Ngữ văn lớp 11
Chủ đề 7 · Học kỳ 2

Nguyễn Du — "Những điều trông thấy mà đau đớn lòng"

Đọc hiểu một đoạn thơ trung đại hay một đoạn truyện thơ lạ như trong phòng thi: chỉ ra diễn biến tâm trạng nhân vật, cảm hứng của tác giả; nêu đúng tác dụng của lặp cấu trúc và đối; viết được đoạn 200 chữ và bài 600 chữ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: B6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nguyễn Du (1765–1820), tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê Tiên Điền (Hà Tĩnh): sống giữa thời biến động dữ dội, đi từ cảnh vàng son sang cảnh tha hương, bế tắc, rồi làm quan nhà Nguyễn, đi sứ Trung Quốc.
  • 2Sự nghiệp: chữ Hán — ba tập thơ "Thanh Hiên thi tập", "Nam trung tạp ngâm", "Bắc hành tạp lục"; chữ Nôm — "Văn tế thập loại chúng sinh", "Truyện Kiều" (kiệt tác, 3 254 câu lục bát).
  • 3Sợi chỉ xuyên suốt: tấm lòng thương người, nhất là người phụ nữ và những kiếp tài hoa bạc mệnh — "Những điều trông thấy mà đau đớn lòng".
  • 4Truyện thơ Nôm: tự sự + trữ tình, cốt truyện thường theo mô hình Gặp gỡ – Chia li – Đoàn tụ; nhân vật được khắc hoạ cả bên ngoài lẫn nội tâm (độc thoại, tả cảnh ngụ tình).
  • 5Lặp cấu trúc: lặp lại khung câu ⇒ nhấn mạnh, tạo nhịp. Đối: hai vế sóng đôi (cùng từ loại, cùng cấu trúc), ý tương đồng hoặc tương phản ⇒ cân xứng, làm nổi điều so sánh. Trả lời: gọi tên + chỉ ra → nội dung → biểu đạt.
  • 6Đề thi: phần đọc hiểu 4 điểm có thể là thơ, đoạn truyện thơ ngoài SGK (hỏi thể thơ, tâm trạng, biện pháp tu từ, thông điệp) · đoạn ~200 chữ · bài ~600 chữ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Tác gia Nguyễn Du

Nhóm biên soạn SGK · Văn bản giới thiệu tác gia (Văn bản 1 của bài): tiểu sử và sự nghiệp sáng tác — thơ chữ Hán, sáng tác chữ Nôm, giá trị "Truyện Kiều".

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn đã từng nghe ai "lẩy Kiều", "bói Kiều" hay đọc một câu Kiều trong đời thường chưa? Vì sao một tác phẩm hơn hai trăm năm vẫn sống trong lời ăn tiếng nói?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần I. Tiểu sử: gia đình

    Nguyễn Du sinh ra trong gia đình thế nào? Ai nuôi ông khi cha mẹ mất?

  2. 📍 Phần I. Tiểu sử: các mốc

    Ghi lại các mốc: kiêu binh nổi loạn, Lê – Trịnh sụp đổ, ra làm quan, đi sứ, qua đời. Cuộc đời ông đổi thay ra sao?

  3. 📍 Phần II.1. Sáng tác chữ Hán

    Ba tập thơ chữ Hán ra đời trong những giai đoạn nào và bao trùm cảm xúc gì?

  4. 📍 Phần II.2. Sáng tác chữ Nôm

    Kể tên các sáng tác chữ Nôm còn lại. "Truyện Kiều" nguyên tên là gì, dựa trên tác phẩm nào?

  5. 📍 Phần về giá trị "Truyện Kiều"

    "Truyện Kiều" nói lên những khát vọng gì và phơi bày xã hội nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Mỗi hàng có sẵn vế đầu (ba câu Truyện Kiều, một câu tục ngữ, hai câu tự viết). Kéo vế sau ở khay vào đúng hàng — ghép đúng thì từng cặp chữ tương ứng sáng cùng màu như soi gương, kèm nhãn Đối, Lặp cấu trúc hay cả hai.

Mỗi hàng có sẵn vế đầu. Kéo vế sau ở khay vào đúng hàng: hai vế phải cùng khuôn — từng chữ đứng đối diện nhau như soi gương.

⚖️ 0
0 🔁

Đã soi gương 0/6 cặp

Hoa ghen thua thắm ⟷ thả vế sau vào đây
Làn thu thuỷ ⟷ thả vế sau vào đây
Khi ngày quạt ước ⟷ thả vế sau vào đây
Kẻ ăn không hết ⟷ thả vế sau vào đây
Thương người ngồi lặng bên song ⟷ thả vế sau vào đây
Còn đây tiếng mẹ ru hời ⟷ thả vế sau vào đây

Khay vế sau — kéo (hoặc chạm vế rồi chạm hàng):

1 🪶 Đọc tác gia Nguyễn Du và đoạn trích truyện thơ

Cần nhớ

  • ✦Học một tác gia là nắm ba điều: cuộc đời (vì sao ông viết như thế), sự nghiệp (viết những gì) và giá trị, phong cách (điều làm ông khác người khác).
  • ✦Với Nguyễn Du, chìa khoá là tấm lòng thương người: thương mình → thương người → thương đời; đặc biệt thương người phụ nữ, người tài hoa bạc mệnh, phận người nhỏ bé.
  • ✦Đọc đoạn truyện thơ Nôm: tách lời người kể với lời nhân vật (đối thoại, độc thoại); theo dõi diễn biến tâm trạng qua từ ngữ, cử chỉ, kỉ vật, cảnh vật.
  • ✦Tả cảnh ngụ tình: cảnh vật mang tâm trạng nhân vật. Độc thoại nội tâm: nhân vật tự nói với mình hoặc với người vắng mặt — lộ điều sâu kín nhất.

Thơ chữ Hán và chữ Nôm của Nguyễn Du

Tập, tác phẩmHoàn cảnhCảm xúc chủ đạo
"Thanh Hiên thi tập" (78 bài)Những năm tha hương, bi thương nhấtBi kịch cá nhân, nỗi đau thời loạn
"Nam trung tạp ngâm" (40 bài)Làm quan nhà NguyễnChán chốn quan trường, nhớ quê
"Bắc hành tạp lục" (132 bài)Đi sứ Trung Quốc (1813)Thương phận người khốn cùng, kiếp tài hoa; cái nhìn đối thoại, phản biện
"Truyện Kiều" (chữ Nôm, 3 254 câu)Dựa cốt truyện "Kim Vân Kiều truyện"Đau đớn trước thân phận con người, khát vọng tình yêu, tự do, công lí

Dạng bài

Phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật trong một đoạn thơ

  1. 1 Chia đoạn theo những lần tâm trạng đổi: đổi người nghe, đổi giọng, đổi hành động.
  2. 2 Mỗi chặng: gọi tên tâm trạng + dẫn từ ngữ, hình ảnh, cử chỉ làm chứng.
  3. 3 Chỉ ra chỗ mâu thuẫn, giằng xé (nói một đằng, lòng một nẻo).
  4. 4 Lí giải vì sao tâm trạng đổi như vậy; nêu ý nghĩa về nhân vật và tấm lòng tác giả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Diễn xuôi từng câu thơ ("câu 1 nói…, câu 2 nói…"). Đề hỏi diễn biến thì phải chia chặng và gọi tên từng trạng thái, có dẫn chứng.

🌙
Làm mẫu

Phân tích diễn biến tâm trạng Thuý Kiều trong "Trao duyên".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ⚖️ Biện pháp tu từ lặp cấu trúc và đối

Cần nhớ

  • ✦Lặp cấu trúc: dùng những cụm từ, câu có cùng một kiểu cấu trúc ⇒ nhấn mạnh nội dung, tạo nhịp điệu, tăng tính nhạc. Dấu hiệu: một khung câu lặp lại, thường có từ lặp ở đầu ("Nhớ sao…, nhớ sao…").
  • ✦Đối: dùng những từ ngữ cùng từ loại hoặc câu cùng cấu trúc sóng đôi với nhau ⇒ làm nổi sự tương đồng hoặc tương phản, tạo nhịp và vẻ đẹp cân xứng.
  • ✦Đối có thể nằm trong một câu (hai vế: "Làn thu thuỷ, nét xuân sơn") hoặc giữa hai câu liền nhau (câu thực, câu luận trong thơ Đường luật).
  • ✦Hai biện pháp hay đi cùng nhau: "Khi ngày quạt ước khi đêm chén thề" vừa lặp "khi…, khi…" vừa đối ngày ↔ đêm, quạt ước ↔ chén thề.
🔁 Lặp cấu trúc

"Còn đây tiếng mẹ ru hời, còn đây bếp lửa chờ người đi xa." — lặp khung "còn đây + điều thân thuộc": nhấn những gì còn giữ được, nhịp tha thiết.

⚖️ Đối

"Kẻ ăn không hết, người lần không ra." — kẻ ↔ người, ăn ↔ lần, không hết ↔ không ra: đặt giàu – nghèo sát nhau để thấy bất công.

Dạng bài

Trả lời câu "Nêu tác dụng của biện pháp lặp cấu trúc / đối"

  1. 1 Gọi tên biện pháp và chỉ ra: lặp khung nào; đối những cặp nào (ghi theo cặp A ↔ B).
  2. 2 Tác dụng nội dung: nhấn mạnh, làm nổi sự tương đồng / tương phản nào.
  3. 3 Tác dụng biểu đạt: tạo nhịp điệu, tính nhạc, vẻ cân xứng, hài hoà.
  4. 4 (Nếu kịp) Cảm xúc, thái độ của tác giả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm lặp cấu trúc với điệp từ: lặp một từ chưa đủ, phải lặp cả khung câu. Nhầm đối với liệt kê: đối là hai vế sóng đôi từng chữ, không phải một chuỗi kể ra.

📜
Làm mẫu

Nêu tác dụng của phép đối trong hai câu thực "Độc Tiểu Thanh kí": "Chi phấn hữu thần liên tử hậu, / Văn chương vô mệnh luỵ phần dư."

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 📖 Viết: thuyết minh về một tác phẩm văn học

Dạng bài

Dàn ý bài thuyết minh về một tác phẩm văn học

  1. 1 Mở bài: giới thiệu tác phẩm (nhan đề, tác giả, đánh giá chung).
  2. 2 Giới thiệu khái quát về tác giả.
  3. 3 Hoàn cảnh sáng tác, thể loại; tóm tắt nội dung.
  4. 4 Giá trị nội dung và nghệ thuật — thông tin chính xác, có dẫn chứng.
  5. 5 Vị trí, đóng góp của tác phẩm; kết bài. Lồng ghép miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận nhưng không lấn mục đích cung cấp thông tin.

⚠️ Bẫy hay gặp: Biến bài thuyết minh thành bài phân tích, cảm nhận dài dòng. Trọng tâm là thông tin đúng và đủ (tác giả, hoàn cảnh, nội dung, giá trị), văn ngắn gọn, khách quan.

Nói và nghe: giới thiệu về một tác phẩm văn học

  • ✦Nêu rõ lí do chọn tác phẩm; cung cấp thông tin cơ bản: tác giả, thể loại, giá trị nội dung và nghệ thuật.
  • ✦Chọn một vài khía cạnh đặc sắc để nói kĩ theo góc nhìn của bạn; thể hiện ý kiến đánh giá riêng.
  • ✦Có thể dùng tranh, đoạn ngâm, câu thơ trên màn chiếu; nhìn người nghe, dành thời gian hỏi – đáp.

