Bài 54: Vận tốc của một chuyển động đều
Hiểu vận tốc là quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian; tìm vận tốc bằng v = s : t; viết đúng đơn vị km/giờ, m/phút, m/giây; đổi thời gian (phút ra giờ) cho khớp trước khi chia; so sánh nhanh chậm bằng vận tốc.
Sơ đồ tư duy · bấm nhánh để xem
1 🚗 Vận tốc là gì
Kéo xe tới đích, tìm vận tốc
Kéo xe từ chỗ xuất phát tới cờ đích: đồng hồ chạy, mỗi giờ để lại một mốc. Bấm "Chuyến khác" để thử xe máy, ô tô, xe đạp, đi bộ.
Đi bộ đi 20 km hết 4 giờ.
Kéo xe tới cờ đích
Mỗi giờ qua đi, xe lại để lại một mốc cách đều nhau.
Điều cần nhớ
- ✦Chuyển động đều: mỗi giờ (mỗi phút, mỗi giây) vật đi được một quãng đường như nhau: các mốc cách đều nhau.
- ✦Vận tốc là quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian (1 giờ, 1 phút hay 1 giây).
- ✦Tới đích, lấy cả quãng đường chia cho cả thời gian: v = s : t. Xe máy đi 120 km hết 3 giờ ⇒ 120 : 3 = 40 km/giờ.
Cả chặng đã đi, ví dụ 90 km. Đơn vị là km, m.
Đi được bao nhiêu trong 1 giờ, ví dụ 30 km/giờ. Đơn vị có dấu / giữa hai đơn vị.
Một đoàn tàu chạy đều 240 km hết 4 giờ. Mỗi giờ tàu chạy được bao nhiêu ki-lô-mét?
Hướng dẫn giải
2 🧮 Tìm vận tốc: v = s : t
Kiến thức cần nhớ
- ✦Muốn tìm vận tốc, lấy quãng đường chia cho thời gian: v = s : t (v: vận tốc, s: quãng đường, t: thời gian).
- ✦Ví dụ: đi 150 km trong 3 giờ thì 150 : 3 = 50 ⇒ vận tốc 50 km/giờ.
- ✦Đơn vị ghép từ đề: quãng đường tính bằng km, thời gian bằng giờ ⇒ vận tốc tính bằng km/giờ.
Dạng bài
Tìm vận tốc khi biết quãng đường và thời gian
- 1 Gạch chân quãng đường s và thời gian t của cùng một chuyển động.
- 2 Tính s : t.
- 3 Viết đơn vị ghép: đơn vị của s, dấu /, đơn vị của t.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia ngược thời gian cho quãng đường (t : s) hoặc ghi "45 km" mà thiếu "/giờ". Tự kiểm: xe khách thường chạy khoảng 40–60 km/giờ, kết quả phải cỡ đó.
Xe khách chạy đều 270 km hết 6 giờ. Tính vận tốc của xe.
Hướng dẫn giải
Một ca nô đi đều 84 km trong 3 giờ. Ca nô có vận tốc bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
3 📏 Đơn vị vận tốc
Kiến thức cần nhớ
- ✦Đơn vị vận tốc ghép từ đơn vị quãng đường và đơn vị thời gian của đề.
- ✦Viết 60 km/giờ, đọc là "sáu mươi ki-lô-mét trên giờ". Dấu / ở đây ngăn hai đơn vị, không phải dấu phân số.
- ✦Để đoán kết quả có hợp lí: đi bộ khoảng 5 km/giờ, xe đạp 12–15 km/giờ, xe máy khoảng 40 km/giờ, ô tô khoảng 60 km/giờ.
Ba đơn vị hay gặp
| Quãng đường, thời gian | Đơn vị vận tốc | Đọc là |
|---|---|---|
| km và giờ | km/giờ | ki-lô-mét trên giờ |
| m và phút | m/phút | mét trên phút |
| m và giây | m/giây | mét trên giây |
Dạng bài
Chọn đơn vị vận tốc theo đề
- 1 Xem quãng đường đo bằng đơn vị nào, thời gian đo bằng đơn vị nào.
- 2 Chia số đo, ghi đơn vị ghép "đơn vị quãng đường / đơn vị thời gian".
- 3 Đề không bắt đổi đơn vị thì giữ nguyên, không tự đổi.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "vận tốc" là ghi km/giờ cho mọi bài. Đề cho m và phút thì đáp án phải là m/phút, ghi 70 km/giờ là sai đơn vị.
