Đa dạng sinh học, tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên
Giải thích đa dạng sinh học là gì và vì sao đo bằng số loài, so sánh độ đa dạng giữa các môi trường, nêu nguyên nhân suy giảm và cách bảo vệ, và biết tổ chức một buổi quan sát sinh vật ngoài thiên nhiên đúng quy tắc.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 38, Bài 39
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đa dạng sinh học là sự phong phú về loài sinh vật và nơi sống của chúng. ⚠️ Nhiều con không phải là đa dạng: ruộng lúa triệu cây vẫn chỉ một loài.
- 2Độ đa dạng giảm dần từ xích đạo về hai cực: rừng nhiệt đới cao nhất, rồi rừng ôn đới, hoang mạc, đài nguyên thấp nhất. Việt Nam nằm ở vùng nhiệt đới gió mùa nên đa dạng rất cao.
- 3Vai trò: giữ cân bằng sinh thái; cho lương thực, thuốc, gỗ; có giá trị du lịch và nghiên cứu.
- 4Nguyên nhân suy giảm: phá rừng, săn bắt quá mức, ô nhiễm, biến đổi khí hậu, sinh vật ngoại lai. Mất một loài là mất vĩnh viễn.
- 5Bảo vệ: khu bảo tồn, vườn quốc gia, cấm săn bắt, trồng rừng, giảm ô nhiễm, và mỗi người không mua sản phẩm từ động vật hoang dã.
- 6Ngoài thiên nhiên: quan sát theo tuyến, chỉ chụp ảnh, mang rác về; không biết tên loài thì ghi theo nhóm.
👀 Nhìn là hiểu
Phần 1: hai cảnh cạnh nhau, rừng mưa nhiệt đới (mô hình 20 loài) và hoang mạc (6 loài). Kéo thanh "phá rừng" từ 0 đến 80 %: cây biến mất dần, số loài tụt theo và loài mất hiện "đã biến mất"; kéo thanh "trồng lại rừng" thì cây mọc lại rất chậm và loài đã mất không quay về. Phần 2: kéo sinh vật (lạc đà, khỉ, gấu trắng, cá chép) vào đúng môi trường sống (hoang mạc, rừng mưa, đới lạnh, nước ngọt) kèm đặc điểm thích nghi.
🌴 Rừng mưa nhiệt đới
Số loài: 20/20 · độ phủ cây 100 %
🏜️ Hoang mạc
Số loài: 6 · rất khô, ít cây
Rừng còn 20/20 loài
Kéo thanh phá rừng lên xem điều gì xảy ra với các loài.
Mỗi loài hợp một môi trường sống
Kéo sinh vật vào đúng môi trường sống (hoặc chạm sinh vật rồi chạm khung).
🏜️ Hoang mạc
rất khô, nóng ban ngày
🌴 Rừng mưa
nóng ẩm, nhiều cây cao
🧊 Đới lạnh
băng tuyết quanh năm
🏞️ Nước ngọt
sông, hồ, ao
Đã xếp đúng 0/4 · nhầm 0 lần
Vì sao cần giữ đa dạng sinh học?
Đa dạng sinh học cho ta thức ăn, nguyên liệu làm thuốc, gỗ và không khí sạch (cây xanh nhả oxygen, hút bớt CO₂). Mất một loài là mất cả mắt xích của chuỗi sống.
Bảo vệ: giữ rừng và nơi sống của sinh vật · không săn bắt, buôn bán động vật hoang dã · không xả rác ra sông, rừng, biển.
1 🌏 Đa dạng sinh học là gì
Khác lớp 4–5 ở đâu
- ✦Khoa học lớp 5 biết rừng và tài nguyên thiên nhiên cần được bảo vệ. Lớp 6 cho một thước đo: đa dạng sinh học đếm bằng số loài.
- ✦Tiểu học nói "rừng có nhiều cây, nhiều con". Lớp 6 phân biệt nhiều con (số cá thể) với nhiều loài (độ đa dạng).
Hàng triệu cây nhưng chỉ một loài. Độ đa dạng thấp.
Vài trăm loài cây, thú, chim, côn trùng, nấm. Độ đa dạng cao.
Vai trò của đa dạng sinh học
- ✦Giữ cân bằng sinh thái: nhiều loài thì lưới thức ăn bền hơn.
- ✦Cung cấp lương thực, thuốc, gỗ, nguyên liệu.
- ✦Có giá trị du lịch và nghiên cứu.
Dạng bài
Đánh giá độ đa dạng của một nơi
- 1 Liệt kê các sinh vật gặp được và gộp theo loài (nhiều con cùng loài chỉ tính một).
- 2 Đếm số loài; số con chỉ là thông tin phụ.
