Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội khu vực Tây Nam Á
Chỉ được trên bản đồ vị trí "ngã ba ba châu lục" của Tây Nam Á cùng kênh Xuy-ê, eo Hoóc-mút, vịnh Péc-xích; giải thích bằng nhân tố vì sao khu vực khô hạn mà giàu dầu khí, vì sao dân cư dồn về nơi có nước; đọc bảng cơ cấu tuổi và tính mật độ, tỉ trọng.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vị trí: khoảng 20 nước, khoảng 7 triệu km², ở tây nam châu Á — ngã ba ba châu lục Á – Âu – Phi; giáp vịnh Péc-xích, biển A-rập, Biển Đỏ, Địa Trung Hải, Biển Đen, biển Ca-xpi; có kênh đào Xuy-ê, eo biển Hoóc-mút ⇒ vị trí chiến lược, thuận giao thương nhưng dễ bị tranh giành.
- 2Tự nhiên khô hạn: chủ yếu núi, sơn nguyên (A-na-tô-li, I-ran, A-rập) và hoang mạc; đồng bằng lớn nhất Lưỡng Hà (sông Ti-grơ, Ơ-phrát). Khí hậu nóng, rất ít mưa do áp cao cận chí tuyến, gió Mậu dịch khô nóng, núi chắn ⇒ thiếu nước, dựa vào nước ngầm, lọc nước biển.
- 3Dầu khí tập trung quanh vịnh Péc-xích: Trung Đông giữ khoảng 48 % trữ lượng dầu thế giới (2020) ⇒ nguồn thu lớn nhất, đồng thời là một nguyên nhân tranh chấp.
- 4Dân cư: 402,5 triệu người (2020), cơ cấu trẻ đang già dần (dưới 15 tuổi 36,4 % → 28,7 %), đô thị hoá 72 % (thế giới 56,2 %); đông ở ven biển, Lưỡng Hà, ốc đảo, thưa ở hoang mạc. Xã hội: cái nôi của Do Thái giáo, Ki-tô giáo, Hồi giáo; Hồi giáo chiếm đa số; bất ổn kéo dài.
- 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; số dân một nhóm = tổng dân × tỉ lệ %; tỉ số phụ thuộc = (dưới 15 + từ 65) : (15 – 64) × 100 %.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Tây Nam Á tự kể 5 cảnh: ba châu lục sáng lên, tàu qua kênh Xuy-ê, eo Hoóc-mút nháy, núi – hoang mạc – sông Lưỡng Hà hiện dần, giọt dầu mọc quanh vịnh Péc-xích (48 % trữ lượng), chấm dân cư dồn về nơi có nước. Thẻ "Tự xếp": kéo đặc điểm thả lên đúng điểm đánh số ①…⑦ trên bản đồ (có một thẻ bẫy).
Tây Nam Á: khoảng 20 nước, rộng khoảng 7 triệu km².
1 🧭 Vị trí địa lí: ngã ba ba châu lục
Cần nhớ
- ✦Khoảng 20 quốc gia, diện tích khoảng 7 triệu km², kéo dài khoảng 12° B – 42° B, 26° Đ – 73° Đ; nằm trong đới khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt.
- ✦Tiếp giáp châu Âu (qua Thổ Nhĩ Kỳ, biển Đen) và châu Phi (qua bán đảo Xi-nai, Biển Đỏ) ⇒ cầu nối ba châu lục Á – Âu – Phi.
- ✦Nằm trên tuyến hàng hải quốc tế: kênh đào Xuy-ê nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, eo biển Hoóc-mút là cửa ra của vịnh Péc-xích ⇒ vị trí chiến lược về kinh tế, quân sự.
Các "cửa ngõ" biển của Tây Nam Á
| Tên | Nối | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Kênh đào Xuy-ê | Địa Trung Hải ↔ Biển Đỏ | Đường tắt Âu – Á, khỏi vòng qua châu Phi |
| Eo biển Hoóc-mút | Vịnh Péc-xích ↔ vịnh Ô-man, biển A-rập | Tàu dầu vùng Vịnh đều phải qua |
| Eo Bab-en Man-đép | Biển Đỏ ↔ vịnh A-đen, Ấn Độ Dương | Nối tuyến Xuy-ê với Ấn Độ Dương |
| Eo Bô-xpho | Biển Đen ↔ biển Mác-ma-ra, Địa Trung Hải | Ranh giới Á – Âu ở I-xtan-bun |
Dạng bài
Đọc bản đồ vị trí một khu vực
- 1 Xác định toạ độ, đường chí tuyến ⇒ khu vực thuộc đới khí hậu nào.
