Lịch sử lớp 11
Bài 8 · Cơ bản

Một số cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng trong lịch sử Việt Nam (từ thế kỉ III trước Công nguyên đến cuối thế kỉ XIX)

Nêu được các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu thời Bắc thuộc, trình bày khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào Tây Sơn, phân biệt khởi nghĩa – chiến tranh giải phóng với chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, rút ra bài học lịch sử.

Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thời Bắc thuộc (179 TCN – 938): Hai Bà Trưng (40 – 43), Bà Triệu (248), Lý Bí (542 – 602, lập nước Vạn Xuân năm 544), Mai Thúc Loan (713 – 722), Phùng Hưng (khoảng 776 – 791), Khúc Thừa Dụ (905) giành quyền tự chủ.
  • 2Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427) chống nhà Minh đô hộ: Lê Lợi dựng cờ ở Lam Sơn (Thanh Hoá) → vào Nghệ An (1424) → Tốt Động – Chúc Động (1426) → Chi Lăng – Xương Giang (tháng 10 năm 1427) → Hội thề Đông Quan, quân Minh rút về nước.
  • 3Phong trào Tây Sơn (1771 – 1789): lật đổ chúa Nguyễn (1777), chúa Trịnh (1786), nhà Lê (1788) — bước đầu thống nhất đất nước; đánh tan quân Xiêm (Rạch Gầm – Xoài Mút, 1785) và quân Thanh (Ngọc Hồi – Đống Đa, 1789).
  • 4Phân biệt: nổ ra khi nước đã bị đô hộ ⇒ khởi nghĩa, chiến tranh giải phóng (bài này); nước đang độc lập, giặc tràn sang ⇒ chiến tranh bảo vệ Tổ quốc (bài 7). Lam Sơn: từ khởi nghĩa địa phương thành chiến tranh giải phóng dân tộc.
  • 5Mạch chính: khởi nghĩa Bắc thuộc phần lớn bị đàn áp nhưng giữ cho ý chí độc lập không tắt; Lam Sơn, Tây Sơn đều lớn lên từ một vùng nhỏ thành cuộc chiến cả nước nhờ dựa vào dân.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ xem bốn cảnh trên bản đồ và trục thế kỉ: các cuộc khởi nghĩa bùng lên suốt dải Bắc thuộc, vùng nghĩa quân Lam Sơn lớn dần ra cả nước, ba việc lớn của Tây Sơn, rồi so sánh khởi nghĩa Bà Triệu với Lam Sơn. Bấm 🎮 Tự xếp: kéo sự kiện vào "Thời Bắc thuộc", "Khởi nghĩa Lam Sơn" hay "Phong trào Tây Sơn" — có một thẻ bẫy.

QĐ. Hoàng SaQĐ. Trường SaTRUNG QUỐCLÀOCAM-PU-CHIABiển Đông179 TCNTriệu Đà chiếm Âu Lạc.Các triều đại phương Bắclần lượt đô hộ nước tahơn một nghìn năm.Đã nổ ra: 0 cuộc khởi nghĩa200 TCNnăm 0500100015001900179 TCN

179 TCN Âu Lạc mất vào tay Triệu Đà: hơn nghìn năm Bắc thuộc.

1 🧩 Khởi nghĩa, chiến tranh giải phóng và chiến tranh bảo vệ Tổ quốc

Cần nhớ

  • ✦Khởi nghĩa: cuộc nổi dậy vũ trang của nhân dân để lật đổ ách thống trị, giành chính quyền; thường bắt đầu ở một địa phương.
  • ✦Chiến tranh giải phóng dân tộc: cuộc chiến của cả dân tộc bị đô hộ, quy mô cả nước, kéo dài, nhằm đánh đuổi kẻ thống trị ngoại bang, giành lại độc lập.
  • ✦Một cuộc khởi nghĩa có thể lớn dần thành chiến tranh giải phóng: Lam Sơn là ví dụ tiêu biểu — từ một vùng rừng núi Thanh Hoá phát triển thành cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc.