- 3 So số loài giữa hai nơi trên cùng diện tích: nơi nhiều loài hơn đa dạng hơn.
- 4 Kiểm tra: đã đếm loài, không đếm con ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "nhiều con là đa dạng cao". Ruộng lúa có hàng triệu cây mà vẫn chỉ một loài nên độ đa dạng rất thấp.
Khu A đếm được 4 loài, mỗi loài 500 con. Khu B đếm được 30 loài, mỗi loài 10 con (số liệu giả định, cùng diện tích). Khu nào đa dạng hơn?
Hướng dẫn giải
2 🗺️ So sánh các môi trường sống
Độ đa dạng giảm dần từ xích đạo về hai cực
| Môi trường | Độ đa dạng | Vì sao |
|---|---|---|
| Rừng nhiệt đới | Cao nhất | Ấm và ẩm quanh năm, nhiều thức ăn, chỗ ở |
| Rừng ôn đới | Thấp hơn | Có mùa lạnh, cây rụng lá |
| Hoang mạc | Thấp | Rất khô, ít nước |
| Đài nguyên | Thấp nhất | Lạnh giá gần như quanh năm |
Việt Nam
- ✦Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm ⇒ độ đa dạng sinh học rất cao.
- ✦Độ đa dạng phụ thuộc khí hậu và môi trường sống, không phụ thuộc nước lớn hay nhỏ.
Dạng bài
Giải thích vì sao hai nơi đa dạng khác nhau
- 1 Nêu khí hậu hai nơi (nóng ẩm hay lạnh, khô).
- 2 Suy ra nguồn thức ăn, chỗ ở: nhiều hay ít loài sống nổi.
- 3 Kết luận nơi nào nhiều loài hơn.
- 4 Kiểm tra: kết luận khớp thứ tự rừng nhiệt đới → … → đài nguyên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng đài nguyên và hoang mạc đa dạng ngang nhau vì "đều khắc nghiệt". Đài nguyên là nơi thấp nhất.
Vì sao rừng nhiệt đới có nhiều loài hơn đài nguyên?
Hướng dẫn giải
3 🛡️ Nguyên nhân suy giảm và cách bảo vệ
Nguyên nhân, hậu quả, biện pháp
| Nguyên nhân | Hậu quả | Biện pháp |
|---|---|---|
| Phá rừng | Mất nơi sống của nhiều loài | Trồng rừng, cấm phá rừng |
| Săn bắt quá mức | Loài quý hiếm tuyệt chủng | Cấm săn bắt, khu bảo tồn |
| Ô nhiễm | Sinh vật thuỷ sinh chết hàng loạt | Xử lí nước thải, giảm rác nhựa |
| Biến đổi khí hậu | Loài không kịp thích nghi | Giảm khí thải, tiết kiệm năng lượng |
| Sinh vật ngoại lai | Lấn át loài bản địa | Không thả sinh vật lạ ra tự nhiên |
Mỗi người góp được gì
- ✦Không mua sản phẩm làm từ động vật hoang dã: cầu giảm thì săn bắt giảm.
- ✦Giảm rác nhựa, trồng cây; không thả cá, rùa, ốc lạ ra hồ, ruộng.
- ✦⚠️ Mất một loài là mất vĩnh viễn: phòng vẫn hơn chữa.
Dạng bài
Truy nguyên nhân rồi chọn biện pháp
- 1 Xác định hiện tượng: loài nào giảm, ở đâu.
- 2 Tìm nguyên nhân gần nhất: mất nơi sống, săn bắt, ô nhiễm, ngoại lai, khí hậu.
- 3 Chọn biện pháp nhắm đúng nguyên nhân đó.
- 4 Kiểm tra: biện pháp có làm nguyên nhân yếu đi không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "mất một loài thì nuôi lại là được". Loài đã tuyệt chủng không thể tạo lại.
Ốc bươu vàng được nhập về nuôi rồi thoát ra đồng ruộng, ốc ta và lúa non giảm. Nguyên nhân và biện pháp?
Hướng dẫn giải
4 🧭 Thực hành: quan sát gì, thấy gì ngoài thiên nhiên
Dạng bài
Một buổi tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên
- 1 Chọn địa điểm; đi theo một tuyến đã định, ghi mọi sinh vật gặp trong vài mét hai bên.
- 2 Ghi chép và chụp ảnh: tên hoặc nhóm, nơi gặp, số lượng, đặc điểm, số ảnh.
- 3 Phân loại sơ bộ bằng khoá lưỡng phân; chưa biết tên thì ghi theo nhóm.