- 2 Kể tiếp giáp: châu lục, khu vực, biển và đại dương — đi một vòng theo chiều kim đồng hồ để khỏi sót.
- 3 Tìm điểm nút giao thông (kênh đào, eo biển) và nói chúng nối cái gì với cái gì.
- 4 Kiểm tra: rút ra ý nghĩa hai mặt — thuận lợi (giao thương) và khó khăn (tranh giành, an ninh) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm kênh Xuy-ê (nối Địa Trung Hải – Biển Đỏ) với eo Hoóc-mút (cửa vịnh Péc-xích); hoặc kể Tây Nam Á giáp châu Mỹ, Ô-xtrây-li-a.
Vì sao nói Tây Nam Á có vị trí "chiến lược"?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tây Nam Á là cầu nối Á – Âu – Mỹ" — sai: ba châu lục là Á – Âu – Phi.
- ✦"Eo Hoóc-mút chỉ quan trọng với các nước ven vịnh" — sai: tàu dầu đi châu Á, châu Âu đều qua đây; eo bị gián đoạn thì giá dầu thế giới tăng.
2 🏜️ Địa hình, khí hậu, sông ngòi: khô hạn là nét chính
Ba khu vực địa hình
| Nơi | Địa hình | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đông bắc | Núi cao, sơn nguyên A-na-tô-li (Thổ Nhĩ Kỳ), sơn nguyên I-ran | Dãy Tô-rút, Da-grốt, En-bu-rơ bao quanh |
| Giữa | Đồng bằng Lưỡng Hà | Phù sa sông Ti-grơ, Ơ-phrát, màu mỡ nhất khu vực |
| Tây nam | Sơn nguyên A-rập | Phần lớn là hoang mạc, bán hoang mạc |
Cần nhớ
- ✦Khí hậu nhiệt đới khô, cận nhiệt lục địa: nóng, rất ít mưa, biên độ nhiệt ngày – đêm lớn; ven Địa Trung Hải có khí hậu cận nhiệt Địa Trung Hải (mưa vào mùa đông).
- ✦Vì sao khô: nằm trong vùng áp cao cận chí tuyến, chịu gió Mậu dịch khô nóng thổi từ lục địa, lại bị núi bao quanh chắn hơi ẩm từ biển.
- ✦Sông ngòi kém phát triển, lớn nhất là Ti-grơ, Ơ-phrát; nhiều nơi dựa vào nước ngầm, các nước vùng Vịnh lọc nước biển.
- ✦Cảnh quan chủ yếu hoang mạc, bán hoang mạc, thảo nguyên; sinh vật là cây bụi, bò sát, gặm nhấm nhỏ.
Dầu khí rất lớn; biển bao quanh cho thuỷ sản, du lịch biển; đồng bằng Lưỡng Hà, ven biển, ốc đảo trồng trọt được; nắng nhiều cho điện Mặt Trời.
Thiếu nước ngọt, hoang mạc hoá; nắng nóng khắc nghiệt; phần lớn đất không canh tác được; kinh tế dễ phụ thuộc một loại tài nguyên.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tây Nam Á toàn hoang mạc nên không có văn minh cổ" — sai: đồng bằng Lưỡng Hà là một trong những cái nôi văn minh sớm nhất (chữ hình nêm của người Xu-me).
- ✦Giải thích khô hạn chỉ bằng "vì nóng" là thiếu: phải nêu áp cao cận chí tuyến, gió Mậu dịch khô, núi chắn.
3 🛢️ Dầu mỏ, khí tự nhiên quanh vịnh Péc-xích
Cần nhớ
- ✦Dầu mỏ, khí tự nhiên tập trung quanh vịnh Péc-xích: ven vịnh, đồng bằng Lưỡng Hà, thềm lục địa — A-rập Xê-út, I-ran, I-rắc, Cô-oét, Các Tiểu vương quốc A-rập Thống nhất, Ca-ta.
