Sinh học lớp 10
Bài 19 · Cơ bản

Công nghệ tế bào

Nêu tính toàn năng của tế bào và quy trình nuôi cấy mô thực vật, giải thích vai trò của auxin và cytokinin (tỉ lệ quyết định ra rễ hay chồi), nêu ưu điểm và nhược điểm của nuôi cấy mô, kể công nghệ tế bào động vật và tế bào gốc cùng vấn đề đạo đức, tính số cây con nhân giống, rồi ôn cả chương 5 (chu kì tế bào, nguyên phân, giảm phân).

Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 19

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Công nghệ tế bào là quy trình kĩ thuật nuôi cấy tế bào, mô để tạo ra tế bào, mô, cơ quan hoặc cơ thể mới. Cơ sở là tính toàn năng: một tế bào (hay mẩu mô) có đủ thông tin di truyền để phát triển thành cả cơ thể khi gặp điều kiện thích hợp.
  • 2Nuôi cấy mô thực vật: mẫu mô → khử trùng → nuôi trong môi trường vô trùng có chất dinh dưỡng và hormone → mô sẹo (khối tế bào chưa biệt hoá) → tái sinh chồi, rễ → cây con → thích nghi ngoài vườn ươm. Nhờ nguyên phân nên cây con giống hệt cây mẹ.
  • 3Tỉ lệ auxin / cytokinin quyết định: cao ⇒ ra rễ, thấp ⇒ ra chồi, cân bằng ⇒ mô sẹo tiếp tục phân chia. Nuôi cấy mô cần vô trùng nghiêm ngặt.
  • 4Ưu điểm: nhân nhanh số lượng lớn, cây sạch bệnh, quanh năm, giữ đặc tính tốt. Nhược điểm: cây con giống hệt nhau nên cùng một điểm yếu; chi phí cao; chỉ nhân bản giống cũ, không tạo giống mới.
  • 5Công nghệ tế bào động vật: nuôi tế bào, nhân bản vô tính (cừu Dolly), tế bào gốc (chưa biệt hoá, còn khả năng thành nhiều loại tế bào). Tế bào gốc phôi đặt ra nhiều vấn đề đạo đức hơn tế bào gốc trưởng thành.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: lấy mẩu mô từ cây mẹ vào bình agar vô trùng; mẩu mô nguyên phân thành mô sẹo (1 → 2 → 4 → 8 → 16 tế bào); ba bình có tỉ lệ auxin/cytokinin khác nhau (nhiều cytokinin ra chồi, cân bằng ra mô sẹo, nhiều auxin ra rễ); cây con giống hệt nhau cùng héo khi gặp nấm. Sau đó tự kéo thẻ Auxin hoặc Cytokinin vào bình nuôi cấy: lần 1 cho mô sẹo ra chồi, lần 2 cho ra rễ (thêm nhầm hormone hay thẻ "Nước máy" thì rung kèm lí do).

cây mẹagar + chất dinh dưỡng (vô trùng)

Cây mẹ khoẻ: cắt một mẩu mô nhỏ ở lá non.

Mẫu mô + môi trường vô trùng

1 🌱 Tính toàn năng và nuôi cấy mô thực vật

Cần nhớ

  • ✦Tính toàn năng: tế bào mang đủ thông tin di truyền để phát triển thành cả cơ thể. Ở thực vật, nhiều tế bào trưởng thành vẫn còn tính này (quay về trạng thái chưa biệt hoá được — phản biệt hoá), đó là cơ sở của nuôi cấy mô.
  • ✦Quy trình nuôi cấy mô thực vật: (1) chọn mẫu mô (đỉnh sinh trưởng, lá non, mẩu thân) từ cây mẹ khoẻ; (2) khử trùng mẫu; (3) cấy vào môi trường vô trùng (agar, đường, khoáng, vitamin, hormone); (4) mẫu phân chia thành mô sẹo; (5) đổi hormone để tái sinh chồi, rễ; (6) cây con được thích nghi rồi trồng ra vườn.
  • ✦Mô sẹo (callus) là khối tế bào chưa biệt hoá, phân chia mạnh bằng nguyên phân, giống hệt tế bào mẫu ban đầu.
  • ✦Chất điều hoà sinh trưởng: auxin (kích thích ra rễ) và cytokinin (kích thích ra chồi). Tỉ lệ auxin/cytokinin cao ⇒ ra rễ; thấp ⇒ ra chồi; cân bằng ⇒ mô sẹo lớn dần.
  • ✦Ưu điểm: nhân giống rất nhanh, số lượng lớn; cây con sạch bệnh (nuôi trong điều kiện vô trùng); giữ nguyên đặc tính tốt của cây mẹ; làm quanh năm.
  • ✦Nhược điểm: cây con giống hệt nhau về di truyền, không đa dạng, nên cả vườn cùng một điểm yếu trước dịch bệnh; cần phòng thí nghiệm, vô trùng, chi phí ban đầu cao; nuôi cấy mô chỉ nhân bản giống đã có, không tạo giống mới.

