Địa lý lớp 11
Bài 15 · Cơ bản

Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội khu vực Tây Nam Á

Chỉ được trên bản đồ vị trí "ngã ba ba châu lục" của Tây Nam Á cùng kênh Xuy-ê, eo Hoóc-mút, vịnh Péc-xích; giải thích bằng nhân tố vì sao khu vực khô hạn mà giàu dầu khí, vì sao dân cư dồn về nơi có nước; đọc bảng cơ cấu tuổi và tính mật độ, tỉ trọng.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 15

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vị trí: khoảng 20 nước, khoảng 7 triệu km², ở tây nam châu Á — ngã ba ba châu lục Á – Âu – Phi; giáp vịnh Péc-xích, biển A-rập, Biển Đỏ, Địa Trung Hải, Biển Đen, biển Ca-xpi; có kênh đào Xuy-ê, eo biển Hoóc-mút ⇒ vị trí chiến lược, thuận giao thương nhưng dễ bị tranh giành.
  • 2Tự nhiên khô hạn: chủ yếu núi, sơn nguyên (A-na-tô-li, I-ran, A-rập) và hoang mạc; đồng bằng lớn nhất Lưỡng Hà (sông Ti-grơ, Ơ-phrát). Khí hậu nóng, rất ít mưa do áp cao cận chí tuyến, gió Mậu dịch khô nóng, núi chắn ⇒ thiếu nước, dựa vào nước ngầm, lọc nước biển.
  • 3Dầu khí tập trung quanh vịnh Péc-xích: Trung Đông giữ khoảng 48 % trữ lượng dầu thế giới (2020) ⇒ nguồn thu lớn nhất, đồng thời là một nguyên nhân tranh chấp.
  • 4Dân cư: 402,5 triệu người (2020), cơ cấu trẻ đang già dần (dưới 15 tuổi 36,4 % → 28,7 %), đô thị hoá 72 % (thế giới 56,2 %); đông ở ven biển, Lưỡng Hà, ốc đảo, thưa ở hoang mạc. Xã hội: cái nôi của Do Thái giáo, Ki-tô giáo, Hồi giáo; Hồi giáo chiếm đa số; bất ổn kéo dài.
  • 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; số dân một nhóm = tổng dân × tỉ lệ %; tỉ số phụ thuộc = (dưới 15 + từ 65) : (15 – 64) × 100 %.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ Tây Nam Á tự kể 5 cảnh: ba châu lục sáng lên, tàu qua kênh Xuy-ê, eo Hoóc-mút nháy, núi – hoang mạc – sông Lưỡng Hà hiện dần, giọt dầu mọc quanh vịnh Péc-xích (48 % trữ lượng), chấm dân cư dồn về nơi có nước. Thẻ "Tự xếp": kéo đặc điểm thả lên đúng điểm đánh số ①…⑦ trên bản đồ (có một thẻ bẫy).

S. NinCHÂU ÂUCHÂU PHICHÂU ÁĐịa Trung HảiBiển ĐenBiển Ca-xpiBiển ĐỏBiển A-rậpvịnh Péc-xíchẤn Độ Dương

Tây Nam Á: khoảng 20 nước, rộng khoảng 7 triệu km².

1 🧭 Vị trí địa lí: ngã ba ba châu lục

Cần nhớ

  • ✦Khoảng 20 quốc gia, diện tích khoảng 7 triệu km², kéo dài khoảng 12° B – 42° B, 26° Đ – 73° Đ; nằm trong đới khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt.
  • ✦Tiếp giáp châu Âu (qua Thổ Nhĩ Kỳ, biển Đen) và châu Phi (qua bán đảo Xi-nai, Biển Đỏ) ⇒ cầu nối ba châu lục Á – Âu – Phi.
  • ✦Nằm trên tuyến hàng hải quốc tế: kênh đào Xuy-ê nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, eo biển Hoóc-mút là cửa ra của vịnh Péc-xích ⇒ vị trí chiến lược về kinh tế, quân sự.

