Bài 56: Thực hành tính toán và ước lượng về vận tốc, quãng đường, thời gian trong chuyển động đều
Đo quãng đường, bấm giờ để tính vận tốc đi bộ, chạy của em; ước lượng thời gian đi học từ quãng đường và vận tốc; đọc giờ tàu xe để tính thời gian đi và vận tốc; đổi m/giây, m/phút, km/giờ để so sánh; soát kết quả có hợp lí không.
Sơ đồ tư duy · bấm nhánh để xem
1 ⏱️ Bấm giờ, đo vận tốc
Cách đo vận tốc ở sân trường
- ✦Chọn đoạn đường thẳng, đo quãng đường s bằng thước dây (hoặc lấy số bước × độ dài một bước), đánh dấu vạch xuất phát và vạch đích.
- ✦Bấm đồng hồ đúng lúc xuất phát, dừng đúng lúc chạm vạch đích để có thời gian t; rồi tính v = s : t.
- ✦Tay bấm khó chuẩn, nên đo 3 lần rồi lấy trung bình cộng thời gian: (12 + 14 + 13) : 3 = 13 (giây).
Dạng bài
Đo vận tốc chạy bằng đồng hồ bấm giờ
- 1 Đo quãng đường s đoạn chạy, bấm giờ 3 lần và ghi thời gian từng lần.
- 2 Lấy tổng ba lần chia 3 để được thời gian trung bình t của một lần chạy.
- 3 Tính v = s : t và ghi đơn vị ghép (m/giây).
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tổng ba lần làm thời gian của một lần chạy rồi chia: quãng đường 60 m mà chia cho 36 giây thì ra vận tốc nhỏ đi 3 lần so với thật. Tự kiểm: ba lần đo cùng một đoạn nên phải chia 3 để được một lần.
Em chạy đoạn đường dài 60 m, bạn bấm giờ ba lần được 11 giây, 13 giây và 12 giây. Tính vận tốc chạy của em.
Hướng dẫn giải
Em đi bộ đều và đếm được 80 bước trong 1 phút. Mỗi bước chân em dài khoảng 0,75 m. Vận tốc đi bộ của em là bao nhiêu mét trên phút?
Hướng dẫn giải
2 🏫 Ước lượng thời gian đi học
Vận tốc ước lượng theo cách đi
| Cách đi | Vận tốc khoảng | Tính ra m/phút |
|---|---|---|
| Đi bộ | 4–5 km/giờ | khoảng 70–80 m/phút |
| Xe đạp | 12–15 km/giờ | 200–250 m/phút |
| Xe máy | 40 km/giờ | khoảng 670 m/phút |
| Ô tô | 60 km/giờ | 1 000 m/phút |
Kiến thức cần nhớ
- ✦Ước lượng thời gian đi học: lấy quãng đường nhà – trường chia cho vận tốc hợp lí với cách em đi: t = s : v.
- ✦Đơn vị phải khớp: s tính bằng m thì dùng v m/phút; s tính bằng km thì dùng v km/giờ.
- ✦Kết quả chỉ là ước lượng nên ghi "khoảng"; thêm vài phút nếu phải chờ đèn đỏ, dắt xe.
Dạng bài
Ước lượng thời gian đi học
- 1 Ước quãng đường nhà – trường (đồng hồ cây số, bản đồ, hay đếm bước chân).
- 2 Chọn vận tốc hợp lí theo cách đi và đổi cho khớp đơn vị với quãng đường.
- 3 Tính t = s : v, ghi "khoảng ... phút", cộng thời gian chờ nếu có.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia thẳng 1,2 (km) cho 80 (m/phút) ra 0,015 rồi ghi "0,015 phút". Tự kiểm: đi bộ 1 km thường mất cỡ 12–15 phút, nên 1,2 km không thể chỉ mất chưa tới một phút.
Nhà Hạnh cách trường khoảng 1,2 km. Hạnh đi bộ với vận tốc khoảng 80 m/phút. Hạnh đi học hết khoảng bao nhiêu phút?
Hướng dẫn giải
Bố chở Tú đi học bằng xe máy quãng đường 9 km với vận tốc khoảng 36 km/giờ. Đi hết khoảng bao nhiêu phút?
Hướng dẫn giải
Trường vào học lúc 7 giờ. Từ nhà đến trường mất khoảng 15 phút, em muốn dư thêm 5 phút phòng chờ đèn đỏ. Em nên ra khỏi nhà lúc mấy giờ?
Hướng dẫn giải
3 🚆 Đọc giờ tàu xe
Lịch chạy xe khách
| Chuyến | Rời bến → đến nơi | Thời gian đi |
|---|---|---|
| Chuyến 1 | 6 giờ 30 phút → 9 giờ | 2 giờ 30 phút |
| Chuyến 2 | 8 giờ 45 phút → 11 giờ 15 phút | 2 giờ 30 phút |
| Chuyến 3 | 13 giờ 20 phút → 16 giờ 5 phút | 2 giờ 45 phút |
Kiến thức cần nhớ
- ✦Thời gian đi = giờ đến − giờ rời bến. Phút bị trừ không đủ thì mượn 1 giờ = 60 phút: 11 giờ 15 phút thành 10 giờ 75 phút, rồi trừ 8 giờ 45 phút được 2 giờ 30 phút.
