Hoạt động đối ngoại của Việt Nam trong đấu tranh giành độc lập dân tộc (từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945)
Phân biệt ba hướng đối ngoại đầu thế kỉ XX (Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Ái Quốc), nắm các hoạt động của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1919 đến năm 1925 và của Đảng, Việt Minh đến năm 1945, rút ra ý nghĩa và bài học: dựa vào sức mình là chính, tranh thủ đúng đồng minh.
Ứng với SGK Lịch sử 12 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phan Bội Châu: Đông du sang Nhật (1905 – 1908), rồi Trung Quốc, lập Việt Nam Quang phục hội (1912) — trông vào một nước lớn. Phan Châu Trinh: sang Pháp (1911) — trông vào thiện chí của chính quốc.
- 2Nguyễn Ái Quốc mở hướng mới: tìm đồng minh ở các lực lượng tiến bộ và dân tộc bị áp bức. Bản yêu sách (1919) → Đảng Cộng sản Pháp (1920) → Hội Liên hiệp thuộc địa (1921), báo Người cùng khổ (1922).
- 3Liên Xô, Trung Quốc: Hội nghị Quốc tế Nông dân (1923), Đại hội V Quốc tế Cộng sản (1924) — đưa vấn đề thuộc địa vào nghị sự; Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông (1925, Quảng Châu).
- 41930 – 1945: Đảng Cộng sản Đông Dương là phân bộ của Quốc tế Cộng sản (1931); Mặt trận Việt Minh đứng về phe Đồng minh chống phát xít, hợp tác với Đồng minh ở Việt Bắc (1945) với tư cách lực lượng độc lập.
- 5Bài học: dựa vào sức mình là chính, đồng thời tranh thủ đúng đồng minh — không trông chờ thiện chí của kẻ cai trị, không lệ thuộc một nước lớn.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để một chấm tự đi theo ba hướng trên bản đồ: xám (Phan Bội Châu), nâu (Phan Châu Trinh), đỏ (Nguyễn Ái Quốc) rồi xanh lá (Đảng, Việt Minh). Kéo núm trên thanh chặng để tua. Thẻ "Xếp hoạt động": kéo từng hoạt động vào đúng hướng đối ngoại.
1905 Việt Nam.Phan Bội Châu xuất dương, trông vào Nhật Bản — một nước châu Á vừa thắng Nga.
Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ. Kéo núm trên đường đi để tua; chạm một chấm để nhảy tới chặng đó.
1 🧭 Hai hướng đầu thế kỉ XX: Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh
Cần nhớ
- ✦Phan Bội Châu hướng về Nhật Bản (nước châu Á vừa thắng Nga): phong trào Đông du (1905 – 1908) đưa thanh niên sang Nhật học. Khi Nhật cấu kết với Pháp trục xuất du học sinh (1908), ông sang Trung Quốc, lập Việt Nam Quang phục hội (1912).
- ✦Phan Châu Trinh sang Pháp (1911): gửi thư, viết báo, vận động chính giới và dư luận tiến bộ Pháp đòi cải cách ở thuộc địa, tố cáo chế độ quan lại.
- ✦Điểm chung: đều trông vào sự giúp đỡ hoặc thiện chí của một nước lớn — và cả hai hướng đều không đạt mục tiêu.
Ba hướng đối ngoại đầu thế kỉ XX
| Phan Bội Châu | Phan Châu Trinh | Nguyễn Ái Quốc | |
|---|---|---|---|
| Hướng tới | Nhật Bản, rồi Trung Quốc | Chính giới và dư luận Pháp | Các lực lượng tiến bộ, phong trào cộng sản, các dân tộc bị áp bức |
| Cách làm | Đưa thanh niên đi học, cầu viện | Gửi thư, viết báo, đòi cải cách | Đưa vấn đề thuộc địa ra diễn đàn quốc tế, lập tổ chức liên kết |
| Kết quả | Bị Nhật trục xuất du học sinh (1908) | Chính quyền Pháp không đáp ứng | Tìm ra con đường cứu nước, gắn cách mạng Việt Nam với thế giới |
| Bài học | Không thể trông vào một nước lớn khác | Không thể trông vào thiện chí của kẻ cai trị | Dựa vào sức mình, tranh thủ đúng đồng minh |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc có cùng một hướng đối ngoại" — sai. Phan Bội Châu trông vào một nước lớn; Nguyễn Ái Quốc tìm đồng minh ở các lực lượng tiến bộ và dân tộc bị áp bức.
