở từng phân tử.
- ✦Gọi «mọi sinh vật trong ao» là hệ sinh thái: còn thiếu nước, ánh sáng, bùn đáy.
- ✦Tính mật độ bằng số cá thể chia cho số đực (200 : 80) thay vì chia cho diện tích (200 : 400 = 0,5 con/m²).
- ✦Hiểu hệ mở là «không có ranh giới»: cơ thể vẫn có màng, có da; hệ mở là có trao đổi qua ranh giới.
- ✦Kể năm cấp cơ bản mà quên quần thể, hoặc xếp mô – cơ quan vào nhóm cơ bản.
🧮 Kiểm tra logic
- ✦Phản ví dụ: nếu «phân tử là cấp sống» thì một lọ protein trong ống nghiệm phải trao đổi chất và sinh sản; thực tế không ⇒ phát biểu sai.
- ✦Số đực + số cái = tổng số cá thể; tỉ lệ đực + tỉ lệ cái = 100 %.
- ✦Mật độ có đơn vị con/m² (hoặc cá thể/ha); nhớ đổi cùng đơn vị diện tích.
- ✦Tự điều chỉnh: độ lệch cuối so với ban đầu nhỏ hơn nhiều mức tăng đỉnh.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cấp độ tổ chức
- 1Nhận biết
Cấp độ tổ chức sống cơ bản nhất là
- 2Nhận biết
Các cấp độ tổ chức sống cơ bản của thế giới sống gồm
- 3Thông hiểu
Tập hợp tất cả cá rô phi sống trong một ao là cấp độ
- 4Thông hiểu
Một ao gồm cá, tảo, tôm, vi khuẩn cùng nước, ánh sáng và bùn đáy là cấp độ
- 5Vận dụng Nếu kể đủ 12 bậc từ nguyên tử, phân tử, bào quan, tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái đến sinh quyển, có bao nhiêu bậc nằm trên cấp tế bào? Đáp số:
Đặc tính nổi trội
- 1Nhận biết
Đặc tính nổi trội của một cấp độ tổ chức là
- 2Thông hiểu
Đặc tính nào sau đây chỉ xuất hiện từ cấp quần thể trở lên?
- 3Thông hiểu
Cặp «cấp độ – đặc tính nổi trội» nào sau đây ghép SAI?
- 4Vận dụng Một quần thể cá có 200 con sống trong ao 400 m² (số liệu minh hoạ). Mật độ cá thể là bao nhiêu con/m²? Đáp số:
- 5Vận dụng Trong 200 con cá trên có 80 con đực. Tỉ lệ cá cái là bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
Hệ mở, tự điều chỉnh, tiến hoá
- 1Nhận biết
Nói cơ thể sống là hệ mở nghĩa là
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào sau đây KHÔNG thuộc ba đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống?
- 3Thông hiểu
Đường huyết của một người khoẻ mạnh (số liệu minh hoạ): Bảng thể hiện đặc điểm nào của cơ thể?
- 4Thông hiểu Theo bảng đường huyết trên (4,9 → 7,8 → 5,2 mmol/L), đường huyết 30 phút sau ăn cao hơn lúc trước ăn bao nhiêu mmol/L? Đáp số:
Ôn phần mở đầu (bài 1–3)
- 1Thông hiểu
Hai bạn tranh luận về môn Sinh học. Ý kiến nào đúng?
- 2Thông hiểu
Nghiên cứu mật độ và tỉ lệ giới tính của cá chép trong một hồ thuộc lĩnh vực và cấp độ nào?
- 3Vận dụng
Hai bể cá khác nhau đúng một yếu tố (số liệu minh hoạ): Kết luận nào phù hợp?
- 4Thông hiểu Bể A có khối lượng trung bình 12,5 g, bể B 10,0 g (bể B là nhóm đối chứng). Bể A lớn hơn bể B bao nhiêu phần trăm so với bể B? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Vì sao tế bào, chứ không phải bào quan, là cấp độ tổ chức sống cơ bản nhất?
- 6Vận dụng Cho các phát biểu: (1) Giả thuyết khoa học phải kiểm chứng được. (2) Một phân tử protein riêng lẻ không tự trao đổi chất hay sinh sản. (3) Quần thể có đặc tính nổi trội mà từng cá thể không có. (4) Cơ thể sống là hệ đóng, không trao đổi gì với môi trường. (5) Thế giới sống liên tục tiến hoá. (6) Phát triển bền vững là khai thác tài nguyên bất kể khả năng phục hồi. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đặc tính nổi trội xuất hiện ở cấp độ tổ chức trên chủ yếu vì
- 2Vận dụng
Trường hợp nào sau đây thuộc cấp độ quần xã?
- 3Vận dụng
Khi chạy bộ, thân nhiệt người tăng lên rồi nhờ ra mồ hôi mà trở về mức bình thường. Hiện tượng này thể hiện
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Bốn phát biểu về cấp độ tổ chức sống:
a)Tế bào là cấp độ tổ chức sống cơ bản nhất.
b)Phân tử là cấp độ tổ chức sống vì chúng tham gia vào mọi hoạt động của tế bào.
c)Đặc tính của cấp trên luôn bằng tổng đặc tính của các thành phần cấp dưới.
d)Cơ thể sống liên tục trao đổi chất và năng lượng với môi trường.
- 2Vận dụng
Ba ao nuôi cùng một loài cá (số liệu minh hoạ):
a)Mật độ cá ở ao 1 là 0,5 con/m².
b)Mật độ cá ở ao 3 bằng mật độ cá ở ao 1.
c)Tỉ lệ đực : cái ở ao 2 là 2 : 3.
d)Mật độ và tỉ lệ giới tính là đặc tính của từng cá thể trong ao.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) Hệ sinh thái gồm quần xã và môi trường sống của nó. (2) Cấp tế bào có đặc tính nổi trội là sự sống. (3) Nguyên tử là cấp độ tổ chức sống cơ bản. (4) Mật độ cá thể là đặc tính nổi trội của quần thể. (5) Hệ mở không trao đổi chất với môi trường. (6) Giả thuyết khoa học phải kiểm chứng được. (7) Sinh học chỉ là học thuộc tên loài. (8) Thế giới sống liên tục tiến hoá. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Một quần thể cá có 300 con sống trong ao 400 m² (số liệu minh hoạ). Mật độ cá thể là bao nhiêu con/m²? Đáp số:
- 3Vận dụng Đường huyết một người trước ăn là 4,9 mmol/L, 30 phút sau ăn 7,8 mmol/L và 2 giờ sau ăn 5,2 mmol/L (số liệu minh hoạ). Sau 2 giờ, đường huyết vẫn cao hơn lúc trước ăn bao nhiêu mmol/L? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi cấp tổ chức sống cơ bản nhất, năm cấp cơ bản, gọi tên quần thể, quần xã, hệ sinh thái, định nghĩa đặc tính nổi trội và hệ mở.
- •Phần II hay có bảng số liệu quần thể (số cá thể, diện tích, số đực, số cái) hoặc bảng chỉ số cơ thể kèm bốn nhận định: ý dễ mất điểm là «phân tử là cấp sống», «cấp trên bằng tổng cấp dưới», «tỉ lệ giới tính là của từng cá thể».
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, mật độ (con/m²), tỉ lệ giới tính, độ lệch của chỉ số so với mức ban đầu. Bài này nối với Sinh 11 (cảm ứng, cân bằng nội môi, trao đổi chất ở cơ thể) và Sinh 12 (quần thể, quần xã, hệ sinh thái).
Các nguyên tố hoá học và nước