Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Cộng hoà Nam Phi
Chỉ được trên bản đồ vị trí, cao nguyên, dãy Đrê-ken-béc, hai dòng biển và vùng mỏ của Nam Phi; giải thích vì sao phía đông ẩm, phía tây khô; tính được mật độ, số dân đô thị và nêu các vấn đề dân cư – xã hội.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 30
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vị trí: cực nam châu Phi, trọn ở bán cầu Nam (khoảng 22° N – 35° N), rộng khoảng 1,2 triệu km²; giáp Đại Tây Dương (tây) và Ấn Độ Dương (đông), án ngữ tuyến hàng hải vòng mũi Hảo Vọng. Ba thủ đô: Prê-tô-ri-a (hành pháp), Kếp-tao (lập pháp), Blum-phôn-tên (tư pháp).
- 2Địa hình: phần lớn là cao nguyên nội địa, rìa đông nam là dãy Đrê-ken-béc dài hơn 1 000 km; đồng bằng ven biển hẹp. Khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt: bờ đông ẩm (dòng biển nóng, gió từ Ấn Độ Dương), bờ tây và nội địa khô (dòng lạnh Ben-ghê-la); ven biển nam cận nhiệt Địa Trung Hải.
- 3Khoáng sản tập trung ở cao nguyên: bạch kim (~70 % thế giới), crôm, man-gan đứng đầu; vàng, kim cương, than, u-ra-ni lớn. Khó khăn: khô hạn, thiếu nước, chỉ khoảng 13 lãnh thổ đủ mưa trồng trọt.
- 4Dân cư (2020): 59,3 triệu, mật độ 49 người/km², đô thị 67,4 %, người gốc Phi 80,9 %, đa chủng tộc, 12 ngôn ngữ chính thức; đông ở đông bắc và ven biển. Xã hội: chế độ A-pác-thai (1948 – 1994) đã bị xoá bỏ; còn thất nghiệp cao, chênh lệch giàu nghèo lớn, HIV/AIDS.
- 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; số dân đô thị = dân số × tỉ lệ đô thị; số dân tăng thêm = dân số × tỉ lệ tăng tự nhiên; khoảng thời gian = năm sau − năm trước.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Nam Phi tự chạy 5 cảnh: tàu vòng mũi Hảo Vọng nối hai đại dương, cao nguyên và dãy Đrê-ken-béc hiện dần, dòng biển nóng – lạnh chảy (mưa bờ đông, nắng khô bờ tây), mỏ vàng – bạch kim – kim cương – than bật lên, rồi so sánh đông – tây. Bấm 🎮 Tự đặt: kéo 9 thẻ (có 1 thẻ bẫy) thả lên đúng điểm ①–⑧ trên bản đồ.
Nam Phi ở cực nam châu Phi, nằm trọn trong bán cầu Nam.
1 🧭 Vị trí địa lí và lãnh thổ
Cần nhớ
- ✦Nằm ở cực nam châu Phi, hoàn toàn ở bán cầu Nam (khoảng 22° N tới gần 35° N, 17° Đ – 33° Đ); diện tích khoảng 1,2 triệu km².
- ✦Giáp 6 nước (Na-mi-bi-a, Bốt-xoa-na, Dim-ba-bu-ê, Mô-dăm-bích, E-xoa-ti-ni, Lê-xô-thô — Lê-xô-thô nằm lọt hẳn trong lãnh thổ Nam Phi) và hai đại dương: Đại Tây Dương ở phía tây, Ấn Độ Dương ở phía đông.
- ✦Án ngữ tuyến hàng hải vòng qua mũi Hảo Vọng nối Đại Tây Dương với Ấn Độ Dương ⇒ thuận lợi phát triển kinh tế biển, giao lưu quốc tế; cảng lớn: Kếp-tao, Đuốc-ban, Po Ê-li-da-bét.