Các "cửa ngõ" biển của Tây Nam Á

TênNốiÝ nghĩa
Kênh đào Xuy-êĐịa Trung Hải ↔ Biển ĐỏĐường tắt Âu – Á, khỏi vòng qua châu Phi
Eo biển Hoóc-mútVịnh Péc-xích ↔ vịnh Ô-man, biển A-rậpTàu dầu vùng Vịnh đều phải qua
Eo Bab-en Man-đépBiển Đỏ ↔ vịnh A-đen, Ấn Độ DươngNối tuyến Xuy-ê với Ấn Độ Dương
Eo Bô-xphoBiển Đen ↔ biển Mác-ma-ra, Địa Trung HảiRanh giới Á – Âu ở I-xtan-bun

Dạng bài

Đọc bản đồ vị trí một khu vực

  1. 1 Xác định toạ độ, đường chí tuyến ⇒ khu vực thuộc đới khí hậu nào.
  2. 2 Kể tiếp giáp: châu lục, khu vực, biển và đại dương — đi một vòng theo chiều kim đồng hồ để khỏi sót.
  3. 3 Tìm điểm nút giao thông (kênh đào, eo biển) và nói chúng nối cái gì với cái gì.
  4. 4 Kiểm tra: rút ra ý nghĩa hai mặt — thuận lợi (giao thương) và khó khăn (tranh giành, an ninh) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm kênh Xuy-ê (nối Địa Trung Hải – Biển Đỏ) với eo Hoóc-mút (cửa vịnh Péc-xích); hoặc kể Tây Nam Á giáp châu Mỹ, Ô-xtrây-li-a.

🗺️
Làm mẫu

Vì sao nói Tây Nam Á có vị trí "chiến lược"?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Tây Nam Á là cầu nối Á – Âu – Mỹ" — sai: ba châu lục là Á – Âu – Phi.
  • ✦"Eo Hoóc-mút chỉ quan trọng với các nước ven vịnh" — sai: tàu dầu đi châu Á, châu Âu đều qua đây; eo bị gián đoạn thì giá dầu thế giới tăng.

2 🏜️ Địa hình, khí hậu, sông ngòi: khô hạn là nét chính

Ba khu vực địa hình

NơiĐịa hìnhĐặc điểm
Đông bắcNúi cao, sơn nguyên A-na-tô-li (Thổ Nhĩ Kỳ), sơn nguyên I-ranDãy Tô-rút, Da-grốt, En-bu-rơ bao quanh
GiữaĐồng bằng Lưỡng HàPhù sa sông Ti-grơ, Ơ-phrát, màu mỡ nhất khu vực
Tây namSơn nguyên A-rậpPhần lớn là hoang mạc, bán hoang mạc

Cần nhớ

  • ✦Khí hậu nhiệt đới khô, cận nhiệt lục địa: nóng, rất ít mưa, biên độ nhiệt ngày – đêm lớn; ven Địa Trung Hải có khí hậu cận nhiệt Địa Trung Hải (mưa vào mùa đông).
  • ✦Vì sao khô: nằm trong vùng áp cao cận chí tuyến, chịu gió Mậu dịch khô nóng thổi từ lục địa, lại bị núi bao quanh chắn hơi ẩm từ biển.
  • ✦Sông ngòi kém phát triển, lớn nhất là Ti-grơ, Ơ-phrát; nhiều nơi dựa vào nước ngầm, các nước vùng Vịnh lọc nước biển.
  • ✦Cảnh quan chủ yếu hoang mạc, bán hoang mạc, thảo nguyên; sinh vật là cây bụi, bò sát, gặm nhấm nhỏ.
Thuận lợi

Dầu khí rất lớn; biển bao quanh cho thuỷ sản, du lịch biển; đồng bằng Lưỡng Hà, ven biển, ốc đảo trồng trọt được; nắng nhiều cho điện Mặt Trời.

Khó khăn

Thiếu nước ngọt, hoang mạc hoá; nắng nóng khắc nghiệt; phần lớn đất không canh tác được; kinh tế dễ phụ thuộc một loại tài nguyên.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Tây Nam Á toàn hoang mạc nên không có văn minh cổ" — sai: đồng bằng Lưỡng Hà là một trong những cái nôi văn minh sớm nhất (chữ hình nêm của người Xu-me).
  • ✦Giải thích khô hạn chỉ bằng "vì nóng" là thiếu: phải nêu áp cao cận chí tuyến, gió Mậu dịch khô, núi chắn.