- ✦Phan Bội Châu sang Trung Quốc sau khi Đông du tan rã (1908), không phải lúc bắt đầu Đông du.
2 🌍 Nguyễn Ái Quốc: hướng đối ngoại mới (1911 – 1925)
Cần nhớ
- ✦Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành rời bến Nhà Rồng. Người không đi cầu viện một nước, mà đi tìm đồng minh ở các lực lượng tiến bộ và các dân tộc bị áp bức.
- ✦Năm 1919: gửi Bản yêu sách của nhân dân An Nam tới Hội nghị Véc-xai — lần đầu đưa vấn đề Việt Nam ra diễn đàn quốc tế. Bản yêu sách không được chấp nhận nhưng tạo tiếng vang lớn.
- ✦Năm 1920: tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp; 1921: lập Hội Liên hiệp thuộc địa ở Pa-ri; 1922: ra báo Người cùng khổ — cơ quan ngôn luận của Hội.
- ✦Năm 1923 sang Liên Xô, dự Hội nghị Quốc tế Nông dân; 1924: Đại hội V Quốc tế Cộng sản — đưa vấn đề thuộc địa vào nghị sự; 1925, ở Quảng Châu, lập Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông.
Niên biểu hoạt động đối ngoại của Nguyễn Ái Quốc
| Năm | Hoạt động | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1919 | Gửi Bản yêu sách tới Hội nghị Véc-xai | Lần đầu đưa vấn đề Việt Nam ra diễn đàn quốc tế |
| 1920 | Tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp | Gắn với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế |
| 1921 – 1922 | Lập Hội Liên hiệp thuộc địa; ra báo Người cùng khổ | Tập hợp các dân tộc thuộc địa, có tiếng nói riêng |
| 1923 – 1924 | Hội nghị Quốc tế Nông dân; Đại hội V Quốc tế Cộng sản | Đưa vấn đề thuộc địa vào chương trình nghị sự |
| 1925 | Lập Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông (Quảng Châu) | Cách mạng Việt Nam gắn với phong trào cách mạng thế giới |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Bản yêu sách 1919 thất bại nên không có ý nghĩa" — sai. Nó không được chấp nhận, nhưng lần đầu đưa vấn đề Việt Nam ra diễn đàn quốc tế và dạy bài học: muốn được giải phóng phải tự đấu tranh.
- ✦Nhớ ba "Hội Liên hiệp": Hội Liên hiệp thuộc địa (1921, Pa-ri) ≠ Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông (1925, Quảng Châu) ≠ Việt Nam Quang phục hội (1912, Phan Bội Châu).
3 🤝 Đảng và Mặt trận Việt Minh (1930 – 1945)
Cần nhớ
- ✦Đảng Cộng sản Đông Dương được Quốc tế Cộng sản công nhận là một phân bộ (1931); giữ liên hệ với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, với Mặt trận Nhân dân Pháp (1936 – 1939).
- ✦Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Mặt trận Việt Minh (ra đời năm 1941) xác định đứng về phe Đồng minh chống phát xít.
- ✦Năm 1945: Việt Minh hợp tác với lực lượng Đồng minh (Mỹ) ở Việt Bắc — ta cung cấp tin tức về quân Nhật, giúp cứu phi công Đồng minh; họ hỗ trợ một số phương tiện.
Hợp tác với tư cách một lực lượng độc lập trong mặt trận chống phát xít; mục tiêu giành độc lập do ta tự quyết định và tự thực hiện.
