Việt Nam và Biển Đông
Nêu được tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam, trình bày quá trình xác lập, quản lí và bảo vệ chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa qua các thời kì, kể được nguồn tư liệu chứng minh, và hiểu chủ trương giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình của Việt Nam.
Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Với Việt Nam: bờ biển dài 3 260 km; vùng biển và thềm lục địa gần 1 triệu km² (gấp ba đất liền); Biển Đông là tuyến phòng thủ hướng đông và nơi có các ngành kinh tế biển mũi nhọn.
- 2Xác lập sớm: từ thế kỉ XVII, chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa, sau thêm đội Bắc Hải — ra đảo hằng năm theo lệnh: hoạt động do nhà nước tổ chức, hoà bình, liên tục.
- 3Triều Nguyễn: năm 1816 Gia Long cho thuỷ quân ra Hoàng Sa cắm cờ, đo thuỷ trình; thời Minh Mạng cắm mốc, dựng bia, dựng miếu, trồng cây; bản đồ Đại Nam nhất thống toàn đồ (1838). Tư liệu: Phủ biên tạp lục (1776), Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, châu bản.
- 4Nối tiếp tới nay: Pháp quản lí nhân danh Việt Nam → Hội nghị Xan Phran-xi-xcô (1951) → 1954 – 1975 chính quyền Sài Gòn → từ 1975 Nhà nước CHXHCN Việt Nam thực thi chủ quyền (1982 lập huyện đảo); đấu tranh bảo vệ: Hoàng Sa (1974), Gạc Ma (1988).
- 5Mạch chính: xác lập sớm ⇒ quản lí liên tục ⇒ đấu tranh bảo vệ ⇒ chủ trương kiên quyết, kiên trì giải quyết bằng biện pháp hoà bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế (Công ước 1982, Luật Biển 2012, DOC 2002).
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ xem 5 cảnh: thuyền đội Hoàng Sa, Bắc Hải ra hai quần đảo, triều Nguyễn cắm cờ dựng bia, dải thời gian quản lí nối tiếp tới nay, rồi mặt cắt các vùng biển 12 – 24 – 200 hải lí và hai loại quyền. Nút 🎮: kéo tên vùng biển vào đúng dải trên mặt cắt — có một thẻ nói sai luật.
Thế kỉ XVII, chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa.
1 ⚓ Tầm quan trọng của Biển Đông đối với Việt Nam
Cần nhớ
- ✦Việt Nam giáp Biển Đông ở ba phía: đông, nam, tây nam; bờ biển dài 3 260 km, từ Quảng Ninh tới Kiên Giang (SGK; từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 Kiên Giang hợp nhất vào tỉnh An Giang — cập nhật sau SGK).
- ✦Quốc phòng, an ninh: Biển Đông là tuyến phòng thủ hướng đông; hệ thống đảo, quần đảo tạo thành tuyến bảo vệ vùng trời, vùng biển, đất liền (đảo Cồn Cỏ là "vọng gác tiền tiêu" phía nam vịnh Bắc Bộ).
- ✦Kinh tế: các ngành mũi nhọn — thương mại biển, khai thác và nuôi trồng thuỷ sản, khai thác khoáng sản (dầu khí, ti-tan, cát…), giao thông hàng hải, đóng tàu, du lịch; xây được cảng nước sâu.
- ✦Biển Đông là cửa ngõ giao thương với thế giới: hàng hoá xuất nhập khẩu bằng đường biển của Việt Nam đều đi qua đây.
Tuyến phòng thủ hướng đông; đảo, quần đảo là tiền tiêu bảo vệ vùng trời, vùng biển và đất liền.
Thuỷ sản, dầu khí, khoáng sản, du lịch, cảng và vận tải biển; vùng biển và thềm lục địa gần 1 triệu km² — gấp ba đất liền.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Biển chỉ là vùng phụ của đất nước" — sai. Vùng biển rộng gấp ba đất liền, hơn một nửa số tỉnh, thành phố giáp biển; biển gắn với cả kinh tế lẫn quốc phòng.
2 📜 Xác lập chủ quyền (trước năm 1884)
Cần nhớ
- ✦Tư liệu Việt Nam và nước ngoài cho thấy Việt Nam là nhà nước đầu tiên xác lập chủ quyền và quản lí liên tục hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa.
