Chu kì tế bào và nguyên phân
Nêu các giai đoạn của chu kì tế bào và vai trò của điểm kiểm soát, mô tả bốn kì của nguyên phân, đếm số NST, chromatid, tâm động ở từng kì, tính số tế bào con và số NST môi trường cung cấp sau k lần nguyên phân, giải thích vì sao mất kiểm soát chu kì dẫn tới khối u.
Ứng với SGK Sinh học 10 (bộ thống nhất): Bài 16
⚡ Nhớ nhanh
- 1Chu kì tế bào là khoảng thời gian từ khi tế bào mới được tạo ra đến khi nó phân chia xong. Gồm kì trung gian (G1 – S – G2, chiếm phần lớn thời gian) và pha M (nguyên phân + phân chia tế bào chất).
- 2DNA nhân đôi ở pha S, trước khi nguyên phân bắt đầu: mỗi NST thành NST kép gồm 2 chromatid chị em dính nhau ở tâm động. Nguyên phân chỉ chia đều phần vật chất đã nhân đôi sẵn.
- 3Bốn kì: đầu (NST co xoắn, màng nhân tiêu biến) → giữa (NST xếp một hàng ở mặt phẳng xích đạo) → sau (chromatid chị em tách, đi về hai cực) → cuối (màng nhân mới, chia tế bào chất). Kết quả: 2 tế bào con giống hệt nhau và giống mẹ (2n).
- 4Đếm theo tâm động: kì giữa có 2n NST kép = 4n chromatid; kì sau có 4n NST đơn (không còn chromatid). Từ 1 tế bào, k lần nguyên phân cho tế bào con; môi trường cung cấp NST đơn.
- 5Bẫy: DNA không nhân đôi trong nguyên phân mà ở pha S; phân bào rất ngắn so với kì trung gian; mất kiểm soát chu kì (điểm kiểm soát hỏng) làm tế bào phân chia mãi, tích thành khối u.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh của một tế bào 2n = 6: pha S (mỗi NST mọc thêm bản sao, 6 NST nhưng 12 chromatid), kì đầu – giữa (NST co xoắn, xếp một hàng), kì sau – cuối (chromatid tách về hai cực, tế bào thắt eo), rồi bảng đếm. Sau đó tự kéo thẻ số 0 · 3 · 6 · 12 vào ba ô "số NST", "số chromatid", "số tâm động" của tế bào ở kì giữa rồi kì sau (xếp sai thì rung kèm lí do).
Kì trung gian (G1): tế bào có 6 NST đơn.
Kì trung gian (G1) · 6 NST · 0 chromatid · 6 tâm động
1 🔄 Chu kì tế bào và các pha
Cần nhớ
- ✦Chu kì tế bào: khoảng thời gian từ lúc tế bào được sinh ra đến lúc nó phân chia xong thành hai tế bào con. Gồm kì trung gian và pha M (phân bào).
- ✦Kì trung gian có ba pha: G1 (tế bào lớn lên, tổng hợp chất, tăng số bào quan), S (DNA nhân đôi, NST thành NST kép), G2 (tổng hợp nốt các protein cần cho phân bào, kiểm tra DNA đã nhân đôi xong).
- ✦Pha M gồm nguyên phân (phân chia nhân: bốn kì) rồi phân chia tế bào chất. Kì trung gian thường chiếm phần lớn chu kì (khoảng 90 % ở nhiều loại tế bào), phân bào rất ngắn: vì thế trên tiêu bản đa số tế bào ở kì trung gian.
- ✦Điểm kiểm soát là những chốt để tế bào kiểm tra điều kiện rồi mới đi tiếp: cuối G1 (đủ lớn? môi trường thuận lợi? DNA nguyên vẹn?), cuối G2 (DNA đã nhân đôi xong và không sai hỏng?), kì giữa (mọi NST đã gắn đúng vào thoi phân bào?).
- ✦Một số tế bào trưởng thành (như tế bào thần kinh) ra khỏi chu kì, gần như không phân chia nữa; tế bào da, tế bào lót ruột thì phân chia thường xuyên để thay tế bào cũ.