3 🛢️ Dầu mỏ, khí tự nhiên quanh vịnh Péc-xích

Cần nhớ

  • ✦Dầu mỏ, khí tự nhiên tập trung quanh vịnh Péc-xích: ven vịnh, đồng bằng Lưỡng Hà, thềm lục địa — A-rập Xê-út, I-ran, I-rắc, Cô-oét, Các Tiểu vương quốc A-rập Thống nhất, Ca-ta.
  • ✦Trung Đông (gần trùng Tây Nam Á) giữ khoảng một nửa trữ lượng dầu đã xác minh của thế giới (48,3 % cuối năm 2020).
  • ✦Ngoài dầu khí còn có than, sắt, crôm, đồng, phốt phát nhưng không lớn; nguồn thuỷ sản, du lịch biển và nhiều di sản.

Trữ lượng dầu đã xác minh, cuối năm 2020 (BP, 2021)

Khu vực / nướcTỉ thùngTỉ trọng
Trung Đông835,948,3 %
Trung và Nam Mỹ323,418,7 %
Bắc Mỹ242,914,0 %
Riêng A-rập Xê-út297,517,2 %
Thế giới1 732,4100 %

Dạng bài

Tính tỉ trọng từ bảng số liệu

  1. 1 Xác định phần và tổng (dòng "Thế giới" là tổng).
  2. 2 Tỉ trọng = phần : tổng × 100 (%).
  3. 3 Làm tròn theo yêu cầu đề; so sánh "gấp mấy lần" thì lấy hai phần chia nhau, không lấy hiệu.
  4. 4 Kiểm tra: các tỉ trọng không vượt 100 %; khu vực lớn nhất phải có tỉ trọng lớn nhất ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 835,9 − 323,4 = 512,5 rồi trả lời "gấp 512,5 lần": hiệu là mức chênh (tỉ thùng), "gấp mấy lần" là phép chia.

🧮
Làm mẫu

Trữ lượng dầu cuối năm 2020: Trung Đông 835,9 tỉ thùng, thế giới 1 732,4 tỉ thùng. Tính tỉ trọng của Trung Đông và cho biết gấp mấy lần Trung và Nam Mỹ (323,4 tỉ thùng).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nước nào ở Tây Nam Á cũng giàu dầu" — sai: dầu tập trung quanh vịnh Péc-xích; Y-ê-men, Gioóc-đa-ni, Áp-ga-ni-xtan… ít hoặc không có dầu.
  • ✦"Trung Đông có trữ lượng dầu lớn nhất nên không lo cạn" — sai: dầu là tài nguyên không tái tạo.

4 👥 Dân cư: trẻ, đô thị hoá cao, dồn về nơi có nước

Cần nhớ

  • ✦Dân số năm 2020 khoảng 402,5 triệu người; nhiều dân tộc: A-rập đông nhất, ngoài ra Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Tư, Do Thái…
  • ✦Cơ cấu dân số trẻ, nhiều nước đang ở thời kì dân số vàng; ở một số nước vùng Vịnh nam nhiều hơn nữ do lao động nam nhập cư.
  • ✦Mật độ thấp, phân bố rất không đều: đông ở ven biển, đồng bằng Lưỡng Hà, ốc đảo (có nước ngọt), thưa ở hoang mạc.
  • ✦Tỉ lệ dân thành thị cao: 72 % (2020), thế giới 56,2 %; nhiều đô thị hiện đại giữa vùng khô (Đu-bai, Đô-ha, Ri-át).

Cơ cấu dân số theo tuổi của Tây Nam Á (%, SGK bảng 15.2)

Nhóm tuổi20002020
Dưới 15 tuổi36,428,7
15 – 64 tuổi59,165,6
Từ 65 tuổi4,55,7

Dạng bài

Đọc bảng cơ cấu dân số theo tuổi

  1. 1 So từng nhóm qua hai năm: tăng hay giảm, bao nhiêu điểm % (lấy hiệu).
  2. 2 Nhóm dưới 15 giảm, từ 65 tăng ⇒ dân số đang già đi; nhóm 15 – 64 lớn ⇒ nguồn lao động dồi dào.
  3. 3 Muốn số người thật: tổng dân × tỉ lệ %. Muốn biết gánh nặng: tỉ số phụ thuộc = (dưới 15 + từ 65) : (15 – 64) × 100.
  4. 4 Kiểm tra: ba nhóm của mỗi năm cộng lại 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "nhóm 15 – 64 tăng 6,5 %" — đúng phải là 6,5 điểm phần trăm (hiệu hai tỉ lệ), không phải tăng 6,5 % so với chính nó.