Tỉ lệ auxin/cytokinin và kết quả (ngưỡng để minh hoạ)

Tỉ lệ auxin / cytokininKết quảVí dụ
cao (≥ 3)kích thích ra rễauxin 3 : cytokinin 1
cân bằng (khoảng 1)mô sẹo phân chia, chưa biệt hoáauxin 1 : cytokinin 1
thấp (≤ 13)kích thích ra chồiauxin 1 : cytokinin 3

Dạng bài

Tính số cụm chồi và số cây con nhân giống

  1. 1 Xác định dữ kiện: số mẫu ban đầu, hệ số nhân m mỗi lần cấy chuyển, số lần cấy chuyển k, tỉ lệ bị loại.
  2. 2 Số cụm chồi sau k lần cấy chuyển = số mẫu · mᵏ (nhân lên theo luỹ thừa).
  3. 3 Số cây đạt chuẩn = số cụm · (1 − tỉ lệ loại) (mỗi cụm cho một cây).
  4. 4 Nếu hỏi số lần cấy chuyển tối thiểu: thử k = 1, 2, 3… đến khi mᵏ vượt giá trị cần.
  5. 5 Kiểm tra: số cây đạt chuẩn ≤ số cụm và là số nguyên ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thay vì nhân: coi mỗi lần thêm 5 cụm nên sau 4 lần có 20 cụm; hoặc tính 20 % bị loại bằng 625 − 20 = 605.

🌿
Làm mẫu

Một mẫu mô được nuôi cấy; mỗi lần cấy chuyển mô sẹo/cụm chồi nhân lên 5 lần (số liệu minh hoạ). Sau 4 lần cấy chuyển có bao nhiêu cụm chồi? Nếu 20 % bị loại vì nhiễm hoặc dị dạng thì được bao nhiêu cây đạt chuẩn? Cần ít nhất mấy lần cấy chuyển để có hơn 1000 cụm?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Đọc bảng tỉ lệ auxin/cytokinin

  1. 1 Xác định dữ kiện: nồng độ auxin a và cytokinin c của từng bình.
  2. 2 Tính tỉ lệ r = a / c cho mỗi bình.
  3. 3 So r với ngưỡng: r cao (≥ 3) ⇒ rễ; r thấp (≤ 13) ⇒ chồi; r khoảng 1 ⇒ mô sẹo.
  4. 4 Muốn đổi kết quả thì đổi tỉ lệ: tăng cytokinin hoặc giảm auxin ⇒ r giảm (về phía chồi); ngược lại ⇒ rễ.
  5. 5 Kiểm tra: kết luận khớp với cột quan sát của bảng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lẫn hai hormone: cho auxin cao ra chồi (đúng là ra rễ); hoặc tính tỉ lệ ngược cytokinin/auxin rồi kết luận ngược.

🧪
Làm mẫu

Theo bảng bình nuôi cấy (số liệu minh hoạ) bình 1 có auxin 2,0 mg/L, cytokinin 0,2 mg/L; bình 2 có 1,0 và 1,0; bình 4 có 0,2 và 2,0. Tính tỉ lệ auxin/cytokinin từng bình, dự đoán kết quả, và nói cần làm gì để mô sẹo ở bình 2 ra chồi.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧫 Công nghệ tế bào động vật và tế bào gốc

Cần nhớ

  • ✦Nuôi cấy tế bào động vật: tế bào được nuôi trong môi trường dinh dưỡng vô trùng, nhiệt độ gần thân nhiệt; dùng để nghiên cứu, thử thuốc, sản xuất vaccine, protein, da nhân tạo.
  • ✦Nhân bản vô tính: chuyển nhân của một tế bào (không phải tế bào sinh dục) vào tế bào trứng đã lấy nhân, cho phát triển thành phôi rồi cấy vào con mẹ. Cừu Dolly (năm 1996) được tạo từ nhân của tế bào tuyến vú nên giống cừu cho nhân về gene trong nhân.
  • ✦Tế bào gốc: tế bào chưa biệt hoá, còn khả năng phân chia và biệt hoá thành nhiều loại tế bào. Tế bào gốc phôi: lấy từ phôi sớm, có thể thành nhiều loại tế bào nhất. Tế bào gốc trưởng thành: có trong tuỷ xương, máu cuống rốn… khả năng biệt hoá hẹp hơn.
  • ✦Ứng dụng: ghép tuỷ xương hoặc máu cuống rốn chữa một số bệnh về máu; tạo da cho người bỏng; nghiên cứu mô, cơ quan nhân tạo. Nhiều hướng còn đang nghiên cứu, thử nghiệm phải có kiểm soát.
  • ✦Đạo đức: lấy tế bào gốc từ phôi người đặt ra câu hỏi về địa vị của phôi, nhân bản vô tính người bị nhiều nước cấm; vì vậy hướng dùng tế bào gốc trưởng thành được ưu tiên. Với bệnh của bản thân hay người nhà, hãy hỏi bác sĩ, không tin quảng cáo "chữa mọi bệnh bằng tế bào gốc".