Các pha của chu kì tế bào
| Pha | Chuyện gì xảy ra | Điểm kiểm soát / ghi nhớ |
|---|---|---|
| G1 | tế bào lớn lên, tổng hợp chất | kiểm tra kích thước, điều kiện, DNA có hỏng không |
| S | DNA nhân đôi, mỗi NST thành 2 chromatid dính ở tâm động | số NST không đổi (2n), số chromatid = 4n |
| G2 | chuẩn bị nốt cho phân bào | kiểm tra DNA đã nhân đôi xong, không sai hỏng |
| M | nguyên phân (4 kì) + chia tế bào chất | kì giữa: kiểm tra NST đã gắn thoi phân bào |
Dạng bài
Tính phần trăm thời gian các pha của chu kì
- 1 Xác định dữ kiện: thời gian từng pha (G1, S, G2, M) hoặc chu kì T và thời gian M.
- 2 Kiểm tra tổng các pha = T (nếu đề cho đủ).
- 3 Kì trung gian = T − M (hoặc G1 + S + G2). Tỉ lệ = (kì trung gian / T) · 100 %.
- 4 Làm tròn theo yêu cầu đề.
- 5 Kiểm tra: kì trung gian + M = T, và tỉ lệ kì trung gian > 50 % (phân bào ngắn) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng pha M chiếm phần lớn chu kì vì dễ thấy khi soi kính (2 giờ chỉ là 8,3 % của 24 giờ); hoặc cho DNA nhân đôi ở pha M thay vì pha S.
Một tế bào có chu kì 24 giờ: G1 kéo dài 10 giờ, S 8 giờ, G2 4 giờ, M 2 giờ (số liệu minh hoạ). Kì trung gian chiếm bao nhiêu phần trăm chu kì (làm tròn hàng đơn vị)? DNA nhân đôi trong bao lâu?
Hướng dẫn giải
2 🧫 Bốn kì của nguyên phân
Cần nhớ
- ✦Kì đầu: NST kép co xoắn và hiện rõ dần, màng nhân và nhân con tiêu biến, thoi phân bào bắt đầu hình thành.
- ✦Kì giữa: các NST kép co xoắn cực đại, xếp thành một hàng ở mặt phẳng xích đạo, mỗi tâm động gắn vào thoi. Đây là lúc nhìn rõ nhất, dễ đếm nhất (ảnh bộ NST đều chụp ở kì giữa).
- ✦Kì sau: tâm động nhân đôi, hai chromatid chị em tách nhau (mỗi chromatid giờ là một NST đơn) và được thoi kéo về hai cực. Số NST đơn trong tế bào tăng gấp đôi tạm thời (4n).
- ✦Kì cuối: NST tới hai cực và duỗi xoắn, màng nhân mới hình thành quanh mỗi nhóm; sau đó phân chia tế bào chất: tế bào động vật thắt eo, tế bào thực vật tạo vách ngăn ở giữa.
- ✦Kết quả: 2 tế bào con có bộ NST 2n giống hệt nhau và giống tế bào mẹ nhờ DNA nhân đôi chính xác rồi chia đều.
- ✦Ý nghĩa: cơ thể đa bào lớn lên, thay tế bào già và chết, tái sinh mô khi bị thương; ở sinh vật đơn bào và sinh sản vô tính là cách sinh sản.
Bốn kì: dấu hiệu nhận ra
| Kì | NST | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Đầu | co xoắn, còn rải rác | màng nhân tan, thoi hình thành |
| Giữa | một hàng ở mặt phẳng xích đạo | nhìn rõ nhất, dùng để đếm NST |
| Sau | hai nhóm NST đơn đi về hai cực | tế bào dài ra, hai nhóm tách xa |
| Cuối | duỗi xoắn ở hai cực | hai nhân mới, tế bào thắt eo hoặc có vách ngăn |
Dạng bài
Đếm NST, chromatid, tâm động ở từng kì
- 1 Xác định dữ kiện: bộ NST 2n của loài và kì đang xét.
- 2 Số NST = số tâm động (đếm theo tâm động). Chromatid chỉ đếm khi NST còn là NST kép: số chromatid = 2 · số NST kép.
- 3 Từ G1 đến hết kì giữa: 2n NST (G1: đơn; từ cuối pha S: kép). Kì sau: 4n NST đơn, chromatid = 0. Kì cuối, mỗi tế bào con: 2n NST đơn.
- 4 Điền bảng theo từng kì.