- ✦Trung Đông (gần trùng Tây Nam Á) giữ khoảng một nửa trữ lượng dầu đã xác minh của thế giới (48,3 % cuối năm 2020).
- ✦Ngoài dầu khí còn có than, sắt, crôm, đồng, phốt phát nhưng không lớn; nguồn thuỷ sản, du lịch biển và nhiều di sản.
Trữ lượng dầu đã xác minh, cuối năm 2020 (BP, 2021)
| Khu vực / nước | Tỉ thùng | Tỉ trọng |
|---|---|---|
| Trung Đông | 835,9 | 48,3 % |
| Trung và Nam Mỹ | 323,4 | 18,7 % |
| Bắc Mỹ | 242,9 | 14,0 % |
| Riêng A-rập Xê-út | 297,5 | 17,2 % |
| Thế giới | 1 732,4 | 100 % |
Dạng bài
Tính tỉ trọng từ bảng số liệu
- 1 Xác định phần và tổng (dòng "Thế giới" là tổng).
- 2 Tỉ trọng = phần : tổng × 100 (%).
- 3 Làm tròn theo yêu cầu đề; so sánh "gấp mấy lần" thì lấy hai phần chia nhau, không lấy hiệu.
- 4 Kiểm tra: các tỉ trọng không vượt 100 %; khu vực lớn nhất phải có tỉ trọng lớn nhất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 835,9 − 323,4 = 512,5 rồi trả lời "gấp 512,5 lần": hiệu là mức chênh (tỉ thùng), "gấp mấy lần" là phép chia.
Trữ lượng dầu cuối năm 2020: Trung Đông 835,9 tỉ thùng, thế giới 1 732,4 tỉ thùng. Tính tỉ trọng của Trung Đông và cho biết gấp mấy lần Trung và Nam Mỹ (323,4 tỉ thùng).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nước nào ở Tây Nam Á cũng giàu dầu" — sai: dầu tập trung quanh vịnh Péc-xích; Y-ê-men, Gioóc-đa-ni, Áp-ga-ni-xtan… ít hoặc không có dầu.
- ✦"Trung Đông có trữ lượng dầu lớn nhất nên không lo cạn" — sai: dầu là tài nguyên không tái tạo.
4 👥 Dân cư: trẻ, đô thị hoá cao, dồn về nơi có nước
Cần nhớ
- ✦Dân số năm 2020 khoảng 402,5 triệu người; nhiều dân tộc: A-rập đông nhất, ngoài ra Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Tư, Do Thái…
- ✦Cơ cấu dân số trẻ, nhiều nước đang ở thời kì dân số vàng; ở một số nước vùng Vịnh nam nhiều hơn nữ do lao động nam nhập cư.
- ✦Mật độ thấp, phân bố rất không đều: đông ở ven biển, đồng bằng Lưỡng Hà, ốc đảo (có nước ngọt), thưa ở hoang mạc.
- ✦Tỉ lệ dân thành thị cao: 72 % (2020), thế giới 56,2 %; nhiều đô thị hiện đại giữa vùng khô (Đu-bai, Đô-ha, Ri-át).
Cơ cấu dân số theo tuổi của Tây Nam Á (%, SGK bảng 15.2)
| Nhóm tuổi | 2000 | 2020 |
|---|---|---|
| Dưới 15 tuổi | 36,4 | 28,7 |
| 15 – 64 tuổi | 59,1 | 65,6 |
| Từ 65 tuổi | 4,5 | 5,7 |
Dạng bài
Đọc bảng cơ cấu dân số theo tuổi
- 1 So từng nhóm qua hai năm: tăng hay giảm, bao nhiêu điểm % (lấy hiệu).
- 2 Nhóm dưới 15 giảm, từ 65 tăng ⇒ dân số đang già đi; nhóm 15 – 64 lớn ⇒ nguồn lao động dồi dào.
- 3 Muốn số người thật: tổng dân × tỉ lệ %. Muốn biết gánh nặng: tỉ số phụ thuộc = (dưới 15 + từ 65) : (15 – 64) × 100.
- 4 Kiểm tra: ba nhóm của mỗi năm cộng lại 100 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "nhóm 15 – 64 tăng 6,5 %" — đúng phải là 6,5 điểm phần trăm (hiệu hai tỉ lệ), không phải tăng 6,5 % so với chính nó.