Hai loại tế bào gốc

Tế bào gốc phôiTế bào gốc trưởng thành
Nguồnphôi sớmtuỷ xương, máu cuống rốn, mô khác
Khả năng biệt hoáthành rất nhiều loại tế bàohẹp hơn (thường thành các tế bào của mô gốc)
Vấn đề đạo đứcnhiều hơn (liên quan phôi người)ít hơn

3 🔁 Ôn chương 5: Chu kì tế bào và phân bào

Chương 5 trong một bảng

BàiÝ chínhCon số hay dùng
16. Chu kì tế bào và nguyên phânkì trung gian dài nhất; DNA nhân đôi ở pha S; 4 kì; điểm kiểm soátkì giữa: 2n NST kép = 4n chromatid; kì sau: 4n NST đơn; 2ᵏ tế bào, môi trường 2n(2ᵏ − 1)
17 + 18. Giảm phân (+ thực hành)hai lần phân bào, một lần nhân đôi; trao đổi chéo, phân li độc lập4 tế bào n; 2ⁿ loại giao tử; kì giữa I hai hàng; giữ ~3 mm chóp rễ
19. Công nghệ tế bàotính toàn năng, nuôi cấy mô, tế bào gốcauxin/cytokinin cao ⇒ rễ, thấp ⇒ chồi; cây con giống hệt mẹ

Dạng bài

Từ tế bào đến cơ thể: tính nhiều bước

  1. 1 Xác định dữ kiện: 2n, số lần nguyên phân k, loại quá trình (nguyên phân / giảm phân / nuôi cấy mô).
  2. 2 Nguyên phân hoặc nuôi cấy mô: 2ᵏ tế bào con, mỗi tế bào 2n, kiểu gene giống mẹ; NST môi trường cung cấp 2n(2ᵏ − 1).
  3. 3 Giảm phân: tế bào con có n NST; số loại giao tử tối đa 2ⁿ (n = 2n/2, chưa tính trao đổi chéo).
  4. 4 Nối kết quả từng bước, chú ý đơn vị và ý nghĩa.
  5. 5 Kiểm tra: tế bào con của nguyên phân có 2n, của giảm phân có n ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tính môi trường cung cấp là 24 · 8 = 192 (quên bộ NST ban đầu), hoặc cho cây từ nuôi cấy mô cũng có giao tử giống hệt nhau (giao tử vẫn đa dạng vì là giảm phân; chỉ các cây con mới giống hệt nhau).

🧮
Làm mẫu

Mô sẹo tạo từ lúa nước (2n = 24). Một tế bào mô sẹo nguyên phân 3 lần liên tiếp: có bao nhiêu tế bào, môi trường cung cấp bao nhiêu NST đơn? Khi cây con trưởng thành giảm phân (không trao đổi chéo), số loại giao tử tối đa là bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🌍 Sinh học quanh ta

  • ✦🌸 Hoa lan, chuối, khoai tây sạch bệnh thường được nhân giống bằng nuôi cấy mô: từ vài mẩu mô cho hàng nghìn cây đồng đều, giá thành giảm.
  • ✦🍌 Dịch bệnh trên cây trồng đồng loạt (như một số bệnh héo trên chuối) làm thiệt hại nặng vì cả vườn cùng một giống nên cùng một điểm yếu; vì vậy vẫn cần giữ nhiều giống.
  • ✦🐑 Cừu Dolly là động vật có vú đầu tiên được nhân bản vô tính từ tế bào cơ thể trưởng thành; việc nhân bản người bị nhiều nước cấm.
  • ✦🩸 Ghép tuỷ xương, lưu trữ máu cuống rốn là ứng dụng thực tế của tế bào gốc để chữa một số bệnh về máu, do bác sĩ chỉ định.
  • ✦🏠 Quan sát mô sẹo ở nhà: một số nơi bán bộ dụng cụ nuôi cấy mô vui; dùng được khi có người lớn và làm đúng hướng dẫn về vô trùng.