Ba thủ đô — ba nhánh quyền lực
| Thành phố | Vai trò | Vị trí |
|---|---|---|
| Prê-tô-ri-a | Thủ đô hành pháp (chính phủ) | Cao nguyên đông bắc |
| Kếp-tao | Thủ đô lập pháp (quốc hội) | Ven biển tây nam |
| Blum-phôn-tên | Thủ đô tư pháp (toà án tối cao) | Giữa cao nguyên |
| Giô-han-ne-xbua | Không phải thủ đô — thành phố, trung tâm kinh tế lớn nhất | Cao nguyên đông bắc |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nam Phi chỉ có một thủ đô" hoặc "thủ đô là Giô-han-ne-xbua" — sai: có ba thủ đô; Giô-han-ne-xbua lớn nhất nhưng không phải thủ đô.
- ✦"Nam Phi ở bán cầu Nam nên lạnh quanh năm" — sai: ở vĩ độ nhiệt đới – cận nhiệt, khí hậu ôn hoà; mùa đông vào tháng 6 – 8 (ngược với Việt Nam).
- ✦"Tàu từ châu Âu sang châu Á phải qua Nam Phi" — chỉ khi không đi kênh Xuy-ê; Xuy-ê ở Ai Cập, cực bắc châu Phi.
2 ⛰️ Địa hình, khí hậu, sông ngòi
Cần nhớ
- ✦Địa hình: phần lớn là cao nguyên (nội địa cao trên 1 000 m), đất khô cằn, chủ yếu hợp chăn thả; rìa đông nam là dãy Đrê-ken-béc dài hơn 1 000 km ngăn cao nguyên với vùng thấp ven biển, gây khó cho giao thông. Đồng bằng chỉ là dải hẹp ven biển, thung lũng sông, đất màu mỡ.
- ✦Khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt, phân hoá bắc – nam, đông – tây, ven biển – nội địa. Thiếu nước: phải xây nhiều hồ chứa, công trình thuỷ lợi.
- ✦Sông ngắn, dốc, chảy theo mùa mưa (lũ trùng mùa mưa): O-ran-giơ (lớn nhất, đổ ra Đại Tây Dương), Lim-pô-pô (biên giới phía bắc); có giá trị thuỷ điện, cấp nước, ít giá trị giao thông. Hồ tự nhiên ít, chủ yếu hồ nhân tạo.
Ba kiểu khí hậu và nhân tố tạo nên
| Vùng | Khí hậu | Nhân tố | Sản xuất |
|---|---|---|---|
| Ven biển đông nam | Nhiệt đới ẩm, mưa nhiều | Gió từ Ấn Độ Dương + dòng biển nóng Mô-dăm-bích (đoạn sát bờ Nam Phi còn gọi là dòng Mũi Kim); sườn đón gió Đrê-ken-béc | Mía, cây ăn quả nhiệt đới, rừng trồng |
| Nội địa, duyên hải tây | Khô hạn, bán hoang mạc | Dòng biển lạnh Ben-ghê-la; nằm khuất sau núi, xa biển | Chăn nuôi quảng canh cừu, dê, bò |
| Ven biển nam (tây nam) | Cận nhiệt Địa Trung Hải: mưa vào mùa đông | Gió tây ôn đới mùa đông | Nho, cam, chanh, rượu vang |
Dạng bài
Đọc bản đồ: giải thích vì sao đông ẩm, tây khô
- 1 Xác định phía của nơi cần giải thích (đông hay tây, ven biển hay nội địa).
- 2 Xem dòng biển chảy sát bờ: dòng nóng ⇒ không khí ấm, nhiều hơi nước ⇒ dễ mưa; dòng lạnh ⇒ không khí ổn định, ít bốc hơi ⇒ ít mưa.
- 3 Xem núi và hướng gió: sườn đón gió từ biển mưa nhiều; phía khuất gió, nội địa xa biển thì khô.
- 4 Kiểm tra: kết luận khớp với cách khai thác đất (ẩm ⇒ trồng trọt, đông dân; khô ⇒ chăn thả, thưa dân) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Giải thích "phía tây khô vì gần xích đạo" — sai về vị trí (cả nước cùng khoảng vĩ độ) và bỏ qua nhân tố dòng biển, hướng gió.
Vì sao vùng ven biển gần Đuốc-ban mưa nhiều, còn vùng ven biển phía tây gần biên giới Na-mi-bi-a lại rất khô?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đảo hai dòng biển: dòng lạnh Ben-ghê-la ở bờ tây, dòng nóng ở bờ đông — không phải ngược lại.