Dựa vào bảng, nhận xét sự thay đổi cơ cấu tuổi 2000 – 2020 và tính số người 15 – 64 tuổi năm 2020 (dân số 402,5 triệu).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nam nhiều hơn nữ ở vùng Vịnh do sinh nhiều con trai" — sai: do lao động nam nhập cư làm dầu khí, xây dựng, dịch vụ.
- ✦"Đô thị hoá cao vì nông nghiệp phát triển" — sai: vì tiền dầu khí xây đô thị hiện đại, còn hoang mạc không hợp cho nông thôn.
5 🕌 Xã hội: cái nôi tôn giáo, nhiều bất ổn
Cần nhớ
- ✦Là nơi ra đời của ba tôn giáo lớn: Do Thái giáo, Ki-tô giáo, Hồi giáo; ngày nay phần lớn dân cư theo Hồi giáo (quốc giáo ở một số nước).
- ✦Nhiều di sản văn minh cổ (Lưỡng Hà, Ba Tư…), kiến trúc tôn giáo, nghề thủ công, lễ hội; nhiều di sản được UNESCO công nhận ⇒ tài nguyên du lịch.
- ✦Tình hình chính trị thiếu ổn định: tranh chấp lãnh thổ, nguồn nước, dầu mỏ, khác biệt sắc tộc – tôn giáo, sự can thiệp từ bên ngoài ⇒ kìm hãm phát triển kinh tế – xã hội.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Xung đột ở Tây Nam Á chỉ do khác biệt tôn giáo" — sai: nguyên nhân đan xen (lãnh thổ, nguồn nước, dầu mỏ, sắc tộc, tôn giáo, can thiệp từ bên ngoài).
- ✦Nói "Tây Nam Á là khu vực của một tôn giáo" là sai: đây là cái nôi của ba tôn giáo, Hồi giáo chỉ là tôn giáo đa số hiện nay.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí địa lí
- 1Nhận biết
Tây Nam Á được coi là cầu nối giữa ba châu lục
- 2Nhận biết
Kênh đào nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ là
- 3Thông hiểu
Eo biển Hoóc-mút có ý nghĩa đặc biệt vì
- 4Vận dụng
Vị trí địa lí của Tây Nam Á vừa là thuận lợi vừa là một nguyên nhân gây bất ổn, chủ yếu vì
Địa hình, khí hậu, sông ngòi
- 1Nhận biết
Địa hình chủ yếu của Tây Nam Á là
- 2Thông hiểu
Nguyên nhân chủ yếu làm khí hậu phần lớn Tây Nam Á khô hạn là
- 3Thông hiểu
Đồng bằng Lưỡng Hà được bồi đắp bởi hai sông
- 4Vận dụng
Một nước vùng Vịnh muốn giảm phụ thuộc vào nước ngầm đang cạn dần. Giải pháp phù hợp nhất là
Dầu khí
- 1Nhận biết
Tài nguyên khoáng sản quan trọng nhất của Tây Nam Á là
- 2Thông hiểu Cho bảng trữ lượng dầu đã xác minh cuối năm 2020: Trữ lượng dầu của Trung Đông chiếm bao nhiêu % thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu trên, trữ lượng dầu của Trung Đông gấp bao nhiêu lần Trung và Nam Mỹ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu
Nhận định nào đúng về phân bố dầu mỏ ở Tây Nam Á?
Dân cư
- 1Thông hiểu Năm 2020, Tây Nam Á có 402,5 triệu dân, diện tích khoảng 7 triệu km². Mật độ dân số trung bình là bao nhiêu người/km²? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo tuổi (%): Từ 2000 đến 2020, tỉ lệ nhóm 15 – 64 tuổi tăng bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo tuổi: Nhận xét nào đúng?