📊
Làm mẫu

Dựa vào bảng, nhận xét sự thay đổi cơ cấu tuổi 2000 – 2020 và tính số người 15 – 64 tuổi năm 2020 (dân số 402,5 triệu).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nam nhiều hơn nữ ở vùng Vịnh do sinh nhiều con trai" — sai: do lao động nam nhập cư làm dầu khí, xây dựng, dịch vụ.
  • ✦"Đô thị hoá cao vì nông nghiệp phát triển" — sai: vì tiền dầu khí xây đô thị hiện đại, còn hoang mạc không hợp cho nông thôn.

5 🕌 Xã hội: cái nôi tôn giáo, nhiều bất ổn

Cần nhớ

  • ✦Là nơi ra đời của ba tôn giáo lớn: Do Thái giáo, Ki-tô giáo, Hồi giáo; ngày nay phần lớn dân cư theo Hồi giáo (quốc giáo ở một số nước).
  • ✦Nhiều di sản văn minh cổ (Lưỡng Hà, Ba Tư…), kiến trúc tôn giáo, nghề thủ công, lễ hội; nhiều di sản được UNESCO công nhận ⇒ tài nguyên du lịch.
  • ✦Tình hình chính trị thiếu ổn định: tranh chấp lãnh thổ, nguồn nước, dầu mỏ, khác biệt sắc tộc – tôn giáo, sự can thiệp từ bên ngoài ⇒ kìm hãm phát triển kinh tế – xã hội.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Xung đột ở Tây Nam Á chỉ do khác biệt tôn giáo" — sai: nguyên nhân đan xen (lãnh thổ, nguồn nước, dầu mỏ, sắc tộc, tôn giáo, can thiệp từ bên ngoài).
  • ✦Nói "Tây Nam Á là khu vực của một tôn giáo" là sai: đây là cái nôi của ba tôn giáo, Hồi giáo chỉ là tôn giáo đa số hiện nay.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧭

Vị trí địa lí

  1. 1
    Nhận biết

    Tây Nam Á được coi là cầu nối giữa ba châu lục

  2. 2
    Nhận biết

    Kênh đào nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ là

  3. 3
    Thông hiểu

    Eo biển Hoóc-mút có ý nghĩa đặc biệt vì

  4. 4
    Vận dụng

    Vị trí địa lí của Tây Nam Á vừa là thuận lợi vừa là một nguyên nhân gây bất ổn, chủ yếu vì

🏜️

Địa hình, khí hậu, sông ngòi

  1. 1
    Nhận biết

    Địa hình chủ yếu của Tây Nam Á là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nguyên nhân chủ yếu làm khí hậu phần lớn Tây Nam Á khô hạn là

  3. 3
    Thông hiểu

    Đồng bằng Lưỡng Hà được bồi đắp bởi hai sông

  4. 4
    Vận dụng

    Một nước vùng Vịnh muốn giảm phụ thuộc vào nước ngầm đang cạn dần. Giải pháp phù hợp nhất là

🛢️

Dầu khí

  1. 1
    Nhận biết

    Tài nguyên khoáng sản quan trọng nhất của Tây Nam Á là

  2. 2
    Thông hiểu Cho bảng trữ lượng dầu đã xác minh cuối năm 2020: Trữ lượng dầu của Trung Đông chiếm bao nhiêu % thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, trữ lượng dầu của Trung Đông gấp bao nhiêu lần Trung và Nam Mỹ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu

    Nhận định nào đúng về phân bố dầu mỏ ở Tây Nam Á?

👥

Dân cư

  1. 1
    Thông hiểu Năm 2020, Tây Nam Á có 402,5 triệu dân, diện tích khoảng 7 triệu km². Mật độ dân số trung bình là bao nhiêu người/km²? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo tuổi (%): Từ 2000 đến 2020, tỉ lệ nhóm 15 – 64 tuổi tăng bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo tuổi: Nhận xét nào đúng?