Không lệ thuộc vào Mỹ; không nhờ Đồng minh khởi nghĩa thay ta — Tổng khởi nghĩa tháng Tám do chính lực lượng Việt Minh tiến hành.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Việt Minh hợp tác với Đồng minh năm 1945 nghĩa là lệ thuộc vào Mỹ" — sai: hợp tác như một lực lượng độc lập.
- ✦"Hoạt động đối ngoại trước 1945 không giúp gì cho Cách mạng tháng Tám" — sai: giúp tìm ra con đường, đứng đúng phía trong chiến tranh, tạo thế chớp thời cơ khi Nhật đầu hàng.
4 🎯 Ý nghĩa, bài học và cách làm câu so sánh
Ý nghĩa
- ✦Giúp tìm ra con đường cứu nước đúng; tranh thủ sự ủng hộ quốc tế; đưa vấn đề Việt Nam ra thế giới.
- ✦Đặt cách mạng Việt Nam vào dòng chảy chung của phong trào giải phóng dân tộc và cách mạng thế giới.
- ✦Bài học lớn nhất: dựa vào sức mình là chính, đồng thời tranh thủ đúng đồng minh — không trông chờ thiện chí của kẻ cai trị, không lệ thuộc một nước lớn.
Dạng bài
So sánh các hướng đối ngoại: hỏi "trông vào ai?"
- 1 Đặt từng người lên trục thời gian: Phan Bội Châu (1905 – 1912), Phan Châu Trinh (1911), Nguyễn Ái Quốc (1911 – 1925).
- 2 Hỏi "người ấy trông vào ai?": một nước lớn (Nhật) · thiện chí chính quốc (Pháp) · các lực lượng tiến bộ, dân tộc bị áp bức.
- 3 Hai hướng đầu có điểm chung (trông vào bên ngoài một chính phủ); hướng thứ ba khác căn bản — đừng ghép ba người vào một câu.
- 4 Phương án nói "chỉ hoạt động trong nước" hay "chỉ cần vận động dư luận" thường là lối cực đoan, hay là phương án nhiễu.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn "cầu viện sự giúp đỡ quân sự của một nước lớn" vì nghe quen — đó là hướng Phan Bội Châu đã đi và không thành.
Điểm mới căn bản trong hướng đối ngoại của Nguyễn Ái Quốc so với các sĩ phu đi trước là gì?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hai hướng của sĩ phu
- 1Nhận biết
Phong trào Đông du do ai khởi xướng và hướng tới nước nào?
- 2Nhận biết Việt Nam Quang phục hội do Phan Bội Châu thành lập năm .
- 3Thông hiểu
Điểm chung trong hướng đối ngoại của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh là
- 4Thông hiểu
Vì sao phong trào Đông du tan rã?
- 5Vận dụng
Việc Nhật cấu kết với Pháp trục xuất du học sinh cho thấy điều gì về hướng đối ngoại của Phan Bội Châu?
Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc
- 1Nhận biết
Tổ chức nào do Nguyễn Ái Quốc cùng các nhà cách mạng châu Á lập ra năm 1925 ở Quảng Châu?
- 2Thông hiểu
Bấm lần lượt các hoạt động của Nguyễn Ái Quốc theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Điểm mới căn bản trong hướng đối ngoại của Nguyễn Ái Quốc so với các sĩ phu đi trước là
- 4Nhận biết Năm , Nguyễn Ái Quốc ra báo Người cùng khổ — cơ quan ngôn luận của Hội Liên hiệp thuộc địa.
- 5Vận dụng
Bản yêu sách năm 1919 không được Hội nghị Véc-xai chấp nhận nhưng vẫn có ý nghĩa vì
Đảng và Việt Minh
- 1Nhận biết
Quốc tế Cộng sản công nhận Đảng Cộng sản Đông Dương là một phân bộ của mình vào năm
- 2Thông hiểu
Việc Mặt trận Việt Minh đứng về phe Đồng minh trong Chiến tranh thế giới thứ hai có ý nghĩa quan trọng vì
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Việc Việt Minh hợp tác với lực lượng Đồng minh ở Việt Bắc năm 1945 cho thấy
Ý nghĩa và bài học
- 1Thông hiểu
Bài học lớn nhất rút ra từ hoạt động đối ngoại giai đoạn đầu thế kỉ XX – 1945 là
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào so sánh đúng Phan Bội Châu với Nguyễn Ái Quốc?