- 4Vận dụng Năm 2020, Tây Nam Á có 402,5 triệu dân, tỉ lệ dân thành thị 72 %. Số dân thành thị khoảng bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 5Thông hiểu
Dân cư Tây Nam Á tập trung đông ở ven biển, đồng bằng Lưỡng Hà và các ốc đảo chủ yếu vì
- 6Thông hiểu
Ở một số nước vùng Vịnh, số nam nhiều hơn hẳn số nữ chủ yếu do
Xã hội
- 1Nhận biết
Tây Nam Á là nơi ra đời của ba tôn giáo lớn là
- 2Vận dụng
Nhận định nào đúng nhất về nguyên nhân tình hình chính trị thiếu ổn định ở Tây Nam Á?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Biển nào sau đây KHÔNG tiếp giáp khu vực Tây Nam Á?
- 2Thông hiểu
Ở Tây Nam Á, đồng bằng màu mỡ, đông dân nhất nằm
- 3Vận dụng
Tỉ lệ dân thành thị của Tây Nam Á (72 %) cao hơn trung bình thế giới (56,2 %) chủ yếu vì
- 4Thông hiểu
Ý nghĩa lớn nhất của kênh đào Xuy-ê đối với giao thông thế giới là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng cơ cấu dân số theo tuổi của Tây Nam Á (%):
a)Giai đoạn 2000 – 2020, tỉ lệ dân số dưới 15 tuổi giảm 7,7 điểm phần trăm.
b)Năm 2020, Tây Nam Á đã có cơ cấu dân số già.
c)Nhóm 15 – 64 tuổi tăng cho thấy nguồn lao động dồi dào, nhiều nước đang ở thời kì dân số vàng.
d)Tỉ lệ người từ 65 tuổi tăng chủ yếu do lao động nhập cư lớn tuổi.
- 2Vận dụng
Cho bảng trữ lượng dầu đã xác minh cuối năm 2020 (tỉ thùng):
a)Trung Đông chiếm gần một nửa trữ lượng dầu thế giới.
b)Trữ lượng của Trung Đông lớn hơn tổng của Trung, Nam Mỹ và Bắc Mỹ.
c)Dầu ở Tây Nam Á phân bố đều khắp các nước trong khu vực.
d)Vì có trữ lượng lớn nhất, dầu mỏ ở Tây Nam Á là tài nguyên không bao giờ cạn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Vận dụng Dựa vào bảng cơ cấu dân số theo tuổi (%): Tỉ số phụ thuộc năm 2020 [(dưới 15 + từ 65) : (15 – 64) × 100] là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên và dân số năm 2020 là 402,5 triệu người, số người 15 – 64 tuổi khoảng bao nhiêu triệu? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 3Thông hiểu Năm 2020, tỉ lệ dân thành thị của Tây Nam Á là 72 %, của thế giới là 56,2 %. Tây Nam Á cao hơn bao nhiêu điểm phần trăm? Đáp số:
- 4Thông hiểu Với bảng cơ cấu tuổi ở câu đầu, tỉ lệ dân số dưới 15 tuổi giảm bao nhiêu điểm phần trăm giai đoạn 2000 – 2020? Đáp số:
- 5Vận dụng Cuối năm 2020, trữ lượng dầu đã xác minh của A-rập Xê-út là 297,5 tỉ thùng, của thế giới là 1 732,4 tỉ thùng. A-rập Xê-út chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Dựa vào bảng trữ lượng dầu (tỉ thùng): Trữ lượng của Trung Đông gấp bao nhiêu lần Bắc Mỹ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: Tây Nam Á là cầu nối ba châu lục nào, biển/kênh/eo nào (Xuy-ê nối Địa Trung Hải – Biển Đỏ, Hoóc-mút là cửa vịnh Péc-xích), địa hình và nguyên nhân khí hậu khô hạn, dầu khí phân bố ở đâu, tôn giáo.
- •Phần II hay cho bảng cơ cấu tuổi hoặc bảng trữ lượng dầu: ý dễ sai là coi cơ cấu đã "già", nhầm "điểm %" với "%", giải thích nam nhiều hơn nữ bằng tỉ lệ sinh, coi mọi nước đều giàu dầu.
- •Phần III: mật độ, tỉ trọng, số dân theo tỉ lệ, tỉ số phụ thuộc, gấp mấy lần. Bài này nối với bài 16 – 17 (kinh tế, dầu khí Tây Nam Á) và bài 4 (an ninh toàn cầu, xung đột khu vực); vị trí chiến lược so sánh với Đông Nam Á ở bài 11.
Kinh tế khu vực Tây Nam Á