- 5 Kiểm tra: số chromatid (nếu có) = 2 · số tâm động; mỗi tế bào con có 2n như tế bào mẹ ban đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng kì sau có 16 NST kép hay 32 chromatid: ở kì sau chromatid đã tách nên chỉ còn 16 NST đơn; hoặc cho kì giữa có 16 NST (nhầm số chromatid với số NST).
Một tế bào có 2n = 8. Điền số NST, số chromatid, số tâm động của tế bào ở pha G1, kì giữa, kì sau và của mỗi tế bào con ở kì cuối.
Hướng dẫn giải
3 🧮 Số tế bào con và số NST sau k lần nguyên phân
Cần nhớ
- ✦Từ 1 tế bào nguyên phân k lần liên tiếp: số tế bào con = . Từ tế bào: .
- ✦Tổng số NST đơn trong tất cả tế bào con = .
- ✦Số NST đơn môi trường cung cấp (nguyên liệu mới) = , vì một bộ 2n đã có sẵn trong tế bào ban đầu.
- ✦Nếu biết số tế bào con : (N phải là luỹ thừa của 2 khi mọi tế bào cùng phân chia).
Dạng bài
Tính số tế bào con và NST môi trường cung cấp
- 1 Xác định dữ kiện: số tế bào đầu x, bộ NST 2n, số lần nguyên phân k.
- 2 Số tế bào con = x · 2ᵏ.
- 3 Tổng NST đơn trong các tế bào con = 2n · x · 2ᵏ; môi trường cung cấp = 2n · x · (2ᵏ − 1).
- 4 Nếu cho số tế bào con, tìm k bằng cách phân tích thành luỹ thừa của 2.
- 5 Kiểm tra: tổng NST các tế bào con − NST ban đầu = môi trường cung cấp ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính môi trường cung cấp là 8 · 32 = 256 (quên rằng bộ NST của tế bào ban đầu đã có sẵn), hoặc tính số tế bào con là 2 · 5 = 10 (nhân thay vì luỹ thừa).
Một tế bào ruồi giấm (2n = 8) nguyên phân liên tiếp 5 lần. Tính số tế bào con, tổng số NST trong các tế bào con và số NST đơn môi trường cung cấp.
Hướng dẫn giải
4 🚦 Điểm kiểm soát, ung thư và ý nghĩa
Cần nhớ
- ✦Chu kì tế bào được điều hoà bởi các protein và tín hiệu bên trong lẫn bên ngoài. Điểm kiểm soát chỉ cho đi tiếp khi tế bào đủ điều kiện và DNA không sai hỏng; nếu sai hỏng nhẹ, tế bào sửa chữa; nặng thì tế bào tự chết.
- ✦Ung thư là bệnh gắn với việc mất kiểm soát chu kì: tế bào phân chia liên tục dù DNA đã sai hỏng, tích lại thành khối u; tế bào ung thư có thể tách khỏi khối u và lan sang nơi khác (di căn).
- ✦Nhiều nguyên nhân làm DNA hỏng: tia UV, hoá chất độc, thuốc lá, một số virus, di truyền…; phát hiện sớm nhờ khám sức khoẻ định kì giúp điều trị hiệu quả hơn.
- ✦Một số thuốc điều trị ung thư nhằm làm ngừng chu kì ở tế bào phân chia nhanh (kèm tác dụng phụ lên tế bào lành phân chia nhanh như tóc, niêm mạc) — việc điều trị phải do bác sĩ chỉ định.
Chu kì bình thường và khi mất kiểm soát
| Tế bào bình thường | Tế bào mất kiểm soát | |
|---|---|---|
| Điểm kiểm soát | hoạt động, chặn tế bào lỗi | hỏng hoặc bị bỏ qua |
| DNA sai hỏng | được sửa hoặc tế bào tự chết | vẫn tiếp tục phân chia |
| Kết quả | số tế bào ổn định theo nhu cầu | tăng liên tục, thành khối u |
5 🌍 Sinh học quanh ta
- ✦🩹 Vết thương lành lại nhờ tế bào quanh vết thương nguyên phân nhiều hơn; da người thay lớp ngoài cùng sau khoảng vài tuần.
- ✦🧅 Soi rễ hành tím: ở chóp rễ nhiều tế bào đang nguyên phân nên người ta thường dùng làm tiêu bản; đa số tế bào vẫn ở kì trung gian.