Cô Lan đi bộ trong công viên được 420 m trong 6 phút. Tính vận tốc của cô theo m/phút.
Hướng dẫn giải
4 ⏱️ Đổi thời gian trước khi chia
Kiến thức cần nhớ
- ✦Muốn vận tốc tính theo km/giờ thì thời gian phải ra giờ. Đề cho giờ và phút thì đổi phút ra giờ trước.
- ✦Đổi phút ra giờ: chia cho 60. 30 phút = 12 giờ = 0,5 giờ.
- ✦1 giờ 30 phút = 1 giờ + 0,5 giờ = 1,5 giờ; 2 giờ 15 phút = 2,25 giờ.
- ✦Thời gian là số thập phân vẫn chia như thường: 90 : 1,5 = 60.
Đổi phút ra giờ trước khi tính vận tốc
Kéo kim phút tới 15, 30, 45 phút và nhìn cung vàng: nó là phần giờ. Kéo thanh "Giờ" để có 1 giờ 30 phút, 2 giờ 15 phút…
15 phút = 1560 giờ = 14 giờ = 0,25 giờ
Cung tô vàng là 15 phút = 0,25 giờ; ngược lại 0,25 × 60 = 15 phút.
Điều cần nhớ
- ✦Phút ra giờ: phút chia 60 rồi rút gọn. 15 phút = 14 giờ = 0,25 giờ; 30 phút = 12 giờ = 0,5 giờ; 45 phút = 34 giờ = 0,75 giờ.
- ✦Có cả giờ và phút thì cộng phần giờ vào: 1 giờ 30 phút = 1 12 giờ = 1,5 giờ.
- ✦Có phút không ra số thập phân gọn (20 phút = 13 giờ): giữ phân số hoặc đổi vận tốc sang m/phút.
Phút ra giờ hay gặp
| Số phút | Phân số của giờ | Số thập phân |
|---|---|---|
| 15 phút | 14 giờ | 0,25 giờ |
| 30 phút | 12 giờ | 0,5 giờ |
| 45 phút | 34 giờ | 0,75 giờ |
| 6 phút | 110 giờ | 0,1 giờ |
Dạng bài
Tìm vận tốc khi thời gian cho bằng giờ và phút
- 1 Đổi thời gian ra giờ: lấy phút chia 60 rồi cộng vào số giờ.
- 2 Tính v = s : t với t đã đổi.
- 3 Ghi km/giờ và kiểm xem số có hợp lí không.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết 2 giờ 15 phút = 2,15 giờ rồi chia 135 cho 2,15 (coi phút như phần trăm của giờ). Một giờ có 60 phút nên 15 phút là 14 giờ = 0,25 giờ.
Ô tô chạy đều 135 km trong 2 giờ 15 phút. Tính vận tốc của ô tô theo km/giờ.
Hướng dẫn giải
Mai đạp xe 9 km hết 45 phút. Tính vận tốc của Mai theo km/giờ.
Hướng dẫn giải
5 🏁 So sánh nhanh chậm
Kiến thức cần nhớ
- ✦Chuyển động nào có vận tốc lớn hơn thì nhanh hơn.
- ✦Hai chuyển động có thời gian khác nhau thì không so thẳng quãng đường: phải tính vận tốc của từng chuyển động.
- ✦Chỉ so hai vận tốc khi chúng cùng đơn vị (cùng km/giờ hoặc cùng m/phút).
Dạng bài
So sánh vận tốc hai chuyển động
- 1 Tính vận tốc từng chuyển động (nhớ đưa thời gian về cùng đơn vị).
- 2 So hai số vận tốc có cùng đơn vị.
- 3 Kết luận: vận tốc lớn hơn thì nhanh hơn.
⚠️ Bẫy hay gặp: So thẳng 150 > 120 rồi kết luận xe A nhanh hơn. Hai xe đi trong thời gian khác nhau nên phải so vận tốc, không so quãng đường.
Xe A chạy đều 150 km hết 3 giờ, xe B chạy đều 120 km hết 2 giờ. Xe nào nhanh hơn?
Hướng dẫn giải
Em đi bộ đến trường 600 m hết 10 phút. Anh đạp xe 1 200 m hết 4 phút. Ai có vận tốc lớn hơn, lớn hơn bao nhiêu m/phút?
Hướng dẫn giải