- ✦"Sông Nam Phi thuận lợi giao thông" — sai: sông ngắn, dốc, nhiều thác ghềnh, nước theo mùa ⇒ giá trị chính là thuỷ điện, thuỷ lợi.
3 💎 Khoáng sản, sinh vật, biển
Khoáng sản chính và nơi phân bố
| Khoáng sản | Vị thế thế giới | Phân bố tiêu biểu |
|---|---|---|
| Bạch kim | Đứng đầu, khoảng 70 % sản lượng (USGS) | Phía bắc Prê-tô-ri-a |
| Crôm, man-gan | Đứng đầu (crôm ~46 %, man-gan ~40 %) | Bắc cao nguyên; vùng Bắc Kếp |
| Vàng | Từng số 1 thế giới nhiều thập kỉ, nay đã giảm | Quanh Giô-han-ne-xbua |
| Kim cương | Lớn | Kim-bơ-li |
| Than, u-ra-ni | Lớn; than là nguồn điện chính | Phía đông cao nguyên |
Khoáng sản kim loại và năng lượng giàu có, tập trung ở cao nguyên ⇒ nền tảng công nghiệp khai khoáng, việc làm, ngoại tệ. Xa van (34,3 % diện tích), động vật phong phú (sư tử, voi, tê giác, hươu cao cổ…) ⇒ du lịch. Biển phía tây nam nhiều thuỷ sản; nhiều cảng nước sâu.
Khô hạn, thiếu nước; chỉ khoảng 13 lãnh thổ đủ mưa trồng trọt; đất nội địa khô cằn, xói mòn. Mỏ sâu, chi phí cao; phụ thuộc xuất khẩu khoáng sản; săn trộm đe doạ động vật hoang dã.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nam Phi giàu dầu mỏ" — sai: Nam Phi gần như không có dầu, phải nhập dầu; năng lượng chủ yếu từ than.
- ✦"Nam Phi vẫn khai thác vàng nhiều nhất thế giới" — sai: mỏ sâu, cạn dần, nay dẫn đầu về bạch kim, crôm, man-gan.
- ✦"Giàu khoáng sản nên người dân đều khá giả" — sai: của cải phân phối rất không đều, thất nghiệp cao.
4 👥 Dân cư
Số liệu dân cư năm 2020 (SGK)
| Chỉ tiêu | Giá trị | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Dân số | 59,3 triệu | Thuộc nhóm 6 nước đông dân nhất châu Phi |
| Mật độ | 49 người/km² | Thấp, phân bố không đều |
| Tỉ lệ dân đô thị | 67,4 % | Cao, nhiều đô thị mọc lên từ khu mỏ |
| Người gốc Phi | 80,9 % | Đa chủng tộc: gốc Phi, gốc Âu, người lai, gốc Á |
| Tăng tự nhiên | 1,6 % (2010) → 1,2 % (2020) | Giảm dần; cơ cấu dân số trẻ, nữ nhiều hơn nam (50,7 %) |
Dạng bài
Tính mật độ, số dân đô thị, số dân tăng thêm
- 1 Mật độ = dân số : diện tích (cùng "triệu" thì triệu người : triệu km² = người/km²).
- 2 Số dân đô thị = dân số × tỉ lệ đô thị : 100. Tương tự cho số người theo nhóm (gốc Phi…).
- 3 Số dân tăng thêm trong năm = dân số × tỉ lệ tăng tự nhiên : 100.
- 4 Kiểm tra: số dân đô thị phải nhỏ hơn tổng dân số; mật độ khớp cỡ số SGK (49) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia ngược diện tích cho dân số (ra 0,02); hoặc quên chia 100 khi nhân với tỉ lệ %.
Năm 2020 Nam Phi có 59,3 triệu dân, diện tích 1,22 triệu km², tỉ lệ dân đô thị 67,4 %. Tính mật độ dân số và số dân đô thị.