5 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Thấy "một mẩu mô thành cả cây" ⇒ tính toàn năng; "khối tế bào chưa biệt hoá" ⇒ mô sẹo.
  • ✦Auxin cao ⇒ rễ, cytokinin cao ⇒ chồi: tỉ lệ auxin/cytokinin cao ⇒ rễ, thấp ⇒ chồi.
  • ✦Nhược điểm số một của nuôi cấy mô: cây con giống hệt nhau ⇒ cùng một điểm yếu.
  • ✦Số cụm chồi = mẫu · mᵏ (luỹ thừa); môi trường nguyên phân = 2n(2ᵏ − 1).

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Cho nuôi cấy mô "tạo giống mới": nó chỉ nhân bản giống đã có (cây con giống hệt cây mẹ).
  • ✦Cho cây con nuôi cấy mô "đa dạng di truyền": chúng giống hệt nhau vì tạo bằng nguyên phân.
  • ✦Lẫn hai hormone: auxin cao ra rễ, cytokinin cao ra chồi.
  • ✦Bỏ khâu vô trùng: vi sinh vật phát triển nhanh trên môi trường giàu dinh dưỡng và làm hỏng bình nuôi cấy.
  • ✦Cho tế bào gốc là "tế bào của người trẻ" hay "chữa mọi bệnh": đó là tế bào chưa biệt hoá, ứng dụng còn giới hạn, phải có kiểm soát.
  • ✦Cho tính toàn năng chỉ có ở tế bào phôi: ở thực vật nhiều tế bào trưởng thành vẫn còn tính toàn năng.

🧮 Kiểm tra tỉ lệ và đại lượng

  • ✦Số cụm chồi sau k lần cấy chuyển luôn là luỹ thừa của hệ số nhân m.
  • ✦Số cây đạt chuẩn ≤ số cụm chồi.
  • ✦Tỉ lệ auxin/cytokinin: r > 1 nghiêng về rễ, r < 1 nghiêng về chồi.
  • ✦Chương 5: tế bào con của nguyên phân 2n, của giảm phân n; số tế bào con nguyên phân luôn là luỹ thừa của 2.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌱

Nuôi cấy mô thực vật

  1. 1
    Nhận biết

    Tính toàn năng của tế bào là khả năng

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao nuôi cấy mô phải làm trong điều kiện vô trùng?

  3. 3
    Nhận biết

    Khối tế bào chưa biệt hoá, phân chia mạnh tạo ra từ mẩu mô nuôi cấy gọi là

  4. 4
    Thông hiểu Mỗi lần cấy chuyển, một cụm chồi nhân lên 5 lần (số liệu minh hoạ). Từ 1 mẫu, sau 4 lần cấy chuyển có bao nhiêu cụm chồi? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Từ 625 cụm chồi, 20 % bị loại vì nhiễm hoặc dị dạng, mỗi cụm còn lại cho một cây. Số cây đạt chuẩn là bao nhiêu? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Mỗi lần cấy chuyển nhân lên 5 lần (số liệu minh hoạ). Từ 1 mẫu cần ít nhất bao nhiêu lần cấy chuyển để có hơn 1000 cụm chồi? Đáp số:
🧪

Auxin và cytokinin

  1. 1
    Nhận biết

    Tỉ lệ auxin/cytokinin cao trong môi trường nuôi cấy thường kích thích mô sẹo

  2. 2
    Thông hiểu

    Bốn bình nuôi cấy mô sẹo (số liệu minh hoạ): Muốn mô sẹo ra chồi nên dùng môi trường như bình

  3. 3
    Thông hiểu Bình nuôi cấy có auxin 2,0 mg/L và cytokinin 0,2 mg/L (số liệu minh hoạ). Tỉ lệ auxin/cytokinin bằng bao nhiêu? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng

    Mô sẹo đang ở môi trường auxin 1 : cytokinin 1. Chuyển sang môi trường tăng cytokinin gấp 5 lần, giữ nguyên auxin. Dự đoán hợp lí là mô sẹo

🧫

Tế bào động vật và tế bào gốc

  1. 1
    Nhận biết

    Tế bào gốc là tế bào

  2. 2
    Thông hiểu

    Cừu Dolly được tạo ra bằng cách cho nhân của tế bào tuyến vú vào tế bào trứng đã lấy nhân. Về gene trong nhân, Dolly giống

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao hướng dùng tế bào gốc trưởng thành được ưu tiên hơn về mặt đạo đức so với tế bào gốc phôi?