- ✦Từ thế kỉ XVII tới đầu thế kỉ XIX: chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa (dân binh, lấy người xã An Vĩnh), sau thêm đội Bắc Hải (hoạt động cả ở vùng Trường Sa) — vừa khai thác tài nguyên, vừa kiểm soát, đo đạc. Thời chúa Nguyễn, Hoàng Sa thuộc phủ Quảng Nghĩa; thời Nguyễn thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
- ✦Triều Nguyễn: năm 1816 vua Gia Long cho thuỷ quân cùng đội Hoàng Sa ra quần đảo cắm cờ, đo thuỷ trình; thời Minh Mạng: khảo sát, vẽ bản đồ, cắm mốc, dựng bia chủ quyền, dựng miếu, đào giếng, trồng cây.
- ✦Đây là hoạt động do nhà nước tổ chức: có lệnh, có định kì hằng năm, được ghi vào sử sách — chính điều đó làm nên giá trị pháp lí.
Ba nhóm tư liệu chứng minh chủ quyền
| Nhóm | Tên tư liệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bản đồ Việt Nam | Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư (1686), Giáp Ngọ bình Nam đồ (1774), Đại Nam nhất thống toàn đồ (1838) | Vẽ Hoàng Sa, Vạn Lí Trường Sa trong lãnh thổ |
| Sử, địa chí Việt Nam | Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn, 1776), Đại Việt sử kí tục biên, Đại Nam thực lục, Hoàng Việt địa dư chí, Đại Nam nhất thống chí; châu bản triều Nguyễn (văn bản có bút phê của vua) | Ghi việc đội Hoàng Sa, Bắc Hải và các lệnh của triều đình |
| Tư liệu phương Tây | Bộ Át-lát thế giới (1827), An Nam đại quốc hoạ đồ (1838)… | Người nước ngoài cùng thời vẽ hai quần đảo thuộc Việt Nam |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đội Hoàng Sa chỉ là ngư dân đi biển tự phát" — sai. Đội do chúa Nguyễn lập, ra đảo theo lệnh, định kì hằng năm, việc được ghi trong sử sách nhà nước.
- ✦"Chủ quyền được xác lập chỉ bằng một tuyên bố" — sai. Chủ quyền được củng cố bằng chuỗi hoạt động quản lí thực tế, hoà bình, liên tục: đo đạc, cắm mốc, dựng bia, đưa vào bản đồ.
- ✦Phủ biên tạp lục (1776) là của Lê Quý Đôn, thời Lê – Trịnh; Đại Nam thực lục là bộ sử của triều Nguyễn (thế kỉ XIX) — đề hay tráo.
3 🛡️ Quản lí nối tiếp và đấu tranh bảo vệ (từ 1884 đến nay)
Cần nhớ
- ✦1884 – 1954: Pháp (đại diện ngoại giao của triều Nguyễn) tiếp tục khẳng định, quản lí hai quần đảo: năm 1909 lên tiếng về các cuộc khảo sát của Trung Quốc tại Hoàng Sa; đầu thế kỉ XX đặt Hoàng Sa vào tỉnh Thừa Thiên, sáp nhập Trường Sa vào tỉnh Bà Rịa; những năm 1930 dựng mốc, đèn biển, trạm khí tượng; năm 1939 phản đối Nhật Bản; năm 1946 cho hải quân trú đóng Trường Sa.
- ✦Tháng 9 năm 1951: chủ quyền của Việt Nam được tuyên bố tại Hội nghị hoà bình Xan Phran-xi-xcô, không nước nào phản đối.
- ✦1954 – 1975: hai quần đảo thuộc quyền quản lí hành chính của chính quyền Sài Gòn (Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Nam, Trường Sa thuộc tỉnh Phước Tuy). Tháng 1 năm 1974, quân đội Sài Gòn chiến đấu bảo vệ Hoàng Sa trước cuộc tấn công của quân đội Trung Quốc nhưng thất bại; Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam ra tuyên bố khẳng định chủ quyền. Tháng 4 năm 1975, Quân giải phóng tiếp quản các đảo ở Trường Sa.
- ✦Từ 1975: Nhà nước CHXHCN Việt Nam quản lí, thực thi chủ quyền; năm 1982 lập huyện Hoàng Sa (nay thuộc Đà Nẵng) và huyện Trường Sa (nay thuộc Khánh Hoà); từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 hai huyện là đặc khu Hoàng Sa, đặc khu Trường Sa — cập nhật sau SGK. Tháng 3 năm 1988, nhiều chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam hi sinh khi bảo vệ các đảo Gạc Ma, Cô Lin, Len Đao trước cuộc tấn công của quân đội Trung Quốc.
