Hợp chất hữu cơ và hoá học hữu cơ
Nhận ra hợp chất hữu cơ (và các ngoại lệ vô cơ), nêu đặc điểm chung, phân loại thành hydrocarbon và dẫn xuất theo nhóm chức, rồi đọc phổ hồng ngoại (IR) để tìm nhóm chức có trong phân tử.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 10
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hợp chất hữu cơ là hợp chất của carbon, trừ CO, CO₂, H₂CO₃, muối carbonate, cyanide, carbide… (xếp vào vô cơ vì tính chất giống chất vô cơ). Hoá học hữu cơ nghiên cứu các hợp chất hữu cơ.
- 2Đặc điểm chung: liên kết chủ yếu cộng hoá trị; t° nóng chảy, t° sôi thấp; phần lớn ít tan trong nước, tan trong dung môi hữu cơ; dễ cháy, kém bền nhiệt: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O (t°); phản ứng thường chậm, không hoàn toàn, theo nhiều hướng.
- 3Phân loại: hydrocarbon (chỉ C, H: no, không no, thơm) và dẫn xuất của hydrocarbon (thêm O, N, halogen…: dẫn xuất halogen, alcohol, phenol, ether, aldehyde, ketone, carboxylic acid, ester, amine).
- 4Nhóm chức là nguyên tử hay nhóm nguyên tử gây ra tính chất hoá học đặc trưng: –OH, –CHO, >C=O, –COOH, –COO–, –NH₂. Phổ IR: O–H alcohol 3500–3200 cm⁻¹ (rộng), O–H acid 3300–2500 (rất rộng), C=O 1780–1650 cm⁻¹ (mạnh).
- 5Bẫy: cho rằng "có carbon là hữu cơ" (CO₂, Na₂CO₃, CaC₂ là vô cơ); khi đốt, lấy oxygen trong CO₂ và H₂O làm oxygen của chất — phải tính mO = mchất − mC − mH; quên nH = 2·n(H₂O).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: hữu cơ hay vô cơ (bẫy CO₂), hydrocarbon, nhóm chức tô màu, phổ IR của ethanol hiện dần từng vân, so ethanol với acetone; rồi tự kéo 7 thẻ chất vào 5 ô (Vô cơ, Hydrocarbon, Alcohol, Carbonyl, Carboxylic acid) — xếp đúng thì phổ IR của chất đó hiện lên.
CH₄: hợp chất của carbon, không thuộc ngoại lệ ⇒ hữu cơ.
1 🧬 Hợp chất hữu cơ và hoá học hữu cơ
Cần nhớ
- ✦Hợp chất hữu cơ là hợp chất của carbon (trừ CO, CO₂, H₂CO₃, muối carbonate như Na₂CO₃, CaCO₃, muối cyanide như NaCN, carbide như CaC₂, Al₄C₃…).
- ✦Các ngoại lệ được xếp vào vô cơ vì chúng cư xử như chất vô cơ: Na₂CO₃ là chất rắn ion, tan tốt, nóng chảy trên 850 °C, không cháy.
- ✦Hoá học hữu cơ là ngành hoá học nghiên cứu các hợp chất hữu cơ: thành phần, cấu tạo, tính chất, điều chế và ứng dụng.
- ✦Hợp chất hữu cơ có mặt khắp nơi: protein, chất béo, đường, tinh bột trong cơ thể sống; xăng dầu, nhựa, thuốc chữa bệnh, mĩ phẩm.
Dạng bài
Nhận ra hợp chất hữu cơ
- 1 Chất có chứa carbon không? Không có C ⇒ vô cơ.
- 2 Có C thì so với danh sách ngoại lệ: CO, CO₂, H₂CO₃, muối carbonate (CO₃²⁻, HCO₃⁻), cyanide (CN⁻), carbide (CaC₂, Al₄C₃).
- 3 Không thuộc ngoại lệ ⇒ hữu cơ.
- 4 Thử lại bằng tính chất: chất ion, nóng chảy rất cao, không cháy ⇒ đúng là vô cơ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy chữ C là xếp ngay vào hữu cơ: CO₂, Na₂CO₃, CaC₂, NaCN đều có C nhưng là vô cơ. Ngược lại, urea CO(NH₂)₂ có O và N nhưng vẫn là hữu cơ (không thuộc ngoại lệ).
Trong các chất CH₄, CO₂, C₂H₅OH, Na₂CO₃, CH₃COOH, CaC₂, chất nào là hợp chất hữu cơ?
Hướng dẫn giải
2 🔥 Đặc điểm chung của hợp chất hữu cơ
Cần nhớ
- ✦Thành phần: nhất thiết có C, thường có H, hay gặp O, N, sau đó là halogen, S, P…
- ✦Liên kết chủ yếu là cộng hoá trị; các phân tử giữ nhau bằng lực yếu ⇒ t° nóng chảy, t° sôi thấp (nhiều chất là khí hay lỏng ở nhiệt độ thường).
