Năng lượng và các dạng năng lượng
Nhận ra vật có năng lượng, gọi đúng tên dạng năng lượng trong từng tình huống và chỉ ra năng lượng được truyền đi bằng cách nào.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 46, Bài 47
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vật có năng lượng thì có khả năng tác dụng lực lên vật khác. Đơn vị: jun (J); 1 kJ = 1 000 J.
- 2Năng lượng không tự sinh ra, không tự mất đi: nó chỉ truyền từ vật này sang vật khác hoặc chuyển sang dạng khác.
- 3Động năng: vật đang chuyển động. Thế năng hấp dẫn: vật ở trên cao. Thế năng đàn hồi: vật bị nén hoặc kéo biến dạng.
- 4Còn có nhiệt năng, quang năng, điện năng, hoá năng (trong xăng, pin, thức ăn), năng lượng âm và năng lượng hạt nhân.
- 5Một vật có thể mang nhiều dạng năng lượng cùng lúc: máy bay đang bay có cả động năng lẫn thế năng.
- 6⚠️ Vật đứng yên vẫn có thể có năng lượng: hòn đá nằm trên vách núi không có động năng nhưng có thế năng.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng thẻ tình huống (ô tô đang chạy, dòng nước chảy xiết, mũi tên vừa rời cung, quả trên cành cao, nước trong hồ chứa trên đập, bếp lửa, bàn là nóng, Mặt Trời, đèn pin, trống, loa…) vào ô dạng năng lượng đúng: động năng, thế năng hấp dẫn, nhiệt năng, quang năng hoặc năng lượng âm. Thả sai thì thẻ bật về khay kèm lí do. Một vật có thể mang nhiều dạng cùng lúc, ta gọi tên theo dạng đang nói tới.
Tình huống này nói tới dạng năng lượng nào?
Kéo thẻ vào dạng năng lượng chính. Hỏi: vật đang chuyển động, đang ở trên cao, đang nóng, đang sáng, đang kêu hay đang có dòng điện?
Đã xếp 0 / 12
1 ⚡ Năng lượng là gì, đo bằng gì
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Tiểu học bạn đã biết gió, nước chảy, Mặt Trời, điện đều làm được việc. Lớp 6 gọi chung khả năng ấy là năng lượng và cho nó một đơn vị đo là jun.
- ✦Lớp 6 thêm ý then chốt: năng lượng không mất đi. Mọi chuyện "hết năng lượng" thật ra là năng lượng đã sang chỗ khác hoặc sang dạng khác.
Năng lượng càng lớn, lực tác dụng càng mạnh
| Trường hợp | Năng lượng | Tác dụng lên cây |
|---|---|---|
| Gió nhẹ | Nhỏ | Chỉ làm lá lay động |
| Gió mạnh | Lớn hơn | Làm cây nghiêng |
| Bão | Rất lớn | Bật gốc cây, tốc mái nhà |
Dạng bài
Đổi đơn vị năng lượng
- 1 Xem số đang ghi theo đơn vị nào: J, kJ hay cal.
- 2 Từ kJ ra J: nhân với 1 000.
- 3 Từ J ra cal: chia cho 4,2 (vì 1 cal ≈ 4,2 J).
- 4 Kiểm tra: đổi ngược lại, nhân với 4,2 rồi chia 1 000 phải về số ban đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: 5 kJ là 5 000 J, không phải 500 J: "kilô" nghĩa là gấp 1 000 lần. Viết 500 J là sai đúng 10 lần.
Nhãn một lon nước ngọt ghi 168 kJ. Đổi ra calo, coi 1 cal = 4,2 J.
Hướng dẫn giải
2 ➡️ Năng lượng truyền đi bằng cách nào
Bốn cách truyền năng lượng
| Cách truyền | Ví dụ | Từ đâu sang đâu |
|---|---|---|
| Tác dụng lực | Tay đẩy xe, gió thổi cánh buồm | Tay → xe, gió → buồm |
| Truyền nhiệt | Bếp làm nóng nồi | Bếp → nồi → nước |
| Ánh sáng | Mặt Trời sưởi ấm sân | Mặt Trời → sân |
| Âm thanh | Tiếng trống làm rung mặt giấy | Trống → không khí → giấy |
Dạng bài
Chỉ ra năng lượng đi từ đâu sang đâu
- 1 Tìm nguồn: vật nào đang cho năng lượng?
- 2 Tìm vật nhận: vật nào bị đẩy, nóng lên, sáng lên hay rung lên?
- 3 Hỏi: là lực, nhiệt, ánh sáng hay âm thanh nối nguồn với vật nhận?
- 4 Kiểm tra: nguồn và vật nhận là hai vật khác nhau, và đã gọi đúng tên một trong bốn cách ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nói nắng sưởi ấm Trái Đất nhờ "không khí nóng truyền sang": giữa Mặt Trời và Trái Đất gần như không có không khí. Năng lượng đi tới được là nhờ ánh sáng.
Quần áo phơi ngoài sân khô dần dưới nắng. Năng lượng đi từ đâu sang đâu, bằng cách nào?
Hướng dẫn giải
3 🍎 Động năng và thế năng
Vật đang chuyển động. Xe đang chạy, gió thổi, nước chảy. Vật càng nhanh, càng nặng thì động năng càng lớn.
Vật có do ở trên cao (thế năng hấp dẫn: nước trên đập, quả trên cành) hoặc do bị biến dạng (thế năng đàn hồi: lò xo nén, dây cung căng).
Dạng bài
Gọi tên dạng năng lượng của vật ở từng lúc
- 1 Vật có đang chuyển động không? Có thì vật có động năng.