- ✦🌱 Cây lớn lên ở chóp rễ và đỉnh chồi (mô phân sinh), nơi tế bào nguyên phân liên tục.
- ✦🩺 Phòng ung thư: tránh thuốc lá, che nắng, ăn uống cân bằng, khám định kì. Thấy khối bất thường hoặc triệu chứng kéo dài thì đi khám, không tự chẩn đoán.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "DNA nhân đôi" ⇒ pha S; "đếm NST, dễ nhìn nhất" ⇒ kì giữa; "chromatid tách" ⇒ kì sau.
- ✦Kì giữa: 2n NST · 4n chromatid · 2n tâm động. Kì sau: 4n NST · 0 chromatid · 4n tâm động.
- ✦Từ 1 tế bào, k lần nguyên phân: 2ᵏ tế bào con; môi trường cung cấp 2n(2ᵏ − 1).
- ✦Ung thư ⇒ nghĩ ngay "mất kiểm soát chu kì tế bào".
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho DNA nhân đôi trong nguyên phân (ở kì giữa hay kì đầu): DNA nhân đôi ở pha S của kì trung gian.
- ✦Cho phân bào chiếm phần lớn chu kì: kì trung gian chiếm khoảng 90 %.
- ✦Nhầm số chromatid với số NST: tế bào 2n = 8 ở kì giữa có 8 NST kép = 16 chromatid, không phải 16 NST.
- ✦Cho kì sau vẫn còn chromatid: sau khi tách, mỗi chromatid là một NST đơn nên chromatid = 0, NST = 4n.
- ✦Quan sát NST ở kì trung gian: lúc này NST duỗi mảnh, không nhìn rõ; phải chọn kì giữa.
- ✦Cho hai tế bào con khác nhau hoặc khác tế bào mẹ: nguyên phân cho hai tế bào giống hệt nhau và giống mẹ.
🧮 Kiểm tra tỉ lệ và đại lượng
- ✦Số tế bào con luôn là luỹ thừa của 2 (1, 2, 4, 8, 16, 32…) khi mọi tế bào cùng phân chia.
- ✦NST môi trường cung cấp = tổng NST các tế bào con − 2n ban đầu.
- ✦Số chromatid (nếu có) luôn bằng 2 lần số tâm động; kì sau và kì cuối thì chromatid = 0.
- ✦Tỉ lệ thời gian các pha cộng lại = 100 %, trong đó kì trung gian > 50 %.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Chu kì tế bào
- 1Nhận biết
DNA được nhân đôi ở giai đoạn nào của chu kì tế bào?
- 2Thông hiểu
Soi tiêu bản chóp rễ hành, thấy phần lớn tế bào có nhân tròn rõ, chưa thấy NST. Giải thích đúng là
- 3Thông hiểu Chu kì tế bào 24 giờ, pha M kéo dài 2 giờ (số liệu minh hoạ). Kì trung gian chiếm bao nhiêu phần trăm chu kì (làm tròn đến hàng đơn vị, ghi số)? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Vai trò của điểm kiểm soát trong chu kì tế bào là
- 5Thông hiểu
Thời gian chu kì và pha M của ba loại tế bào (số liệu minh hoạ): Tế bào nào có kì trung gian chiếm tỉ lệ lớn nhất trong chu kì?
Các kì của nguyên phân
- 1Nhận biết
Ở kì giữa của nguyên phân, các NST
- 2Thông hiểu
Sự kiện nào chỉ xảy ra ở kì sau của nguyên phân?
- 3Thông hiểu Một tế bào có 2n = 8. Ở kì giữa nguyên phân, tế bào có bao nhiêu chromatid? Đáp số:
- 4Thông hiểu Một tế bào có 2n = 8. Ở kì sau nguyên phân, tế bào có bao nhiêu NST đơn? Đáp số:
- 5Vận dụng
Một tế bào có 2n = 6 đang ở kì giữa nguyên phân. Số NST, số chromatid và số tâm động lần lượt là
- 6Vận dụng
Quan sát một tế bào chóp rễ hành đang nguyên phân thấy 32 NST đơn đang đi về hai cực thành hai nhóm bằng nhau. Bộ NST lưỡng bội của hành là
Số tế bào và NST sau nhiều lần nguyên phân
- 1Thông hiểu Một tế bào nguyên phân liên tiếp 5 lần. Số tế bào con tạo ra là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Thông hiểu
Từ 1 tế bào, sau k lần nguyên phân liên tiếp số tế bào con là
- 3Vận dụng Một tế bào ruồi giấm (2n = 8) nguyên phân 5 lần liên tiếp. Môi trường cung cấp bao nhiêu NST đơn? Đáp số:
- 4Vận dụng Từ 1 tế bào sau một số lần nguyên phân liên tiếp thu được 64 tế bào con. Tế bào đã nguyên phân bao nhiêu lần? Đáp số:
- 5Vận dụng
Một tế bào có 2n = 14 nguyên phân 3 lần liên tiếp. Tổng số NST đơn trong tất cả tế bào con là
Kiểm soát chu kì và ý nghĩa
- 1Nhận biết
Ung thư liên quan chặt chẽ nhất với hiện tượng nào sau đây?