  4. 4
    Vận dụng

    Ghép tuỷ xương để chữa một số bệnh về máu dựa trên khả năng của

🔁

Ôn chương 5

  1. 1
    Thông hiểu Mô sẹo từ lúa nước (2n = 24): một tế bào nguyên phân 3 lần liên tiếp. Môi trường cung cấp bao nhiêu NST đơn? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu

    Cây con tạo bằng nuôi cấy mô giống hệt cây mẹ về kiểu gene vì

  3. 3
    Thông hiểu Cây lúa nước (2n = 24) giảm phân, không trao đổi chéo. Số loại giao tử tối đa là bao nhiêu? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng

    So sánh ba quá trình: Vì sao cả vườn chuối trồng từ cây nuôi cấy mô của một cây mẹ dễ bị thiệt hại hàng loạt khi có dịch bệnh mới?

  5. 5
    Thông hiểu

    Muốn đếm số NST của một tế bào mô sẹo dễ nhất, nên quan sát tế bào ở

  6. 6
    Vận dụng

    Dùng tế bào ung thư nuôi trong đĩa để thử thuốc làm chậm chu kì tế bào có lợi vì

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Ưu điểm của nuôi cấy mô thực vật là

  2. 2
    Vận dụng

    Nhược điểm quan trọng nhất của việc trồng cả vườn bằng cây nuôi cấy mô từ một cây mẹ là

  3. 3
    Vận dụng

    Mô sẹo được chuyển sang môi trường có auxin 0,3 mg/L và cytokinin 3,0 mg/L. Dự đoán mô sẹo sẽ chủ yếu

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Bốn bình nuôi cấy mô sẹo (số liệu minh hoạ):

    a)Bình 4 có tỉ lệ auxin/cytokinin nhỏ nhất nên chủ yếu ra chồi.

    b)Bình 2 có tỉ lệ bằng 1 nên mô sẹo tiếp tục phân chia mà chưa biệt hoá.

    c)Bình 1 ra rễ là vì có nhiều cytokinin.

    d)Chuyển mô sẹo từ bình 2 sang môi trường như bình 3 sẽ kích thích ra chồi.

  2. 2
    Vận dụng

    Một cơ sở nhân giống chuối bằng nuôi cấy mô (số liệu minh hoạ):

    a)Số bình bị nhiễm khuẩn là 20.

    b)Tổng số cây đạt chuẩn là 9500.

    c)Các cây con có đa dạng di truyền hơn cây trồng từ hạt.

    d)Có thể bỏ khâu vô trùng cho đỡ tốn kém mà tỉ lệ bình nhiễm vẫn không đổi.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) nuôi cấy mô thực vật dựa trên tính toàn năng; (2) mô sẹo là khối tế bào chưa biệt hoá; (3) tỉ lệ auxin/cytokinin cao thường kích thích ra chồi; (4) các cây con nuôi cấy mô từ một mẫu có kiểu gene giống nhau; (5) nuôi cấy mô tạo ra giống mới có tổ hợp gene mới; (6) dùng tế bào gốc phôi không đặt ra vấn đề đạo đức. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Môi trường có auxin 3,0 mg/L và cytokinin 0,5 mg/L (số liệu minh hoạ). Tỉ lệ auxin/cytokinin bằng bao nhiêu? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Mỗi lần cấy chuyển, cụm chồi nhân lên 3 lần (số liệu minh hoạ). Từ 1 mẫu, sau 5 lần cấy chuyển có bao nhiêu cụm chồi? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi tính toàn năng, quy trình và điều kiện vô trùng, vai trò của auxin – cytokinin, ưu điểm và nhược điểm của nuôi cấy mô, tế bào gốc và vấn đề đạo đức; nhớ nuôi cấy mô chỉ nhân bản, cây con giống hệt nhau.
  • •Phần II hay có bảng nồng độ auxin – cytokinin kèm kết quả quan sát hoặc số liệu một cơ sở nhân giống với bốn nhận định: ý dễ mất điểm là "auxin cao ra chồi", "cây con đa dạng di truyền", "bỏ vô trùng không sao", "nuôi cấy mô tạo giống mới".
  • •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, tỉ lệ auxin/cytokinin, số cụm chồi mᵏ, số cây đạt chuẩn sau khi loại hao hụt hoặc các đại lượng của chương 5 (NST môi trường 2n(2ᵏ − 1), 2ⁿ loại giao tử). Bài này nối với Sinh 11 (sinh trưởng và phát triển ở thực vật, hormone thực vật, sinh sản vô tính) và Sinh 12 (công nghệ gene, di truyền học người).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật