Ngữ văn lớp 11
Chủ đề 2 · Học kỳ 1 ⭐ Hay ra thi tốt nghiệp

Cấu tứ và hình ảnh trong thơ trữ tình

Đọc một bài thơ trữ tình lạ như trong phòng thi: chỉ ra cấu tứ và hình ảnh trung tâm, nhận ra hình ảnh tượng trưng, nêu đúng tác dụng của những chỗ "phá vỡ quy tắc ngôn ngữ"; viết được đoạn 200 chữ và bài 600 chữ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: B2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cấu tứ là cách nhà thơ hình dung hướng đi của bài: khởi từ đâu, đi qua những chặng nào, dồn về đâu. Sản phẩm của cấu tứ là tứ thơ — một ý tưởng – hình ảnh trung tâm làm mọi yếu tố trong bài liên kết với nhau.
  • 2Tìm cấu tứ: xem nhan đề, đề từ, những câu, khổ lặp lại, chỗ chuyển (từ cảnh sang tình, từ hiện tại sang quá khứ…), và hình ảnh kết bài.
  • 3Hình ảnh tượng trưng: sự vật cụ thể gợi điều bao trùm, sâu xa (cành củi khô trôi ⇒ kiếp người nhỏ bé, lạc loài). Một hình ảnh gợi được nhiều tầng nghĩa ⇒ có yếu tố tượng trưng.
  • 4Phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường: kết hợp từ trái logic, đảo ngữ, cho từ nghĩa mới, cho dấu câu chức năng mới — để lạ hoá, nhấn mạnh, gợi cảm xúc.
  • 5Câu "nêu tác dụng" trả lời đủ 3 tầng: gọi tên + chỉ ra → nội dung (làm rõ cảnh, tình gì) → biểu đạt (lạ, ấn tượng, gợi nhịp, giọng…).
  • 6Đề thi: đọc hiểu 4 điểm (bài thơ ngoài SGK) · đoạn ~200 chữ 2 điểm · bài ~600 chữ 4 điểm. Đoạn văn về thơ: một câu chủ đề, 2–3 ý, mỗi ý dẫn câu thơ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Nhớ đồng

Tố Hữu · Bài thơ viết tháng 7-1939, khi tác giả bị giam ở nhà lao Thừa Phủ (Huế); in trong tập "Thơ" (sau đổi tên "Từ ấy"). Tặng Vịnh (Nguyễn Chí Thanh).

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Một nỗi nhớ thường bắt đầu từ đâu — một mùi hương, một âm thanh, một khung cảnh? Nó lan ra thế nào?
  • 🤔 Nếu bị nhốt trong bốn bức tường, bạn sẽ nhớ điều gì trước tiên?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Khổ đầu (và các khổ lặp lại)

    Điều gì khơi dậy nỗi nhớ? Hai câu này lặp lại mấy lần, ở đâu, để làm gì?

  2. 📍 Các khổ mở bằng "Đâu…"

    Từ "Đâu" dẫn ra những hình ảnh nào? Vai trò của nó trong cấu tứ?

  3. 📍 Khổ "Đâu những ngày xưa, tôi nhớ tôi"

    Nhân vật trữ tình nhớ về chính mình ngày xưa ra sao? Rồi điều gì thay đổi?

  4. 📍 Khổ "Cho tới chừ đây…"

    Hiện tại, nhân vật trữ tình ở đâu, cảm thấy gì? Hình ảnh nào khép lại mạch cảm xúc?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo từng câu của bài thơ "Trạm xe chiều" vào đúng chặng trên đường cấu tứ: Điểm khởi → Nén lại → Mở ra → Bước ngoặt → Hình ảnh trung tâm, câu đẹp mà lạc mạch thì thả vào ô Lạc mạch. Đúng thì nút sáng, sợi chỉ cảm xúc nối dài và thanh nhiệt chuyển từ lạnh sang ấm.

🧵 Bài thơ "Trạm xe chiều" — Học liệu STEAM viết để luyện. Lắp câu vào đường cấu tứ, sợi chỉ cảm xúc sẽ nối dài.

①②③④⑤
❄️ lạnh
🔥 ấm

① Điểm khởi cảnh thực trước mắt

② Nén lại tương phản, cô đơn

③ Mở ra kí ức, nỗi nhớ

④ Bước ngoặt một hành động nhỏ

⑤ Hình ảnh trung tâm cái tứ đọng lại

✂️ Lạc mạch đẹp nhưng không dẫn về tứ

Kéo từng câu (hoặc chạm câu rồi chạm chặng) — câu này đứng ở đâu trên đường cảm xúc, hay lạc mạch?

Đã đặt 0/7 câu

1 🧵 Đọc hiểu thơ trữ tình: cấu tứ và hình ảnh

Cần nhớ

  • ✦Cấu tứ quyết định bài thơ đi thế nào; tứ thơ là ý tưởng – hình ảnh trung tâm. Nhờ có tứ, mọi hình ảnh đều hướng về một điểm, bài thơ thành một cơ thể sống chứ không phải dàn ý khô.
  • ✦Kiểu cấu tứ hay gặp: từ cảnh đến tình (Tràng giang) · theo dòng hồi tưởng (Nhớ đồng) · song song hai tuyến thực – tâm tưởng (Con đường mùa đông) · đối lập hai vế (Thời gian).
  • ✦Hình ảnh thơ đọc theo hệ thống: các hình ảnh cùng gợi một cảm xúc (nhỏ bé, trôi dạt) hoặc đối lập nhau (lớn – nhỏ, khô – xanh). Hình ảnh gợi nhiều tầng nghĩa ⇒ tượng trưng.
  • ✦Hình ảnh thơ đa nghĩa ⇒ khi nêu hàm ý, dùng cách nói thận trọng: "phải chăng", "có thể hiểu là".

Bốn câu hỏi khi gặp bài thơ lạ

HỏiTìm ở đâuVí dụ ("Tràng giang")
Bài khởi từ đâu?Nhan đề, đề từ, câu đầuSông dài trời rộng buổi chiều; đề từ "bâng khuâng… nhớ"
Đi qua những chặng nào?Khổ thơ, chỗ chuyển cảnh ⇒ tình, câu lặpCảnh trôi dạt ⇒ vắng người ⇒ chiều buông
Dồn về hình ảnh nào?Câu kết, hình ảnh lặp lại nhiềuNỗi nhớ nhà "không khói" vẫn nhớ
Hệ thống hình ảnh gợi gì?Gom các hình ảnh cùng nét nghĩa; tìm đối lậpCủi khô, bèo dạt, cồn nhỏ ⇒ kiếp người nhỏ bé, lạc loài

Dạng bài

Xác định cấu tứ của một bài thơ

  1. 1 Đọc nhan đề, đề từ (nếu có): thường gói trước cái tứ.
  2. 2 Chia bài thành chặng theo sự chuyển của cảm xúc (không nhất thiết theo khổ).
  3. 3 Đặt tên mỗi chặng bằng một cụm: "nhớ cảnh", "nhớ người", "trở về hiện tại"…
  4. 4 Chỉ ra hình ảnh trung tâm mà các chặng dồn về và yếu tố nối các chặng (câu lặp, từ lặp, đối lập).
  5. 5 Nêu tác dụng: bài thơ chặt chẽ, cảm xúc phát triển tự nhiên, ý nghĩa dồn lại ở cuối.

⚠️ Bẫy hay gặp: Liệt kê nội dung từng khổ ("khổ 1 tả…, khổ 2 tả…") rồi gọi đó là cấu tứ. Cấu tứ phải chỉ ra sợi dây nối và điểm dồn tới, không phải mục lục.

🔎
Làm mẫu

Xác định cấu tứ bài "Nhớ đồng" (Tố Hữu).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ✨ Phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường

Cần nhớ

  • ✦Muốn nhận ra cái "phá vỡ", phải biết cách nói bình thường rồi so sánh: nhà thơ đã nói khác đi ở đâu.
  • ✦Kết hợp từ trái logic để lạ hoá: "buồn điệp điệp" (thường chỉ nói "sóng điệp điệp"), "sâu chót vót" (chót vót vốn chỉ chiều cao).
  • ✦Đảo ngữ để nhấn mạnh đặc điểm: đưa từ chỉ trạng thái lên trước ("Lơ thơ cồn nhỏ…").
  • ✦Cho từ nghĩa mới: dùng danh từ như động từ, tính từ…, tạo phát hiện bất ngờ. Cho dấu câu chức năng mới: dấu hai chấm không để giải thích mà để nối hai hình ảnh, tạo khoảng lặng.
📏 Cách nói thường

"Bầu trời rất cao." · "Con chim nghiêng cánh, trời chiều đang xuống." — đúng, rõ, nhưng không đọng lại.

✨ Phá quy tắc

"trời lên sâu chót vót" — cao mà như sâu, chiều cao hút thành vực thẳm · "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa" — dấu hai chấm nối cánh chim với cả buổi chiều đang sập xuống.

Dạng bài

Nêu tác dụng của một hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ

  1. 1 Gọi tên hiện tượng và trích từ ngữ (kết hợp lạ / đảo ngữ / nghĩa mới / dấu câu).
  2. 2 So với cách nói thường: chỉ ra cái lạ ở đâu.
  3. 3 Tác dụng nội dung: làm rõ cảnh, tâm trạng gì.
  4. 4 Tác dụng biểu đạt: gây ấn tượng, gợi cảm giác mạnh, tạo nhịp, khoảng lặng…

⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi mọi chỗ lạ là "sai ngữ pháp" hoặc chỉ nói "độc đáo, sáng tạo". Phải nói lạ so với cái gì và lạ để làm gì.

🌅
Làm mẫu

Nêu tác dụng của cụm "sâu chót vót" trong câu "Nắng xuống, trời lên sâu chót vót".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ✒️ Viết: nghị luận về cấu tứ và hình ảnh một bài thơ

Dạng bài

Dàn ý bài nghị luận về cấu tứ, hình ảnh

  1. 1 Mở bài: tác giả, bài thơ, lí do chọn; nêu trọng tâm — cấu tứ độc đáo và hệ thống hình ảnh.
  2. 2 Thân bài 1: chỉ ra cấu tứ (khởi từ đâu, qua những chặng nào, dồn về đâu); có thể vẽ sơ đồ.
  3. 3 Thân bài 2: phân tích hệ thống hình ảnh theo sự chi phối của tứ (nhóm hình ảnh, đối lập, hình ảnh tượng trưng).
  4. 4 Thân bài 3: đánh giá — cấu tứ, hình ảnh giúp bài thơ khám phá điều gì mới về con người, cuộc sống.
  5. 5 Kết bài: khẳng định giá trị; trích câu thơ tách dòng cho rõ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Phân tích hình ảnh rời rạc, không nối với tứ. Mỗi đoạn nên có câu kiểu: "Hình ảnh này góp phần đưa mạch cảm xúc từ… tới…".

Nói và nghe: giới thiệu về một tác phẩm nghệ thuật

  • ✦Chọn một tác phẩm (bài thơ, bức tranh, bài hát, bộ phim) và nêu thông tin chính xác: tên, tác giả, thể loại, thời điểm.
  • ✦Nói lí do chọn và cảm nhận riêng, có lí lẽ, bằng chứng; đặt câu hỏi để người nghe cùng trao đổi.
  • ✦Tôn trọng những cách cảm nhận khác — tác phẩm nghệ thuật vốn đa nghĩa.

4 📝 Ra phòng thi: đoạn 200 chữ, bài 600 chữ

Dạng bài

Đoạn văn khoảng 200 chữ về một bài thơ (2 điểm)

  1. 1 Câu chủ đề gọi đúng đối tượng (một hình ảnh, một khổ, cấu tứ) và nhận xét chính.
  2. 2 2–3 ý, mỗi ý trích câu thơ trong ngoặc kép rồi phân tích từ ngữ, hình ảnh, biện pháp.
  3. 3 Một câu nối với cấu tứ hoặc cảm xúc chung của bài.
  4. 4 Câu kết đánh giá ngắn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Diễn xuôi câu thơ ("câu này nói rằng…") mà không phân tích. Phải chỉ ra chữ nào, hình ảnh nào tạo nên cảm xúc ấy.

Dạng bài

Bài nghị luận xã hội khoảng 600 chữ (4 điểm)

  1. 1 Mở bài: dẫn vào vấn đề, nêu ý kiến của bạn.
  2. 2 Giải thích ngắn khái niệm then chốt.
  3. 3 2–3 luận điểm, mỗi luận điểm: lí lẽ + một dẫn chứng thật, cụ thể.
  4. 4 Một ý kiến trái chiều + phản bác.
  5. 5 Bài học, hành động của bản thân; kết bài.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ than thở về hiện tượng mà không đề xuất gì. Bài NLXH điểm cao khi có giải pháp cụ thể, làm được ngay.

Chia 120 phút

  • ✦Đọc hiểu: ~35 phút.
  • ✦Đoạn 200 chữ: ~25 phút.
  • ✦Bài 600 chữ: ~55 phút.
  • ✦Soát lỗi: 5 phút — chép đúng câu thơ trích, chính tả, câu thiếu chủ ngữ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧵

Cấu tứ và hình ảnh

  1. 1
    Nhận biết

    "Tứ thơ" là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Câu đề từ của "Tràng giang" là câu nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Nhớ đồng", chữ "Đâu" lặp lại nhiều lần có vai trò gì trong cấu tứ?

  4. 4
    Thông hiểu

    Cấu tứ "Con đường mùa đông" (Pu-skin) có đặc điểm nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về hình ảnh trong "Tràng giang"?

    a)Cành củi khô trôi trên sông gợi thân phận nhỏ bé, lạc loài.

    b)Bài thơ đầy tiếng người, cảnh chợ đông vui.

    c)Các hình ảnh lớn (trời, sông, mây) và nhỏ (cồn, chim, củi) được đặt tương phản.

    d)Câu kết mượn tứ thơ "Hoàng Hạc lâu" của Thôi Hiệu.

  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Trong khoảng 5–7 câu, chỉ ra cấu tứ dựa trên đối lập của bài "Thời gian" (Văn Cao).

    0 chữ / tối thiểu 60
✨

Phá vỡ quy tắc ngôn ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Cụm nào là kết hợp từ trái logic thông thường?

  2. 2
    Nhận biết Chọn từ được đảo lên đầu câu để nhấn mạnh trạng thái (đảo ngữ).

    .

  3. 3
    Thông hiểu

    "Buồn điệp điệp" khác "sóng điệp điệp" ở chỗ nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Dấu hai chấm trong "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa" có gì đặc biệt?

  5. 5
    Vận dụng

    Đề: "Nêu tác dụng của cách kết hợp từ trong câu: Căn phòng nghe đồng hồ gặm từng phút một." Câu trả lời nào ĐỦ ý nhất?

  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Tự viết 2 câu thơ (hoặc câu văn) tả buổi tối ở nơi bạn ở, có ít nhất một chỗ "phá quy tắc" (kết hợp lạ, đảo ngữ hoặc dấu câu). Ghi trong ngoặc: chỗ nào phá, để làm gì.

    0 chữ
✒️

Nghị luận về bài thơ

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài nghị luận về cấu tứ và hình ảnh một bài thơ.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào nêu hàm ý hình ảnh thơ một cách thận trọng, hợp bài nghị luận?

  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết câu chủ đề + 2–3 câu triển khai cho một đoạn thân bài chỉ ra cấu tứ của "Con đường mùa đông".

    0 chữ / tối thiểu 50
  4. 4
    Thông hiểu

    Khi trích thơ trong bài viết, cách nào đúng?

📝

Viết theo đề thi

  1. 1
    Nhận biết

    Đoạn văn ~200 chữ về một bài thơ cần có gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Bài 600 chữ về "cô đơn giữa đám đông". Luận điểm nào sâu nhất?

  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích hình ảnh "cành củi khô" và hệ thống hình ảnh nhỏ bé, trôi dạt trong "Tràng giang".

    0 chữ / tối thiểu 170

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề tốt nghiệp

Đề Ngữ văn (120 phút) có đọc hiểu 4 điểm trên một văn bản ngoài SGK, một đoạn văn khoảng 200 chữ (2 điểm) và một bài văn khoảng 600 chữ (4 điểm). Văn bản dưới đây không có trong SGK — đúng như phòng thi.

📄

Đề luyện mini: "Ô cửa tầng năm"

Ô cửa tầng năm (thơ tự do do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Thành phố lên đèn từng ô một nghìn ô vuông sáng, nghìn ô vuông im tôi đếm mãi không ra ô nào gọi tên mình chỉ màn hình gọi: "đã xem", "đã xem" Ở quê, đèn chỉ một ngọn mà cả xóm biết nhà ai còn thức mẹ đứng ngoài ngõ gọi với vào tiếng gọi đi qua ba bờ rào vẫn ấm Ở đây tiếng gọi đi qua ba lớp kính thành tiếng còi xe tôi ăn mì một mình, nghe tủ lạnh thở dài thấy mình nhỏ như hạt muối rơi trên bàn Tối nay phòng bên có tiếng ho một ô cửa nữa chưa tắt đèn tôi mang sang nửa gói muối, gõ hai tiếng khẽ — và thành phố bỗng bớt đi một ô vuông im.

  1. 1

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 1 (0,5 điểm). Xác định thể thơ và nhân vật trữ tình của bài thơ.

    0 chữ
  2. 2

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 2 (0,5 điểm). Chỉ ra những cặp hình ảnh đối lập giữa quê và thành phố ở khổ 2 và khổ 3.

    0 chữ
  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 3 (1,0 điểm). Nêu tác dụng của cách kết hợp từ "nghe tủ lạnh thở dài" và phép so sánh "thấy mình nhỏ như hạt muối rơi trên bàn".

    0 chữ / tối thiểu 50
  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 4 (1,0 điểm). Trình bày cấu tứ của bài thơ.

    0 chữ / tối thiểu 60
  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Câu 5 (1,0 điểm). Câu kết "và thành phố bỗng bớt đi một ô vuông im" gợi cho bạn suy nghĩ gì? (khoảng 5–7 dòng)

    0 chữ / tối thiểu 60
  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 1 (2,0 điểm). Viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích hình ảnh "ô cửa / ô vuông" trong bài thơ "Ô cửa tầng năm".

    0 chữ / tối thiểu 170
  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Phần viết, câu 2 (4,0 điểm). Viết bài văn khoảng 600 chữ trình bày suy nghĩ của bạn về vấn đề: người trẻ cô đơn giữa đám đông — làm sao để có những kết nối thật?

    0 chữ / tối thiểu 500

🎯 Chủ đề này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần đọc hiểu (4 điểm) dùng văn bản ngoài SGK — rất có thể là một bài thơ trữ tình hiện đại. Câu hay gặp: thể thơ, nhân vật trữ tình, cấu tứ, hình ảnh tượng trưng, tác dụng của cách dùng từ lạ / biện pháp tu từ, thông điệp.
  • •Đoạn văn ~200 chữ (2 điểm) thường phân tích một hình ảnh, một khổ thơ hoặc cấu tứ của chính bài đọc hiểu — nhớ trích câu thơ và nối với tứ.
  • •Bài văn ~600 chữ (4 điểm) thường là nghị luận xã hội gắn với cảm xúc của bài thơ (nỗi cô đơn, nỗi nhớ quê, kết nối giữa người với người…). Đề luyện mini ở trên đi đủ cả ba phần, đúng cấu trúc thật.
Làm đề thi thử trọn bộ
Chủ đề tiếp theo
Cấu trúc của văn bản nghị luận