4 📝 Ra phòng thi: đoạn 200 chữ, bài 600 chữ

Dạng bài

Đoạn văn khoảng 200 chữ về một đoạn thơ (2 điểm)

  1. 1 Câu chủ đề nêu cảm xúc, tâm trạng chính của đoạn thơ.
  2. 2 2–3 ý theo diễn biến, mỗi ý trích một hai dòng thơ làm dẫn chứng.
  3. 3 Một câu nhận xét nghệ thuật (lặp cấu trúc, đối, hình ảnh, thể thơ).
  4. 4 Câu kết: tấm lòng tác giả, điều đọng lại.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép nguyên cả khổ thơ rồi diễn xuôi. Chỉ trích đúng chữ cần phân tích, mỗi chỗ một hai dòng.

Dạng bài

Bài nghị luận xã hội khoảng 600 chữ (4 điểm)

  1. 1 Mở bài: dẫn vào vấn đề, nêu ý kiến của bạn.
  2. 2 Giải thích ngắn khái niệm then chốt.
  3. 3 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm: lí lẽ + một dẫn chứng thật, cụ thể.
  4. 4 Một ý kiến trái chiều + phản bác.
  5. 5 Bài học, hành động của bản thân; kết bài.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết về lòng tốt bằng những câu chung chung ("ai cũng cần yêu thương nhau"). Bài được điểm cao khi có một cảnh thật mà bạn từng thấy, kể ngắn và cụ thể.

Chia 120 phút

  • ✦Đọc hiểu: ~35 phút.
  • ✦Đoạn 200 chữ: ~25 phút.
  • ✦Bài 600 chữ: ~55 phút.
  • ✦Soát lỗi: 5 phút — trích thơ đúng chữ, chính tả, câu thiếu chủ ngữ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🪶

Tác gia, đoạn trích

  1. 1
    Nhận biết

    Thông tin nào đúng về Nguyễn Du?

  2. 2
    Nhận biết

    Tập thơ chữ Hán nào được Nguyễn Du viết trên đường đi sứ Trung Quốc?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Trao duyên", vì sao Kiều "lạy" em rồi mới "thưa"?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về các văn bản trong bài?

    a)Trong mười dòng cuối "Trao duyên", Kiều chuyển sang nói với Kim Trọng dù chàng vắng mặt.

    b)"Độc Tiểu Thanh kí" được viết theo thể lục bát.

    c)Cốt truyện "Truyện Kiều" dựa trên "Kim Vân Kiều truyện" nhưng Nguyễn Du đã sáng tạo lại thể loại, cốt truyện, nội tâm nhân vật.

    d)Trong "Chí khí anh hùng", Từ Hải đồng ý cho Kiều theo mình ngay.

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu hỏi "Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?" ở cuối "Độc Tiểu Thanh kí" thể hiện điều gì?

  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Trong khoảng 5–7 câu, chỉ ra một biểu hiện của sự "hiểu" và một biểu hiện của sự "thương" mà Nguyễn Du dành cho Thuý Kiều trong "Trao duyên".

    0 chữ / tối thiểu 60
⚖️

Lặp cấu trúc, đối

  1. 1
    Nhận biết

    Biện pháp tu từ đối là gì?

  2. 2
    Nhận biết Chọn các cụm được lặp lại tạo nên phép lặp cấu trúc.

    , .

  3. 3
    Thông hiểu

    "Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh" (Truyện Kiều). Cặp nào KHÔNG đối nhau trong câu thơ?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong câu "Khi ngày quạt ước khi đêm chén thề", có những biện pháp nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Đề: "Nêu tác dụng của phép đối trong câu: Kẻ ăn không hết, người lần không ra." Câu trả lời nào ĐỦ ý nhất?

📖

Thuyết minh về tác phẩm văn học

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần chính của bài thuyết minh về một tác phẩm văn học.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào phù hợp với văn phong thuyết minh về "Truyện Kiều"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Yếu tố miêu tả, biểu cảm trong bài thuyết minh nên dùng thế nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Khi giới thiệu "Độc Tiểu Thanh kí" trước lớp, bạn nên chọn khía cạnh đặc sắc nào để nói kĩ?

📝

Viết theo đề thi

  1. 1
    Nhận biết

    Đề yêu cầu đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích một đoạn thơ. Cách dẫn chứng nào đúng?