- 2 Vật có đang ở cao so với mặt đất không? Có thì có thế năng hấp dẫn.
- 3 Vật có đang bị nén hoặc kéo biến dạng (và còn đàn hồi) không? Có thì có thế năng đàn hồi.
- 4 Kiểm tra: đã hỏi đủ cả ba câu, vì một vật có thể có hai dạng cùng lúc ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ở điểm cao nhất bóng dừng một thoáng, nhưng không phải hết năng lượng: động năng về 0 thì thế năng đạt lớn nhất. Hòn đá nằm yên trên vách núi cũng vậy, nó rất nguy hiểm chính nhờ thế năng.
Bạn tung quả bóng thẳng lên cao. Nêu dạng năng lượng của bóng (a) ngay khi rời tay, (b) ở điểm cao nhất, (c) sát mặt đất lúc rơi xuống.
Hướng dẫn giải
4 🔋 Các dạng năng lượng khác
Nhận ra qua dấu hiệu
| Dạng | Dấu hiệu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhiệt năng | Vật nóng | Nồi nước đang sôi |
| Quang năng | Có ánh sáng | Ánh nắng, ánh đèn |
| Điện năng | Có dòng điện | Dây dẫn trong đèn đang sáng |
| Hoá năng | Dự trữ trong chất | Xăng, pin còn mới, cơm |
Dạng bài
Liệt kê các dạng năng lượng cùng có mặt
- 1 Viết tên thiết bị hoặc vật đang xét.
- 2 Hỏi lần lượt: có chuyển động, ở cao, nóng, sáng, có điện, có pin hay nhiên liệu, kêu không?
- 3 Mỗi câu trả lời "có" cho ra một dạng năng lượng.
- 4 Kiểm tra: mỗi dạng đã ghi đều chỉ ra được chỗ nó nằm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng ghi "năng lượng hạt nhân" cho đèn pin. Dạng ấy nằm trong hạt nhân của vật chất, như ở Mặt Trời hay nhà máy điện hạt nhân, không có trong cục pin.
Một chiếc đèn pin đang sáng. Kể các dạng năng lượng có mặt và chúng nằm ở đâu.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Năng lượng và đơn vị
- 1Nhận biết
Đơn vị đo năng lượng là:
- 2Nhận biết Vật có năng lượng thì có khả năng lên vật khác.
- 3Thông hiểu 3 kJ = J.
- 4Thông hiểu
Gió nhẹ chỉ làm lá lay, gió bão bật gốc cây. Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng Coi 1 cal = 4,2 J. Một gói bánh cho 2,1 kJ năng lượng, tức là cal.
Truyền năng lượng
- 1Nhận biết
Năng lượng từ Mặt Trời tới Trái Đất chủ yếu nhờ:
- 2Thông hiểu
Đun nồi nước trên bếp, năng lượng đi từ bếp sang nồi chủ yếu bằng cách:
- 3Thông hiểu
Gió thổi làm cánh quạt gió quay. Gió truyền năng lượng cho cánh quạt bằng:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Năng lượng truyền được từ vật này sang vật khác.
b)Ánh sáng không truyền được năng lượng.
c)Truyền xong thì phần năng lượng đó biến mất.
- 5Vận dụng
Ba việc: (1) nắng làm ấm sân; (2) tay kéo chiếc xe; (3) tiếng trống làm rung mặt giấy căng đặt gần đó. Cách truyền năng lượng theo thứ tự (1), (2), (3) là:
Động năng và thế năng
- 1Nhận biết
Năng lượng của vật đang chuyển động gọi là:
- 2Thông hiểu
Nước trong hồ chứa trên cao của đập thuỷ điện (đang đứng yên) có chủ yếu dạng năng lượng nào?
- 3Thông hiểu
Dây cung được kéo căng mang dạng năng lượng nào?
- 4Thông hiểu
Quả táo rơi từ cành xuống. Xếp ba lúc sau theo động năng từ nhỏ đến lớn:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Vật đứng yên ở trên cao có thế năng hấp dẫn.
b)Vật đứng yên thì không thể có năng lượng nào.
c)Lò xo bị nén có thế năng đàn hồi.
- 6Vận dụng
Quả bóng A đứng yên ở độ cao 2 m. Quả bóng B giống hệt, đang rơi qua độ cao 1 m. Nói đúng là:
Các dạng năng lượng khác
- 1Nhận biết
Năng lượng dự trữ trong xăng, pin và thức ăn là:
- 2Thông hiểu
Pin mặt trời nhận từ Mặt Trời dạng năng lượng nào?
- 3Thông hiểu Năng lượng của ánh sáng gọi là .
- 4Vận dụng
Đèn pin đang sáng. Dạng năng lượng nào KHÔNG có mặt trong đèn?
- 5Vận dụng
Chiếc xe đồ chơi chạy pin đang chạy trên sàn. Nói đúng nhất là:
- 6Vận dụng
Bạn ăn sáng rồi chạy bộ. Dạng năng lượng nào ở bữa sáng là nguồn ban đầu, và dạng nào bạn thể hiện khi chạy?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ hay cuối kỳ hay hỏi nêu dạng năng lượng trong một tình huống (nước trên đập, dây cung, đèn pin đang sáng) và phân biệt động năng với thế năng.
- •Hay có câu bẫy "vật đứng yên thì không có năng lượng" hoặc "một vật chỉ có một dạng năng lượng".
- •Là nền cho chủ điểm chuyển hoá năng lượng ngay sau, rồi cơ năng, công, công suất ở KHTN 8 và năng lượng ở KHTN 9.
11. Chuyển hoá năng lượng, năng lượng hao phí