  4. 4
    Vận dụng Năm 2020, Tây Nam Á có 402,5 triệu dân, tỉ lệ dân thành thị 72 %. Số dân thành thị khoảng bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu

    Dân cư Tây Nam Á tập trung đông ở ven biển, đồng bằng Lưỡng Hà và các ốc đảo chủ yếu vì

  6. 6
    Thông hiểu

    Ở một số nước vùng Vịnh, số nam nhiều hơn hẳn số nữ chủ yếu do

🕌

Xã hội

  1. 1
    Nhận biết

    Tây Nam Á là nơi ra đời của ba tôn giáo lớn là

  2. 2
    Vận dụng

    Nhận định nào đúng nhất về nguyên nhân tình hình chính trị thiếu ổn định ở Tây Nam Á?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Nhận biết

    Biển nào sau đây KHÔNG tiếp giáp khu vực Tây Nam Á?

  2. 2
    Thông hiểu

    Ở Tây Nam Á, đồng bằng màu mỡ, đông dân nhất nằm

  3. 3
    Vận dụng

    Tỉ lệ dân thành thị của Tây Nam Á (72 %) cao hơn trung bình thế giới (56,2 %) chủ yếu vì

  4. 4
    Thông hiểu

    Ý nghĩa lớn nhất của kênh đào Xuy-ê đối với giao thông thế giới là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng cơ cấu dân số theo tuổi của Tây Nam Á (%):

    a)Giai đoạn 2000 – 2020, tỉ lệ dân số dưới 15 tuổi giảm 7,7 điểm phần trăm.

    b)Năm 2020, Tây Nam Á đã có cơ cấu dân số già.

    c)Nhóm 15 – 64 tuổi tăng cho thấy nguồn lao động dồi dào, nhiều nước đang ở thời kì dân số vàng.

    d)Tỉ lệ người từ 65 tuổi tăng chủ yếu do lao động nhập cư lớn tuổi.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng trữ lượng dầu đã xác minh cuối năm 2020 (tỉ thùng):

    a)Trung Đông chiếm gần một nửa trữ lượng dầu thế giới.

    b)Trữ lượng của Trung Đông lớn hơn tổng của Trung, Nam Mỹ và Bắc Mỹ.

    c)Dầu ở Tây Nam Á phân bố đều khắp các nước trong khu vực.

    d)Vì có trữ lượng lớn nhất, dầu mỏ ở Tây Nam Á là tài nguyên không bao giờ cạn.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Vận dụng Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo tuổi (%): Tỉ số phụ thuộc năm 2020 [(dưới 15 + từ 65) : (15 – 64) × 100] là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên và dân số năm 2020 là 402,5 triệu người, số người 15 – 64 tuổi khoảng bao nhiêu triệu? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Năm 2020, tỉ lệ dân thành thị của Tây Nam Á là 72 %, của thế giới là 56,2 %. Tây Nam Á cao hơn bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng cơ cấu tuổi ở câu đầu, tỉ lệ dân số dưới 15 tuổi giảm bao nhiêu điểm phần trăm giai đoạn 2000 – 2020? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Cuối năm 2020, trữ lượng dầu đã xác minh của A-rập Xê-út là 297,5 tỉ thùng, của thế giới là 1 732,4 tỉ thùng. A-rập Xê-út chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Dựa vào bảng trữ lượng dầu (tỉ thùng): Trữ lượng của Trung Đông gấp bao nhiêu lần Bắc Mỹ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: Tây Nam Á là cầu nối ba châu lục nào, biển/kênh/eo nào (Xuy-ê nối Địa Trung Hải – Biển Đỏ, Hoóc-mút là cửa vịnh Péc-xích), địa hình và nguyên nhân khí hậu khô hạn, dầu khí phân bố ở đâu, tôn giáo.
  • •Phần II hay cho bảng cơ cấu tuổi hoặc bảng trữ lượng dầu: ý dễ sai là coi cơ cấu đã "già", nhầm "điểm %" với "%", giải thích nam nhiều hơn nữ bằng tỉ lệ sinh, coi mọi nước đều giàu dầu.
  • •Phần III: mật độ, tỉ trọng, số dân theo tỉ lệ, tỉ số phụ thuộc, gấp mấy lần. Bài này nối với bài 16 – 17 (kinh tế, dầu khí Tây Nam Á) và bài 4 (an ninh toàn cầu, xung đột khu vực); vị trí chiến lược so sánh với Đông Nam Á ở bài 11.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Kinh tế khu vực Tây Nam Á