Hướng dẫn giải
Phân bố và ảnh hưởng
- ✦Dân cư tập trung ở đông bắc (vùng mỏ, Giô-han-ne-xbua – Prê-tô-ri-a) và ven biển đông, nam (Đuốc-ban, Kếp-tao) — nơi đủ nước, có mỏ, có cảng; nội địa phía tây khô hạn nên thưa dân.
- ✦Dân số đông ⇒ thị trường lớn, lao động dồi dào; nhưng tạo việc làm là thách thức lớn. Đô thị hoá nhanh gây sức ép nhà ở, hạ tầng, môi trường.
5 🌈 Xã hội
Cần nhớ
- ✦Văn hoá đa dạng, pha trộn châu Phi, châu Âu, châu Á; 12 ngôn ngữ chính thức (từ năm 2023 thêm ngôn ngữ kí hiệu) ⇒ hấp dẫn du lịch. Người lao động có kĩ thuật, kinh nghiệm khai khoáng.
- ✦Chế độ phân biệt chủng tộc A-pác-thai (từ năm 1948) đã bị xoá bỏ: luật phân biệt chủng tộc bị bãi bỏ năm 1991, bầu cử đa chủng tộc đầu tiên năm 1994 (Nen-xơn Man-đê-la trở thành tổng thống). Đất nước đi theo hướng hoà giải, xây dựng "quốc gia cầu vồng".
- ✦Vấn đề còn lớn: thất nghiệp cao (khoảng 32 % năm 2023), chênh lệch giàu nghèo thuộc loại lớn nhất thế giới, HIV/AIDS, tội phạm, tuổi thọ còn thấp. Đời sống từng bước được cải thiện; có nền khoa học, đại học tốt nhất châu Phi.
Dân số đông, trẻ; văn hoá đa dạng; lao động có kinh nghiệm khai khoáng; khoa học, giáo dục đại học phát triển nhất châu Phi.
Thất nghiệp cao, chênh lệch giàu nghèo lớn (di sản về đất đai, giáo dục, việc làm từ thời A-pác-thai), HIV/AIDS, tội phạm, tuổi thọ thấp.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"A-pác-thai đã kết thúc nên không còn bất bình đẳng" — sai: di sản về đất đai, giáo dục, việc làm khiến chênh lệch thu nhập vẫn thuộc loại cao nhất thế giới.
- ✦Nhầm mốc: 1948 bắt đầu A-pác-thai, 1994 bầu cử đa chủng tộc đầu tiên; 2010 là năm Nam Phi đăng cai Giải vô địch bóng đá thế giới và được mời vào BRICS.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí địa lí
- 1Nhận biết
Cộng hoà Nam Phi nằm ở
- 2Nhận biết
Thủ đô lập pháp (nơi đặt quốc hội) của Cộng hoà Nam Phi là
- 3Thông hiểu
Ý nghĩa nổi bật về kinh tế của vị trí Nam Phi là
- 4Thông hiểu Lãnh thổ Nam Phi trải từ khoảng vĩ độ 22° N tới khoảng 35° N, tức trải qua độ vĩ.
Địa hình, khí hậu
- 1Nhận biết
Dạng địa hình chiếm phần lớn lãnh thổ Nam Phi là
- 2Thông hiểu
Dãy Đrê-ken-béc nằm ở
- 3Thông hiểu
Vùng ven biển phía tây Nam Phi khô hạn chủ yếu do
- 4Thông hiểu
Vùng ven biển phía nam (quanh Kếp-tao) thích hợp trồng nho, cam, chanh vì có khí hậu
- 5Vận dụng
Sông ngòi Nam Phi có giá trị chủ yếu về thuỷ điện, cấp nước hơn là giao thông vì
Khoáng sản, sinh vật
- 1Nhận biết
Nam Phi đứng đầu thế giới về sản lượng khoáng sản nào?