- ✦Phần lớn không tan hoặc ít tan trong nước, tan trong dung môi hữu cơ. Ngoại lệ: chất mạch ngắn có nhóm phân cực như C₂H₅OH, CH₃COOH, glucose tan tốt.
- ✦Kém bền nhiệt, dễ cháy: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O (t°). Đường đun lâu bị hoá đen (than).
- ✦Phản ứng hữu cơ thường chậm, không hoàn toàn, theo nhiều hướng (nhiều sản phẩm) ⇒ phải ghi rõ điều kiện, chỉ ra sản phẩm chính.
Hợp chất hữu cơ và hợp chất vô cơ
| Hữu cơ (phần lớn) | Vô cơ (nhiều chất) | |
|---|---|---|
| Liên kết chính | Cộng hoá trị | Ion hoặc cộng hoá trị |
| t° nóng chảy, t° sôi | Thấp (naphthalene 80 °C) | Thường cao (NaCl 801 °C) |
| Tan trong nước | Phần lớn không tan | Nhiều chất tan tốt |
| Khi đun, đốt | Dễ cháy, dễ phân huỷ | Thường không cháy |
| Tốc độ phản ứng | Chậm, nhiều sản phẩm | Thường nhanh, ít sản phẩm |
Dạng bài
Đốt cháy: chất có oxygen không?
- 1 Mọi C của chất đi vào CO₂, mọi H đi vào H₂O.
- 2 Đổi ra mol: nC = n(CO₂) = m/44; nH = 2·n(H₂O) = 2·m/18.
- 3 Tính mC = 12·nC, mH = 1·nH.
- 4 mO = mchất − mC − mH: lớn hơn 0 ⇒ có oxygen; bằng 0 ⇒ chỉ có C, H.
- 5 Kiểm tra: mC + mH + mO = mchất.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy oxygen trong sản phẩm làm oxygen của A: 3,2 g (trong CO₂) + 2,4 g (trong H₂O) = 5,6 g — lớn hơn cả 2,3 g A! Phần lớn oxygen đó đến từ không khí. Và quên nhân 2: nH = 0,15 mol ⇒ mO = 0,95 g (sai).
Đốt cháy hoàn toàn 2,3 g chất hữu cơ A thu được 4,4 g CO₂ và 2,7 g H₂O. A có chứa oxygen không? Tính tỉ lệ số mol C : H : O.
Hướng dẫn giải
3 🗂️ Phân loại hợp chất hữu cơ
Cần nhớ
- ✦Hydrocarbon chỉ gồm C và H: no (alkane: CH₄, C₂H₆), không no (alkene C₂H₄, alkyne C₂H₂), thơm (arene: benzene C₆H₆, toluene).
- ✦Dẫn xuất của hydrocarbon: thay H của hydrocarbon bằng nguyên tử/nhóm khác (O, N, halogen…). Loại dẫn xuất gọi theo nhóm chức.
- ✦Nhóm chức là nguyên tử hoặc nhóm nguyên tử gây ra tính chất hoá học đặc trưng của phân tử. Cùng nhóm chức ⇒ cùng kiểu phản ứng.
- ✦Một phân tử có thể có nhiều nhóm chức (glutamic acid có –NH₂ và hai –COOH).
Một số loại dẫn xuất và nhóm chức
| Loại | Nhóm chức | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dẫn xuất halogen | –X (F, Cl, Br, I) | CH₃Cl, C₂H₅Br |
| Alcohol | –OH (gắn C no) | CH₃OH, C₂H₅OH |
| Phenol | –OH gắn vòng benzene | C₆H₅OH |
| Ether | –O– | CH₃–O–CH₃ |
| Aldehyde | –CHO | HCHO, CH₃CHO |
| Ketone | >C=O (giữa hai gốc) | CH₃COCH₃ (acetone) |
| Carboxylic acid | –COOH | HCOOH, CH₃COOH |
| Ester | –COO– | HCOOCH₃, CH₃COOC₂H₅ |
| Amine | –NH₂, –NH–, >N– | CH₃NH₂, C₆H₅NH₂ |
Dạng bài
Xếp một chất vào đúng loại
- 1 Chỉ có C, H ⇒ hydrocarbon (xem có liên kết đôi, ba, vòng benzene không).
- 2 Có thêm nguyên tố khác ⇒ dẫn xuất: khoanh nhóm chức.
- 3 Phân biệt các nhóm có O: –OH (alcohol/phenol), –O– (ether), –CHO (aldehyde), C=O giữa hai C (ketone), –COOH (acid), –COO– giữa hai gốc (ester).