  2. 2
    Thông hiểu

    Dẫn chứng nào tốt nhất cho bài 600 chữ về "lòng trắc ẩn"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu phản biện nào hợp với bài 600 chữ về lòng trắc ẩn?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích tâm trạng Thuý Kiều trong đoạn cuối "Trao duyên" (từ "Bây giờ trâm gãy hương tan" đến hết).

    0 chữ / tối thiểu 170

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề tốt nghiệp

Đề Ngữ văn (120 phút) có đọc hiểu 4 điểm trên một văn bản ngoài SGK, một đoạn văn khoảng 200 chữ (2 điểm) và một bài văn khoảng 600 chữ (4 điểm). Văn bản dưới đây không có trong SGK — đúng như phòng thi.

📄

Đề luyện mini: "Bà bán rau đầu ngõ"

Bà bán rau đầu ngõ (thơ do Học liệu STEAM viết để luyện đọc, nhân vật hư cấu) Chiều nay mưa, bà vẫn ngồi đầu ngõ với ba mớ rau muống, mấy quả chanh còn xanh. Người đi qua thì vội, người dừng lại thì thưa; áo mưa người ta kín đến tận cằm, nón của bà thủng một góc trời. Có ai hỏi mua đâu, có ai hỏi bà đã ăn gì chưa, có ai hỏi nhà bà còn xa không… Tôi mua hết ba mớ rau dù tủ lạnh nhà còn đầy, mua cả cái nhìn của bà lúc ngẩng lên – ánh mắt ấy ướt hơn trời mưa. Đường về, tôi nghĩ: mưa rơi trên mái nhà tôi là mưa, mưa rơi trên vai bà là nước mắt. Chỉ cần ta biết cúi xuống là thấy.

  1. 1

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 1 (0,5 điểm). Xác định thể thơ của văn bản.

    0 chữ
  2. 2

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 2 (0,5 điểm). Tìm những chi tiết miêu tả người bà bán rau.

    0 chữ
  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 3 (1,0 điểm). Nêu tác dụng của biện pháp lặp cấu trúc trong khổ thơ "Có ai hỏi mua đâu, / có ai hỏi bà đã ăn gì chưa, / có ai hỏi nhà bà còn xa không…".

    0 chữ / tối thiểu 50
  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 4 (1,0 điểm). Phân tích tác dụng của phép đối trong hai dòng "mưa rơi trên mái nhà tôi là mưa, / mưa rơi trên vai bà là nước mắt."

    0 chữ / tối thiểu 50
  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 5 (1,0 điểm). Hai dòng cuối "Chỉ cần ta biết cúi xuống / là thấy." gợi cho bạn suy nghĩ gì? (khoảng 5–7 dòng)

    0 chữ / tối thiểu 60
  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 1 (2,0 điểm). Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích cảm xúc của nhân vật trữ tình "tôi" trong bài thơ.

    0 chữ / tối thiểu 170
  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 2 (4,0 điểm). Viết bài văn khoảng 600 chữ trình bày suy nghĩ của bạn về lòng trắc ẩn — biết đau trước nỗi đau của người khác.

    0 chữ / tối thiểu 500

🎯 Chủ đề này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần đọc hiểu (4 điểm) dùng văn bản ngoài SGK — có thể là một bài thơ, đoạn thơ trung đại hoặc hiện đại. Câu hay gặp: thể thơ, chi tiết, tâm trạng nhân vật trữ tình, tác dụng của lặp cấu trúc, đối, thông điệp.
  • •Đoạn văn ~200 chữ (2 điểm) thường phân tích cảm xúc, diễn biến tâm trạng trong đoạn thơ — dùng khung ở mục "Ra phòng thi", trích thơ đúng chữ.
  • •Bài văn ~600 chữ (4 điểm) thường là nghị luận xã hội; với thơ Nguyễn Du, chủ đề hay gắn với lòng thương người, thân phận con người, sự thấu hiểu. Đề luyện mini ở trên đi đủ cả ba phần, đúng cấu trúc thật.
Làm đề thi thử trọn bộ
Chủ đề tiếp theo
Ghi chép và tưởng tượng trong kí