- 4 Viết báo cáo: địa điểm, thời gian, danh sách theo nhóm, số loài, nhận xét độ đa dạng, đề xuất bảo vệ. Kiểm tra: nơi vừa đến y như trước khi mình tới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bẻ cành, hái hoa, đào rễ mang về làm mẫu. Quy tắc là chỉ chụp ảnh; ảnh đủ cho báo cáo mà không làm hại nơi mình đến.
Gặp một con vật không biết tên: không xương sống, 8 chân, giăng tơ trên bụi cây. Ghi thế nào?
Hướng dẫn giải
Mẫu ghi chép ngoài thực địa
| Mục | Ghi gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tên hoặc nhóm | Tên nếu biết, không biết thì ghi nhóm | chân khớp 6 chân, cánh vàng |
| Nơi gặp | Trên lá, dưới đá, trong nước | mặt dưới lá chuối |
| Số lượng | Đếm được bao nhiêu | 3 con |
| Ảnh | Số thứ tự ảnh | ảnh 12, 13 |
Ba cái túi cho cả buổi đi
- ✦Mang theo: sổ, bút, kính lúp, máy ảnh, nước uống.
- ✦Chỉ chụp ảnh: cây cỏ, hoa, con vật để nguyên tại chỗ.
- ✦Mang về: ảnh, ghi chép và rác của chính mình.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đa dạng là gì
- 1Nhận biết
Độ đa dạng sinh học của một nơi được đo chủ yếu bằng:
- 2Thông hiểu
Một ruộng lúa có hàng triệu cây lúa. Độ đa dạng sinh học của ruộng ấy:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nơi có nhiều con nhất thì đa dạng sinh học cao nhất.
b)Mất một loài là mất vĩnh viễn, không thể tạo lại.
c)Đa dạng sinh học giúp giữ cân bằng sinh thái.
- 4Thông hiểu
Vai trò nào của đa dạng sinh học đúng?
- 5Vận dụng
Hai khu cùng diện tích: khu A có 4 loài, mỗi loài 500 con; khu B có 30 loài, mỗi loài 10 con (số liệu giả định). Nhận xét đúng là:
So sánh môi trường
- 1Nhận biết
Môi trường nào có độ đa dạng sinh học cao nhất?
- 2Thông hiểu
Xếp các môi trường theo độ đa dạng giảm dần:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Rừng nhiệt đới nhiều loài hơn đài nguyên chủ yếu vì:
- 4Vận dụng
Trên cùng một diện tích, người ta đếm được số loài ở ba nơi (số liệu giả định): X có 250 loài, Y có 40 loài, Z có 8 loài. Ba nơi là rừng nhiệt đới, hoang mạc, đài nguyên. Cách ghép hợp lí là:
- 5Vận dụng
Một bạn nói: "Việt Nam nhỏ hơn nhiều nước nên ít loài." Phản bác đúng nhất là:
Suy giảm và bảo vệ
- 1Nhận biết
Việc nào làm mất nơi sống của nhiều loài?
- 2Thông hiểu
Ốc bươu vàng được xếp vào nhóm nguyên nhân nào gây suy giảm đa dạng sinh học?
- 3Thông hiểu
Việc nào góp phần bảo vệ đa dạng sinh học?
- 4Vận dụng
Một loài cá nhập từ nước ngoài thoát ra hồ, sinh sản nhanh, ăn trứng cá bản địa. Hai năm sau cá bản địa còn rất ít. Nguyên nhân và biện pháp hợp lí là:
Thực hành ngoài thiên nhiên
- 1Nhận biết
Quy tắc đối với sinh vật khi quan sát ngoài thiên nhiên là:
- 2Thông hiểu
Quan sát theo tuyến đã định có lợi ích chính là:
- 3Thông hiểu
Xếp các bước của một buổi tìm hiểu ngoài thiên nhiên:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Nhóm bạn dùng khoá: (1a) có xương sống → câu 2; (1b) không xương sống → câu 3. (2a) có lông vũ → Chim; (2b) có lông mao → Thú. (3a) 6 chân → Côn trùng; (3b) 8 chân → Nhện. Gặp con vật không xương sống, 8 chân, giăng tơ. Kết quả và cách ghi đúng là:
- 5Vận dụng
Sau buổi đi, nhóm Minh mang về một cành phong lan rừng làm mẫu. Nhận xét đúng là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra hay hỏi đa dạng sinh học đo bằng số loài, so sánh độ đa dạng các môi trường, nguyên nhân suy giảm và biện pháp bảo vệ.
- •Câu vận dụng thường cho hai khu với số loài và số con rồi hỏi khu nào đa dạng hơn, hoặc cho một tình huống (loài ngoại lai, phá rừng) rồi hỏi nguyên nhân và cách khắc phục.
- •Là nền cho hệ sinh thái, chuỗi thức ăn, môi trường ở KHTN 8–9.