- 2Thông hiểu
Kim cương của Nam Phi gắn với thành phố
- 3Vận dụng
Khó khăn lớn nhất của tự nhiên Nam Phi đối với sản xuất nông nghiệp là
Dân cư
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số Nam Phi năm 2020 khoảng người/km² (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, số dân đô thị của Nam Phi năm 2020 khoảng triệu người (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, năm 2020 dân số Nam Phi tăng thêm khoảng nghìn người do tăng tự nhiên (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 4Thông hiểu
Dân cư Nam Phi tập trung đông ở vùng đông bắc và ven biển phía đông, nam chủ yếu vì
Xã hội
- 1Nhận biết Dựa vào bảng mốc thời gian: Từ khi bắt đầu chế độ A-pác-thai tới cuộc bầu cử đa chủng tộc đầu tiên là năm.
- 2Thông hiểu
Vấn đề xã hội lớn nhất hiện nay của Nam Phi là
- 3Vận dụng
Giải pháp phù hợp nhất để giảm chênh lệch giàu nghèo ở Nam Phi là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Vùng ven biển đông nam Nam Phi mưa nhiều chủ yếu do
- 2Nhận biết
Sông lớn nhất Nam Phi, đổ ra Đại Tây Dương, là
- 3Vận dụng
Khoáng sản Nam Phi tập trung chủ yếu ở cao nguyên nội địa. Điều này giải thích vì sao
- 4Thông hiểu
Khi Việt Nam đang mùa hạ (tháng 6 – 8) thì ở Nam Phi là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng số liệu dân cư Cộng hoà Nam Phi năm 2020:
a)Mật độ dân số Nam Phi năm 2020 khoảng 49 người/km².
b)Số dân sống ở nông thôn nhiều hơn số dân sống ở đô thị.
c)Người gốc Phi chiếm khoảng bốn phần năm dân số, khoảng 48 triệu người.
d)Tỉ lệ tăng tự nhiên 1,2 % chứng tỏ dân số Nam Phi đang giảm.
- 2Vận dụng
Cho thông tin: "Nam Phi giàu khoáng sản nhất châu Phi, có ba thủ đô, nằm giữa Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương; phía tây có dòng biển lạnh Ben-ghê-la, phía đông có dòng biển nóng."
a)Do có dòng biển lạnh, vùng ven biển phía tây Nam Phi khô hạn, thưa dân.
b)Giô-han-ne-xbua là thủ đô hành pháp của Nam Phi.
c)Vị trí giữa hai đại dương giúp Nam Phi phát triển kinh tế biển và giao lưu quốc tế.
d)Giàu khoáng sản nên Nam Phi không gặp khó khăn về nước cho sản xuất.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số của Nam Phi năm 2020 là bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, số người gốc Phi ở Nam Phi năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, số dân đô thị của Nam Phi năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Nhận biết Chế độ A-pác-thai bắt đầu năm 1948; cuộc bầu cử đa chủng tộc đầu tiên diễn ra năm 1994. Khoảng thời gian đó dài bao nhiêu năm? Đáp số:
- 5Vận dụng Xa van chiếm 34,3 % diện tích Nam Phi (khoảng 1,22 triệu km²). Diện tích xa van là bao nhiêu nghìn km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 6Vận dụng Năm 2020 Nam Phi có 59,3 triệu dân, tỉ lệ tăng tự nhiên 1,2 %. Trong năm đó dân số tăng thêm bao nhiêu nghìn người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: vị trí (cực nam châu Phi, bán cầu Nam, mũi Hảo Vọng), ba thủ đô, cao nguyên – Đrê-ken-béc, dòng biển nóng ở bờ đông – lạnh ở bờ tây, khoáng sản dẫn đầu (bạch kim, crôm, man-gan), các vấn đề xã hội.
- •Phần II, III cho bảng dân cư: tính mật độ, số dân đô thị, số người theo nhóm, số dân tăng thêm, khoảng thời gian; ý dễ sai là đảo hai dòng biển, coi Giô-han-ne-xbua là thủ đô, coi Nam Phi giàu dầu.
- •Nối bài: bài 31 (kinh tế Nam Phi dựa trên khoáng sản ở cao nguyên này); so sánh "giàu tài nguyên, hướng xuất khẩu" với Ô-xtrây-li-a (bài 29); Nam Phi là nước đang phát triển, thành viên BRICS — xem khác biệt các nhóm nước (bài 1) và tổ chức quốc tế (bài 4).
Kinh tế Cộng hoà Nam Phi