Các thời kì quản lí, thực thi chủ quyền
| Thời kì | Ai quản lí | Việc tiêu biểu | Đơn vị hành chính |
|---|---|---|---|
| Thế kỉ XVII – 1884 | Chúa Nguyễn, Tây Sơn, triều Nguyễn | Đội Hoàng Sa, Bắc Hải; 1816 cắm cờ; thời Minh Mạng dựng bia, miếu | Phủ Quảng Nghĩa → tỉnh Quảng Ngãi |
| 1884 – 1954 | Pháp, nhân danh Việt Nam | Lên tiếng về các cuộc khảo sát tại Hoàng Sa (1909), dựng mốc, đèn biển; 1951 tuyên bố ở Xan Phran-xi-xcô | Hoàng Sa: Thừa Thiên · Trường Sa: Bà Rịa |
| 1954 – 1975 | Chính quyền Sài Gòn | Đồn trú, dựng bia, treo cờ; tháng 1 năm 1974 mất Hoàng Sa | Hoàng Sa: Quảng Nam · Trường Sa: Phước Tuy |
| Từ 1975 | Nhà nước CHXHCN Việt Nam | Tiếp quản Trường Sa (tháng 4 năm 1975); đấu tranh ngoại giao, pháp lí | 1982: huyện Hoàng Sa, huyện Trường Sa |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Việt Nam chỉ mới quan tâm tới Hoàng Sa, Trường Sa gần đây" — sai. Chuỗi quản lí bắt đầu từ thế kỉ XVII, nối tiếp qua mọi thời kì.
- ✦Tráo đơn vị hành chính: thời Pháp Hoàng Sa thuộc Thừa Thiên, Trường Sa thuộc Bà Rịa; thời 1954 – 1975 Hoàng Sa thuộc Quảng Nam, Trường Sa thuộc Phước Tuy.
4 ⚖️ Chủ trương giải quyết tranh chấp và các vùng biển
Cần nhớ
- ✦Chủ trương: giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình, tôn trọng lẫn nhau, tuân thủ luật pháp quốc tế; kết hợp biện pháp chính trị, ngoại giao, kinh tế, quốc phòng — kiên quyết bảo vệ chủ quyền, kiên trì đối thoại.
- ✦Văn bản khẳng định chủ quyền: Tuyên bố về các vùng biển và thềm lục địa (tháng 5 năm 1977); hai Sách Trắng (1979, 1981); tham gia Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982; Luật Biển Việt Nam năm 2012.
- ✦Trong khu vực: thúc đẩy thực hiện đầy đủ Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC, 2002), hướng tới Bộ quy tắc ứng xử (COC); phát triển kinh tế biển gắn với quốc phòng, an ninh trên biển.
- ✦Với học sinh: hiểu đúng lịch sử và pháp lí, không lan truyền thông tin sai lệch.
Các vùng biển theo Luật Biển Việt Nam 2012 (phù hợp Công ước 1982)
| Vùng | Bề rộng (tính từ đường cơ sở) | Quyền của Việt Nam |
|---|---|---|
| Nội thuỷ | Phía trong đường cơ sở | Chủ quyền hoàn toàn, tuyệt đối, đầy đủ như trên đất liền |
| Lãnh hải | 12 hải lí | Chủ quyền đầy đủ, toàn vẹn (cả vùng trời, đáy biển, lòng đất); ranh giới ngoài là biên giới quốc gia trên biển |
| Vùng tiếp giáp lãnh hải | 12 hải lí ngoài lãnh hải (tới 24 hải lí) | Quyền chủ quyền, quyền tài phán; kiểm soát hải quan, thuế, y tế, xuất nhập cảnh |
| Vùng đặc quyền kinh tế | Hợp với lãnh hải thành 200 hải lí | Quyền chủ quyền thăm dò, khai thác tài nguyên; quyền tài phán |
| Thềm lục địa | Đáy biển, lòng đất dưới đáy biển (ít nhất tới 200 hải lí) | Quyền chủ quyền thăm dò, khai thác tài nguyên |
Dạng bài
Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)
- 1 Đọc tư liệu, gạch mốc: tên văn bản và năm, con số (12, 24, 200 hải lí), mốc tính ("từ đường cơ sở", "từ ranh giới ngoài của lãnh hải").