- ✦Giờ ghi kiểu 24 giờ: 13 giờ 20 phút là 1 giờ 20 phút chiều.
- ✦Muốn tính vận tốc lúc đang chạy thì phải trừ thời gian dừng nghỉ khỏi thời gian đi.
Dạng bài
Đọc giờ tàu xe để tính vận tốc
- 1 Lấy giờ đến − giờ rời bến (mượn 1 giờ = 60 phút nếu cần), trừ thời gian nghỉ nếu có.
- 2 Đổi thời gian ra giờ dạng số thập phân (phút : 60).
- 3 Tính v = s : t và ghi km/giờ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trừ kiểu số thập phân 11,50 − 8,20 và ra 3,3 giờ, coi phút như phần trăm của giờ. Giờ chỉ có 60 phút: 3 giờ 30 phút là 3,5 giờ, không phải 3,3 giờ.
Đoàn tàu rời ga A lúc 8 giờ 20 phút, đến ga B lúc 11 giờ 50 phút, quãng đường ray dài 210 km. Tính vận tốc trung bình của tàu.
Hướng dẫn giải
Xe khách rời bến lúc 6 giờ 15 phút, đến nơi lúc 11 giờ 15 phút, dọc đường nghỉ ăn sáng 30 phút. Xe đi quãng đường 225 km. Lúc chạy xe có vận tốc bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
4 🔁 So sánh vận tốc khác đơn vị
Cùng một vận tốc, ba cách ghi
| m/giây | m/phút | km/giờ |
|---|---|---|
| 1 m/giây | 60 m/phút | 3,6 km/giờ |
| 2 m/giây | 120 m/phút | 7,2 km/giờ |
| 5 m/giây | 300 m/phút | 18 km/giờ |
| 10 m/giây | 600 m/phút | 36 km/giờ |
Kiến thức cần nhớ
- ✦Một phút có 60 giây ⇒ đổi m/giây ra m/phút: nhân 60. Một giờ có 60 phút ⇒ đổi m/phút ra m/giờ: nhân 60.
- ✦Muốn ra km/giờ thì đổi mét ra ki-lô-mét: chia 1 000. Đổi ngược lại: km/giờ nhân 1 000 rồi chia 60 ra m/phút.
- ✦Đi tắt: vì 60 × 60 : 1 000 = 3,6 nên m/giây × 3,6 = km/giờ. Chỉ so hai vận tốc khi chúng cùng đơn vị.
Dạng bài
Đổi cho cùng đơn vị rồi so sánh vận tốc
- 1 Chọn một đơn vị chung (thường là km/giờ).
- 2 Đổi vận tốc còn lại: × 60 cho mỗi bậc giây → phút → giờ, rồi : 1 000 để ra km.
- 3 So hai số cùng đơn vị, kết luận ai nhanh hơn.
⚠️ Bẫy hay gặp: So thẳng hai số 4 và 14 rồi kết luận bác Sáu nhanh hơn. Một số đo bằng m/giây, một số đo bằng km/giờ nên chưa cùng đơn vị; 4 m/giây không phải 4 km/giờ.
Em chạy với vận tốc 4 m/giây. Bác Sáu đạp xe với vận tốc 14 km/giờ. Ai nhanh hơn?
Hướng dẫn giải
5 🔍 Soát kết quả
Ba cách tự soát
- ✦So với đời thật: đi bộ khoảng 4–5 km/giờ, xe đạp 12–15 km/giờ, xe máy khoảng 40 km/giờ, ô tô khoảng 60 km/giờ. Lệch quá xa thì xem lại đơn vị (phút chưa đổi ra giờ, m chưa đổi ra km).
- ✦Thử lại bằng phép nhân: tính được v rồi thì v × t phải ra đúng s.
- ✦Làm tròn rồi ước lượng: số lẻ thì làm tròn cho dễ chia, kết quả thật chỉ lệch ít so với số ước lượng.
Dạng bài
Soát vận tốc vừa tính
- 1 Nhìn đơn vị kết quả và đối chiếu với bảng vận tốc đời thật.
- 2 Nếu thấy vô lí, kiểm xem thời gian đã khớp đơn vị với quãng đường chưa.
- 3 Thử lại bằng v × t = s trước khi ghi đáp số.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 4,5 (km) chia thẳng cho 18 (phút) rồi ghi 0,25 km/giờ. Con số ấy chậm hơn cả em bé tập đi, báo hiệu chưa đổi 18 phút ra giờ.
Bình đạp xe từ nhà đến chợ dài 4,5 km hết 18 phút. Tính vận tốc của Bình rồi xem có hợp lí không.
Hướng dẫn giải
Em chạy 100 m hết 19 giây. Không bấm máy tính, hãy ước lượng nhanh vận tốc chạy của em.
Hướng dẫn giải