Ba loại đấu tranh vũ trang — khác nhau ở đâu (khái quát)

Khởi nghĩaChiến tranh giải phóng dân tộcChiến tranh bảo vệ Tổ quốc (bài 7)
Lúc nổ ra, đất nướcĐang bị đô hộ (hoặc bị áp bức)Đang bị đô hộĐang độc lập, giặc tràn sang
Quy mô, thời gianThường ở một vùng, có khi ngắnCả nước, kéo dài nhiều nămCả nước, theo từng cuộc xâm lược
Mục tiêuLật đổ ách thống trị ở nơi nổ raGiành lại độc lập cho cả nướcGiữ vững độc lập, chủ quyền
Ví dụBà Triệu (248), Mai Thúc Loan (713 – 722)Lam Sơn (1418 – 1427, giai đoạn sau)Chống Tống 1075 – 1077, chống Thanh 1789

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng là một" — sai. Khởi nghĩa thường ở một vùng; chiến tranh giải phóng có quy mô cả nước, kéo dài. Nhiều cuộc chiến tranh giải phóng lớn lên từ một cuộc khởi nghĩa.
  • ✦Mẹo phân biệt với bài 7: hỏi "lúc ấy nước đã mất chưa?". Lam Sơn (nước bị Minh đô hộ từ 1407) ⇒ giải phóng; Bạch Đằng 1288, Như Nguyệt 1077 (nước đang độc lập) ⇒ bảo vệ Tổ quốc.

2 🔥 Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu thời Bắc thuộc

Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu (thế kỉ I – X)

Cuộc khởi nghĩaChốngDiễn biến chínhKết quả
Hai Bà Trưng (40 – 43)Nhà HánDựng cờ ở Hát Môn, chiếm Mê Linh, Cổ Loa, Luy Lâu; thái thú Tô Định chạy về nước; Trưng Trắc lên làm vuaNăm 43 bị Mã Viện đàn áp
Bà Triệu (248)Nhà NgôNổ ra ở căn cứ núi Nưa (Thanh Hoá), lan từ Cửu Chân ra Giao ChỉBị quân Ngô đàn áp
Lý Bí (542 – 602)Nhà Lương, nhà TuỳNăm 542 lật đổ chính quyền đô hộ, năm 544 lập nước Vạn Xuân; Triệu Quang Phục đánh thắng quân LươngNăm 602 nhà Tuỳ đàn áp
Mai Thúc Loan (713 – 722)Nhà ĐườngNổ ra ở Nam Đàn (Nghệ An), làm chủ Hoan Châu, tiến ra chiếm thành Tống BìnhBị nhà Đường đàn áp
Phùng Hưng (khoảng 776 – 791)Nhà ĐườngNổ ra ở Đường Lâm (Hà Nội), chiếm phủ thành Tống Bình, giành quyền tự chủ một thời gianNăm 791 nhà Đường chiếm lại
Khúc Thừa Dụ (905)Nhà ĐườngChiếm thành Đại La, tự xưng Tiết độ sứ, xây dựng chính quyền tự chủGiành quyền tự chủ

Cần nhớ

  • ✦Các cuộc khởi nghĩa nổ ra liên tục, rộng khắp, thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí tự chủ, tinh thần dân tộc.
  • ✦Dù phần lớn bị đàn áp, chúng giữ cho ý chí độc lập không tắt suốt hơn nghìn năm, chuẩn bị cho chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền chấm dứt thời Bắc thuộc.
  • ✦Mốc riêng: Hai Bà Trưng mở đầu cuộc đấu tranh lớn; Lý Bí lần đầu đặt quốc hiệu riêng (Vạn Xuân), xưng đế; Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ (905).

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc đều thất bại nên không có ý nghĩa" — sai. Chúng chứng minh bộ máy đô hộ không khuất phục được người Việt; Lý Bí còn lập được nước Vạn Xuân tồn tại khoảng sáu mươi năm.
  • ✦Đảo kẻ thù: Hai Bà Trưng chống Hán, Bà Triệu chống Ngô, Lý Bí chống Lương, Mai Thúc Loan – Phùng Hưng – Khúc Thừa Dụ chống Đường. Ngô Quyền năm 938 đánh Nam Hán.

3 🌲 Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427)

Bối cảnh

  • ✦Năm 1407 nhà Hồ thất bại, nước ta rơi vào ách đô hộ của nhà Minh: đặt thành quận Giao Chỉ, thuế khoá nặng nề, bắt thợ giỏi, người tài sang Trung Quốc, đốt sách, phá bia để đồng hoá văn hoá.
  • ✦Các cuộc khởi nghĩa của quý tộc Trần (Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng) đều bị đàn áp. Lê Lợi, hào trưởng ở Lam Sơn (Thanh Hoá), dốc tài sản chiêu tập nghĩa sĩ; năm 1416 tổ chức Hội thề Lũng Nhai.

Các chặng chính

Thời gianSự kiệnÝ nghĩa của chặng
Đầu năm 1418Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, xưng Bình Định VươngKhởi nghĩa ở một vùng rừng núi
1418 – 1423Nhiều lần bị vây, ba lần phải rút lên núi Chí Linh; năm 1423 tạm hoà với quân MinhGiai đoạn gian khổ nhất, giữ lực lượng
1424 – 1425Theo kế của Nguyễn Chích, vào Nghệ An (cuối năm 1424); giải phóng từ Thanh Hoá tới đèo Hải VânChuyển hướng, có căn cứ rộng, lực lượng lớn dần
1426Tiến ra Bắc; tháng 11 năm 1426 thắng Tốt Động – Chúc Động, vây thành Đông QuanChuyển sang phản công trên cả nước
1427 – 1428Tháng 10 năm 1427 thắng Chi Lăng – Xương Giang (diệt viện binh); ngày 10/12/1427 Hội thề Đông Quan; đầu năm 1428 quân Minh rút hếtKết thúc chiến tranh, giành lại độc lập

Cần nhớ

  • ✦Kết quả, ý nghĩa: chấm dứt hơn 20 năm đô hộ của nhà Minh, khôi phục nền độc lập; đập tan âm mưu đồng hoá; mở ra thời kì phát triển mới (nhà Lê sơ). Khởi nghĩa có tính nhân dân rộng rãi.
  • ✦Nguyên nhân thắng lợi: lòng yêu nước, đoàn kết toàn dân; đường lối đúng — dựa vào dân, xây dựng căn cứ, đánh lâu dài, kết hợp quân sự với tâm công, ngoại giao; lãnh đạo tài giỏi: Lê Lợi, Nguyễn Trãi.
  • ✦Bình Ngô đại cáo (1428) của Nguyễn Trãi là bản tổng kết cuộc chiến, được coi là bản tuyên ngôn độc lập.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Lam Sơn thắng nhờ ngay từ đầu đã có lực lượng mạnh" — sai. Những năm đầu lực lượng rất nhỏ, nhiều lần nguy khốn; thắng nhờ dựa vào dân, xây căn cứ, đánh lâu dài.
  • ✦"Thắng xong, nghĩa quân tiêu diệt toàn bộ quân Minh" — sai. Nghĩa quân mở đường, cấp thuyền và lương cho quân Minh rút về nước để giữ hoà hiếu lâu dài.

4 ⚔️ Phong trào Tây Sơn (cuối thế kỉ XVIII)

Cần nhớ

  • ✦Bối cảnh: chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong suy thoái (Trương Phúc Loan chuyên quyền), tô thuế, lao dịch nặng nề; đất nước chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài.
  • ✦Mùa xuân năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dựng cờ ở Tây Sơn thượng đạo (An Khê, Gia Lai); năm 1773 chiếm phủ thành Quy Nhơn; năm 1778 Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế, đóng đô ở Đồ Bàn.
  • ✦Cuối năm 1788 nhà Thanh đem 29 vạn quân sang; Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, hiệu Quang Trung, tiến quân thần tốc ra Bắc, Tết Kỷ Dậu (1789) đại thắng Ngọc Hồi – Đống Đa.
  • ✦Ý nghĩa: từ một cuộc khởi nghĩa địa phương thành phong trào dân tộc rộng lớn; lật đổ các chính quyền phong kiến, bước đầu thống nhất đất nước; đánh tan ngoại xâm, bảo vệ độc lập.

Ba việc lớn của phong trào Tây Sơn

Việc lớnMốcĐối tượngThuộc loại
Lật đổ các chính quyền phong kiến1777 (chúa Nguyễn), 1786 (chúa Trịnh), 1788 (nhà Lê)Chính quyền phong kiến trong nướcĐấu tranh thống nhất đất nước
Đánh tan quân XiêmTháng 1 năm 1785, Rạch Gầm – Xoài Mút5 vạn quân XiêmBảo vệ Tổ quốc (có ở bảng bài 7)
Đánh tan quân ThanhXuân 1789, Ngọc Hồi – Đống Đa29 vạn quân ThanhBảo vệ Tổ quốc (có ở bảng bài 7)

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Phong trào Tây Sơn đánh quân Minh" — sai. Quân Minh bị đánh bại trong khởi nghĩa Lam Sơn; Tây Sơn đánh Xiêm (1785) và Thanh (1789).
  • ✦Rạch Gầm – Xoài Mút và Ngọc Hồi – Đống Đa đều do Nguyễn Huệ chỉ huy (năm 1789 đã là hoàng đế Quang Trung), không phải Nguyễn Nhạc.

5 🎯 Bài học lịch sử và cách làm câu tư liệu

Điểm chung của Lam Sơn và Tây Sơn

Đều bắt đầu từ một địa phương với lực lượng nhỏ (Lam Sơn — Thanh Hoá; Tây Sơn thượng đạo — Gia Lai), dựa vào dân mà lớn lên thành cuộc đấu tranh của cả nước; có người lãnh đạo kiệt xuất (Lê Lợi – Nguyễn Trãi; Nguyễn Huệ).

Bài học lịch sử

Xây dựng lực lượng từ nhỏ tới lớn — yếu tố quyết định; khối đại đoàn kết toàn dân; nghệ thuật quân sự dũng cảm, mưu trí, độc đáo (thần tốc, bất ngờ, đánh lâu dài); kết hợp quân sự với chính trị, ngoại giao.

Dạng bài

Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)

  1. 1 Đọc tư liệu, gạch mốc: văn kiện gì, ai viết, viết năm nào (trước hay sau sự kiện).
  2. 2 Mỗi ý a) – d) xếp vào một trong ba loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài học · suy luận / đánh giá.
  3. 3 Ý về thời điểm: so năm của văn kiện với năm của sự kiện — đề hay đảo "viết để kêu gọi" ↔ "viết để tổng kết".
  4. 4 Ý "suy luận": loại câu tuyệt đối ("chỉ", "hoàn toàn", "duy nhất") hoặc gán cho tư liệu điều nó không nói.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ "đại nghĩa" nghe như lời hiệu triệu là chọn Đúng, quên so năm viết với năm khởi nghĩa.

📜
Làm mẫu

Tư liệu: Bình Ngô đại cáo (1428): «Đem đại nghĩa để thắng hung tàn…» Ý: "Bình Ngô đại cáo được viết để kêu gọi nhân dân đứng lên khởi nghĩa năm 1418." Đúng hay sai?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Bài học là phải có vũ khí hiện đại hơn giặc ngay từ đầu" hay "phải nhờ nước ngoài giúp" — sai. Cả Lam Sơn và Tây Sơn đều bắt đầu với lực lượng ít ỏi, lớn lên nhờ nhân dân ủng hộ, không nhờ ưu thế vật chất.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧩

Phân biệt các loại đấu tranh

  1. 1
    Thông hiểu

    Điểm khác nhau cơ bản giữa một cuộc khởi nghĩa (như Bà Triệu năm 248) và chiến tranh giải phóng dân tộc (như Lam Sơn giai đoạn sau) là

  2. 2
    Vận dụng

    Cuộc đấu tranh nào dưới đây là chiến tranh giải phóng dân tộc?

  3. 3
    Thông hiểu

    Về khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc:

    a)Khởi nghĩa Lam Sơn từ một cuộc khởi nghĩa địa phương phát triển thành cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc.

    b)Kháng chiến chống Tống (1075 – 1077) là một cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc.

    c)Các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc đều nhằm chống ách đô hộ của các triều đại phương Bắc.

    d)Cuộc khởi nghĩa nào thời Bắc thuộc cũng giành được độc lập lâu dài.

🔥

Khởi nghĩa thời Bắc thuộc

  1. 1
    Nhận biết

    Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40 – 43) nổ ra nhằm chống ách đô hộ của

  2. 2
    Thông hiểu

    Khởi nghĩa Lý Bí có điểm gì nổi bật so với các cuộc khởi nghĩa trước đó?

  3. 3
    Nhận biết Năm 544, Lý Bí lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu là .
  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các cuộc khởi nghĩa theo đúng trình tự thời gian:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Nhận xét nào đúng về các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc?

🌲

Khởi nghĩa Lam Sơn

  1. 1
    Nhận biết

    Đầu năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa chống quân Minh ở

  2. 2
    Thông hiểu

    Giai đoạn 1418 – 1423 của khởi nghĩa Lam Sơn có đặc điểm gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Việc nghĩa quân Lam Sơn chuyển vào Nghệ An (cuối năm 1424) có tác dụng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các sự kiện của khởi nghĩa Lam Sơn theo đúng trình tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Việc nghĩa quân Lam Sơn mở đường, cấp thuyền và lương thực cho quân Minh rút về nước thể hiện điều gì?

⚔️

Phong trào Tây Sơn

  1. 1
    Nhận biết

    Phong trào Tây Sơn bùng nổ năm 1771 ở

  2. 2
    Nhận biết Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa đánh tan quân Thanh diễn ra vào năm .
  3. 3
    Thông hiểu

    Ba việc lớn mà phong trào Tây Sơn thực hiện được là

  4. 4
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các sự kiện của phong trào Tây Sơn theo đúng trình tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Bài học chung rút ra từ khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào Tây Sơn là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Điểm giống nhau giữa khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào Tây Sơn là

  2. 2
    Thông hiểu

    Hội thề Đông Quan (ngày 10/12/1427) có ý nghĩa gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao khởi nghĩa Lam Sơn được xếp vào chiến tranh giải phóng dân tộc, còn kháng chiến chống quân Thanh (1789) là chiến tranh bảo vệ Tổ quốc?

  4. 4
    Vận dụng

    Ý nghĩa lớn nhất của các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc là

✅

Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tư liệu (Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi viết năm 1428 thay lời Lê Lợi, bản dịch Bùi Kỷ): «Đem đại nghĩa để thắng hung tàn, / Lấy chí nhân để thay cường bạo.»

    a)Tư liệu thể hiện tư tưởng lấy nhân nghĩa làm nền tảng cho cuộc chiến chống quân Minh.

    b)Bình Ngô đại cáo được viết trước khi khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ, để kêu gọi nhân dân đứng lên.

    c)Việc mở đường, cấp thuyền và lương cho quân Minh rút về nước phù hợp với tư tưởng "lấy chí nhân để thay cường bạo".

    d)Tư liệu cho thấy khởi nghĩa Lam Sơn chỉ là một cuộc nổi dậy ở một vùng, kết thúc trong thời gian ngắn.

  2. 2
    Vận dụng

    Tư liệu (tóm lược): Mùa xuân năm 1771, nghĩa quân nổi dậy ở vùng Tây Sơn thượng đạo (An Khê). Trong gần hai mươi năm, phong trào lần lượt lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong, chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, đánh tan quân Xiêm năm 1785 và quân Thanh năm 1789.

    a)Phong trào Tây Sơn bắt đầu là một cuộc khởi nghĩa ở một địa phương.

    b)Theo tư liệu, phong trào Tây Sơn đánh tan quân Xiêm sau khi đã đánh tan quân Thanh.

    c)Việc lật đổ chính quyền chúa Nguyễn và chúa Trịnh tạo cơ sở cho việc thống nhất đất nước.

    d)Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789 do Nguyễn Nhạc trực tiếp chỉ huy.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: mỗi cuộc khởi nghĩa Bắc thuộc chống triều đại nào (Hán – Ngô – Lương – Đường), điểm riêng của Lý Bí (Vạn Xuân), các chặng Lam Sơn (Chí Linh, Nghệ An, Chi Lăng – Xương Giang, Đông Quan), ba việc lớn của Tây Sơn.
  • •Câu phân loại là bẫy lớn nhất: Lam Sơn = giải phóng (nước đã bị Minh đô hộ); Rạch Gầm – Xoài Mút, Ngọc Hồi – Đống Đa = bảo vệ Tổ quốc dù nằm trong phong trào Tây Sơn. Ý sai hay gặp: "khởi nghĩa Bắc thuộc thất bại nên vô ích", "Tây Sơn đánh quân Minh".
  • •Bài này nối với bài 7 (chiến tranh bảo vệ Tổ quốc — cùng một bảng phân loại), bài 9 (nhà Hồ thất bại ⇒ Minh đô hộ ⇒ Lam Sơn), bài 10 (Lê Thánh Tông, nhà Lê sơ sau Lam Sơn) và Sử 12 bài 6 (Cách mạng tháng Tám — khởi nghĩa giành chính quyền).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và triều Hồ