- 2 Xếp từng ý vào ba loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài · suy luận / đánh giá.
- 3 Ý "có chữ": soát từng chữ — đề hay đổi "đường cơ sở" thành "bờ biển", gán "biên giới quốc gia trên biển" cho vùng đặc quyền kinh tế.
- 4 Ý "suy luận": quyền chủ quyền ở vùng đặc quyền kinh tế ≠ chủ quyền như lãnh thổ; loại ý tuyệt đối ("cấm mọi tàu nước ngoài").
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhớ con số 200 hải lí là "vùng biển lớn nhất" rồi gán luôn biên giới quốc gia cho nó.
Tư liệu: Luật Biển Việt Nam 2012 ghi «Ranh giới ngoài của lãnh hải là biên giới quốc gia trên biển của Việt Nam.» Ý: "Ranh giới ngoài của vùng đặc quyền kinh tế là biên giới quốc gia trên biển." Đúng hay sai?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Lãnh hải rộng 200 hải lí" — sai. Lãnh hải 12 hải lí; 200 hải lí là bề rộng vùng đặc quyền kinh tế (cùng lãnh hải).
- ✦Mọi bề rộng đều tính từ đường cơ sở, không phải từ mép bờ biển.
- ✦Công ước 1982 là điều ước quốc tế; Luật Biển 2012 là luật trong nước; DOC 2002 là tuyên bố khu vực giữa ASEAN và Trung Quốc — đừng tráo.
- ✦"Tranh chấp phức tạp nên tốt nhất là không nói tới" — sai. Chủ trương là kiên quyết, kiên trì, giải quyết hoà bình trên cơ sở luật pháp quốc tế.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Biển Đông với Việt Nam
- 1Nhận biết
Theo SGK, đường bờ biển Việt Nam dài khoảng
- 2Thông hiểu
Về quốc phòng, an ninh, Biển Đông có vai trò gì đối với Việt Nam?
- 3Thông hiểu Theo Công ước Luật Biển 1982, vùng biển và thềm lục địa của Việt Nam rộng gần triệu km², gấp ba lần đất liền.
- 4Vận dụng
Hàng hoá xuất nhập khẩu bằng đường biển của Việt Nam đều đi qua Biển Đông. Điều đó cho thấy
Xác lập chủ quyền
- 1Nhận biết
Từ thế kỉ XVII, chúa Nguyễn lập tổ chức nào để khai thác, quản lí quần đảo Hoàng Sa?
- 2Nhận biết
Tác phẩm nào của Lê Quý Đôn (1776) ghi chép về hoạt động của đội Hoàng Sa?
- 3Vận dụng
Vì sao hoạt động của đội Hoàng Sa có giá trị pháp lí trong việc khẳng định chủ quyền?
- 4Thông hiểu
Bấm lần lượt các bản đồ, sách theo thời gian ra đời (từ sớm tới muộn):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai về quá trình xác lập chủ quyền trước năm 1884?
a)Năm 1816, vua Gia Long cho thuỷ quân cùng đội Hoàng Sa ra quần đảo cắm cờ, đo thuỷ trình.
b)Thời Minh Mạng, nhà nước cho cắm mốc, dựng bia, dựng miếu, trồng cây trên đảo.
c)Hoạt động quản lí ở Hoàng Sa chỉ bắt đầu từ thời Pháp thuộc.
d)Thời chúa Nguyễn, quần đảo Hoàng Sa thuộc tỉnh Thừa Thiên.
Từ 1884 đến nay
- 1Nhận biết
Tháng 9 năm 1951, chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa được tuyên bố tại hội nghị nào mà không nước nào phản đối?
- 2Thông hiểu
Trong giai đoạn 1954 – 1975, hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa thuộc quyền quản lí hành chính của
- 3Thông hiểu
Bấm lần lượt theo đúng trình tự thời gian:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Nhận biết Năm , Nhà nước Việt Nam thành lập huyện Hoàng Sa và huyện Trường Sa.
- 5Vận dụng
Việc chính quyền Pháp (1884 – 1954) tiếp tục quản lí, dựng mốc, đèn biển ở hai quần đảo nhân danh Việt Nam có ý nghĩa gì?