- 2Thông hiểu
Vì sao tế bào chỉ chuyển sang kì sau khi mọi NST đã gắn đúng vào thoi phân bào ở kì giữa?
- 3Vận dụng
Xử lí mô phân sinh rễ hành bằng một chất làm hỏng thoi phân bào, nhiều tế bào dừng lại với NST xếp ở xích đạo mà không đi về cực. Giải thích hợp lí là
- 4Nhận biết
Ý nghĩa của nguyên phân đối với cơ thể đa bào là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng về chu kì tế bào?
- 2Vận dụng
Một tế bào có 2n = 12 đang ở kì sau của nguyên phân. Số NST đơn trong tế bào là
- 3Vận dụng
Ở người (2n = 46), một tế bào đang ở kì giữa nguyên phân có số chromatid là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Hàm lượng DNA trong một tế bào qua chu kì (số liệu minh hoạ):
a)Hàm lượng DNA tăng gấp đôi (từ 2 lên 4) trong pha S.
b)Ở kì sau, hàm lượng DNA của cả tế bào vẫn là 4 vì tế bào chưa chia đôi.
c)Hàm lượng DNA giảm từ 4 xuống 2 vì DNA bị phân huỷ ở kì cuối.
d)DNA tăng gấp đôi ở kì đầu của nguyên phân.
- 2Vận dụng
Một học sinh đếm 200 tế bào trên tiêu bản chóp rễ hành (số liệu minh hoạ):
a)Kì trung gian chiếm 88 % số tế bào đếm được.
b)Tỉ lệ này cho thấy kì trung gian chiếm phần lớn thời gian của chu kì.
c)Nên đếm NST ở kì trung gian vì có nhiều tế bào nhất.
d)Số tế bào ở kì sau (4) nhiều hơn số tế bào ở kì giữa (6).
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) DNA nhân đôi ở pha S; (2) ở kì giữa nguyên phân NST xếp thành hai hàng; (3) ở kì sau, chromatid chị em tách nhau về hai cực; (4) kì trung gian ngắn hơn pha M; (5) hỏng điểm kiểm soát có thể dẫn tới khối u; (6) hai tế bào con của nguyên phân có bộ NST khác nhau. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Một tế bào có 2n = 20 nguyên phân liên tiếp 4 lần. Môi trường cung cấp bao nhiêu NST đơn? Đáp số:
- 3Vận dụng Một tế bào có 2n = 10 nguyên phân cho 8 tế bào con. Tổng số NST đơn trong 8 tế bào con là bao nhiêu? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi pha nào nhân đôi DNA, kì nào NST xếp một hàng / chromatid tách, số NST – chromatid – tâm động ở từng kì, vai trò điểm kiểm soát; nhớ kì trung gian chiếm phần lớn thời gian.
- •Phần II hay có bảng hàm lượng DNA qua chu kì hoặc bảng đếm số tế bào ở từng kì trên tiêu bản kèm bốn nhận định: ý dễ mất điểm là "DNA nhân đôi ở kì đầu", "đếm NST ở kì trung gian", "hàm lượng DNA giảm do bị phân huỷ".
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, số NST môi trường cung cấp 2n(2ᵏ − 1), số tế bào con 2ᵏ hoặc số chromatid / NST đơn ở một kì. Bài này nối với bài 17 (giảm phân: cũng đếm NST kép, chromatid), Sinh 11 (sinh trưởng ở thực vật, sinh sản vô tính) và Sinh 12 (NST, đột biến số lượng NST do rối loạn phân li).
Giảm phân