- 3Nhận biết Năm 1919, Nguyễn Ái Quốc gửi Bản yêu sách của nhân dân An Nam tới Hội nghị .
- 4Vận dụng
Nhận xét nào đúng về đóng góp của hoạt động đối ngoại trước năm 1945 đối với Cách mạng tháng Tám?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm khác nhau căn bản giữa hướng đối ngoại của Phan Bội Châu và của Nguyễn Ái Quốc là
- 2Thông hiểu
Nguyễn Ái Quốc đưa vấn đề thuộc địa vào chương trình nghị sự của Quốc tế Cộng sản thông qua sự kiện nào?
- 3Vận dụng
Việc Mặt trận Việt Minh đứng về phe Đồng minh góp phần vào Cách mạng tháng Tám chủ yếu ở chỗ
- 4Vận dụng
Bài học nào của đối ngoại giai đoạn 1900 – 1945 còn nguyên giá trị trong bảo vệ độc lập hôm nay?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (tóm lược): Năm 1919, Nguyễn Ái Quốc gửi tới Hội nghị Véc-xai bản yêu sách đòi quyền tự do, bình đẳng cho nhân dân Việt Nam. Hội nghị không xem xét bản yêu sách ấy, nhưng tin tức về nó lan rộng trong dư luận và báo chí ở Pháp.
a)Theo tư liệu, bản yêu sách được gửi tới Hội nghị Véc-xai vào năm 1919.
b)Theo tư liệu, Hội nghị Véc-xai đã chấp nhận bản yêu sách.
c)Sự kiện này đưa vấn đề Việt Nam ra diễn đàn quốc tế lần đầu tiên.
d)Kết quả của bản yêu sách chứng tỏ có thể trông vào thiện chí của các nước đế quốc để giành độc lập.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược): Năm 1945, Mặt trận Việt Minh hợp tác với lực lượng Đồng minh ở Việt Bắc: phía Việt Minh cung cấp tin tức về quân Nhật và giúp cứu phi công Đồng minh, phía Đồng minh hỗ trợ một số phương tiện. Việc giành độc lập vẫn do Việt Minh tự quyết định và tự thực hiện.
a)Sự hợp tác giữa Việt Minh và Đồng minh nằm trong khuôn khổ mặt trận chống phát xít.
b)Đồng minh trực tiếp tiến hành Tổng khởi nghĩa tháng Tám thay cho Việt Minh.
c)Việt Minh hợp tác với Đồng minh với tư cách một lực lượng độc lập.
d)Việc hợp tác này chứng tỏ cách mạng Việt Nam lệ thuộc vào Mỹ.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi: ai đi hướng nào (Nhật, Pháp, các lực lượng tiến bộ), tên đúng của từng "Hội Liên hiệp", năm của từng hoạt động (1919, 1921, 1923 – 1924, 1925), ý nghĩa Bản yêu sách, bài học.
- •Phần II hay cho tóm lược một sự kiện (Bản yêu sách, hợp tác Việt Minh – Đồng minh) rồi hỏi 4 ý: ý dễ mất điểm là "Hội nghị chấp nhận yêu sách", "Việt Minh lệ thuộc Mỹ", "Đồng minh khởi nghĩa thay ta".
- •Bài này nối với bài 13 (đối ngoại "vừa đánh vừa đàm" 1945 – 1975), bài 15 – 16 (Hồ Chí Minh tìm đường cứu nước) và bài 6 (Cách mạng tháng Tám) — đề hay hỏi chỗ nối ấy.
Hoạt động đối ngoại của Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954) và kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975)