Chủ trương và vùng biển
- 1Nhận biết
Cơ sở pháp lí quốc tế quan trọng nhất để giải quyết các vấn đề trên biển hiện nay là
- 2Thông hiểu
Theo Luật Biển Việt Nam năm 2012, lãnh hải là vùng biển rộng
- 3Thông hiểu
Ở vùng biển nào Nhà nước Việt Nam thực hiện chủ quyền hoàn toàn, tuyệt đối, đầy đủ như trên đất liền?
- 4Vận dụng
Chủ trương "kiên quyết, kiên trì" của Việt Nam trong vấn đề Biển Đông nghĩa là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Điểm chung của đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải (thế kỉ XVII – XVIII) và thuỷ quân triều Nguyễn (thế kỉ XIX) là
- 2Thông hiểu
Văn bản nào dưới đây là luật trong nước của Việt Nam về biển?
- 3Vận dụng
Vì sao các nguồn tư liệu lịch sử (bản đồ, sử sách, châu bản) có giá trị lớn trong việc khẳng định chủ quyền của Việt Nam?
- 4Vận dụng
Đối với học sinh, việc làm nào phù hợp với chủ trương của Việt Nam về Biển Đông?
Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)
- 1Thông hiểu
Tư liệu (Luật Biển Việt Nam năm 2012 — Điều 11 và Điều 15): «Lãnh hải là vùng biển có chiều rộng 12 hải lý tính từ đường cơ sở ra phía biển. Ranh giới ngoài của lãnh hải là biên giới quốc gia trên biển của Việt Nam.» … «Vùng đặc quyền kinh tế là vùng biển tiếp liền và nằm ngoài lãnh hải Việt Nam, hợp với lãnh hải thành một vùng biển có chiều rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở.»
a)Theo tư liệu, lãnh hải Việt Nam rộng 12 hải lí tính từ đường cơ sở ra phía biển.
b)Theo tư liệu, ranh giới ngoài của vùng đặc quyền kinh tế là biên giới quốc gia trên biển của Việt Nam.
c)Ở lãnh hải, Nhà nước Việt Nam thực hiện chủ quyền đầy đủ, toàn vẹn, kể cả vùng trời, đáy biển và lòng đất dưới đáy biển.
d)Vì vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lí nên tàu thuyền nước ngoài không được đi qua vùng này.
- 2Vận dụng
Tư liệu (tóm lược theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, năm 1776): Chúa Nguyễn đặt đội Hoàng Sa 70 suất, lấy người xã An Vĩnh sung vào; hằng năm cứ tháng Giêng nhận lệnh ra đảo, thu lượm sản vật, đến tháng Tám thì về. Chúa Nguyễn lại lập đội Bắc Hải, cho đi thuyền nhỏ ra các vùng đảo phía nam; đội này cũng do người đứng đầu đội Hoàng Sa kiêm quản.
a)Theo tư liệu, đội Hoàng Sa do chúa Nguyễn lập và ra đảo theo định kì hằng năm.
b)Theo tư liệu, đội Bắc Hải hoạt động hoàn toàn độc lập, không liên quan tới đội Hoàng Sa.
c)Việc các đội ra đảo theo lệnh, định kì và được ghi vào sách là bằng chứng của hoạt động nhà nước có tổ chức, liên tục.
d)Phủ biên tạp lục được biên soạn dưới triều Nguyễn, vào thế kỉ XIX.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: tổ chức nào khai thác Hoàng Sa từ thế kỉ XVII, mốc 1816 Gia Long, tư liệu nào của ai (Phủ biên tạp lục – Lê Quý Đôn), Hội nghị Xan Phran-xi-xcô 1951, năm lập huyện đảo, văn bản nào là quốc tế / trong nước / khu vực.
- •Phần II hay cho trích Luật Biển 2012 hoặc tóm lược sử liệu: ý dễ mất điểm là đổi "đường cơ sở" thành "bờ biển", gán biên giới quốc gia cho vùng đặc quyền kinh tế, tráo đơn vị hành chính qua các thời kì, "đội Hoàng Sa tự phát".
- •Bài này nối với bài 12 (vị trí, Hoàng Sa – Trường Sa), Sử 12 bài 9 (bảo vệ chủ quyền biển đảo sau 1975) và bài 14 (đối ngoại từ 1975: ASEAN, DOC); phần vùng biển trùng Địa lí 12 bài 1.