- 4 Thử lại: đếm hoá trị, C luôn 4 liên kết, O 2, N 3, H 1.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy C=O là gọi chung "aldehyde": CH₃COCH₃ là ketone (C=O giữa hai gốc), CH₃COOH là acid (–COOH), HCOOCH₃ là ester. Và C₆H₅OH là phenol, không phải alcohol (–OH gắn trực tiếp vòng benzene).
Xếp loại: C₂H₄, CH₃CHO, CH₃COCH₃, CH₃COOH, HCOOCH₃.
Hướng dẫn giải
4 📈 Nhóm chức và phổ hồng ngoại (IR)
Cần nhớ
- ✦Chiếu tia hồng ngoại qua mẫu: mỗi kiểu liên kết hấp thụ ở một vùng số sóng (cm⁻¹) riêng. Phổ IR vẽ độ truyền qua theo số sóng; mỗi chỗ "lõm" xuống là một vân hấp thụ.
- ✦Phổ IR dùng để dự đoán nhóm chức có trong phân tử (không cho biết khối lượng phân tử).
- ✦Nhớ ba vùng chính: O–H alcohol 3500–3200 cm⁻¹ (vân rộng); O–H acid 3300–2500 (rất rộng, chồng lên C–H); C=O 1780–1650 cm⁻¹ (vân mạnh, nhọn).
- ✦Thêm: C–H no 3000–2850; C–H của nhóm –CHO khoảng 2850–2700; N–H amine 3500–3300; C–O 1300–1000. Trục số sóng vẽ giảm dần từ trái sang phải.
Số sóng hấp thụ đặc trưng (làm tròn theo Bảng 10.2 SGK)
| Loại chất | Liên kết | Số sóng (cm⁻¹) |
|---|---|---|
| Alcohol | O–H | 3500 – 3200 (rộng) |
| Carboxylic acid | O–H · C=O | 3300 – 2500 (rất rộng) · 1780 – 1650 |
| Aldehyde | C=O · C–H (–CHO) | 1740 – 1685 · khoảng 2850 – 2700 |
| Ketone | C=O | khoảng 1715 (acetone) |
| Ester | C=O · C–O | 1750 – 1715 · 1300 – 1000 |
| Amine | N–H | 3500 – 3300 |
Dạng bài
Đọc phổ IR tìm nhóm chức
- 1 Nhìn vùng 3500 – 3200: có vân rộng ⇒ có O–H (alcohol); vân rất rộng kéo xuống tới 2500 ⇒ O–H của acid.
- 2 Nhìn vùng 1780 – 1650: có vân mạnh, nhọn ⇒ có C=O (aldehyde, ketone, acid, ester).
- 3 Kết hợp: O–H rất rộng và C=O ⇒ –COOH; C=O mà không có O–H ⇒ aldehyde, ketone hoặc ester (vân 2850 – 2700 ⇒ aldehyde).
- 4 Đối chiếu với công thức phân tử; thử lại: chất chọn có đủ mọi vân và không có vân nào "thừa".
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy vân ở khoảng 2950 cm⁻¹ là kết luận "có O–H": đó là C–H no (có ở hầu hết chất hữu cơ). Vân O–H alcohol nằm cao hơn (3500 – 3200) và rộng; vân C=O ở 1715 là C=O chứ không phải C–O (1300 – 1000).
Chất X có công thức C₃H₆O, là một trong ba chất: CH₂=CH–CH₂–OH, CH₃CH₂CHO, CH₃COCH₃. Phổ IR của X có vân mạnh ở 1715 cm⁻¹, không có vân trong vùng 3500 – 3200 cm⁻¹ và không có vân ở 2850 – 2700 cm⁻¹. X là chất nào?
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🍚 Tinh bột, đường, chất béo, protein trong bữa ăn đều là hợp chất hữu cơ: đun quá lửa thì cháy đen vì hợp chất hữu cơ kém bền nhiệt.
- ✦⛽ Xăng, gas (hydrocarbon) dễ cháy, dễ bay hơi: để xa nguồn lửa, không cất trong chai nước uống.
- ✦🧂 Muối ăn, baking soda (NaHCO₃) chứa hoặc không chứa carbon đều là chất vô cơ: tan tốt trong nước, không cháy.
- ✦🩺 Máy đo phổ IR giúp kiểm tra thuốc, phát hiện chất cấm, soát cồn trong hơi thở (vân C–H, O–H của ethanol).
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thuộc danh sách ngoại lệ vô cơ: CO, CO₂, H₂CO₃, muối carbonate, cyanide, carbide.
- ✦Hydrocarbon: công thức chỉ có C và H (CₓHᵧ). Có O, N, Cl… là dẫn xuất.
- ✦Phổ IR: "rộng ở trên 3200" ⇒ O–H; "nhọn, mạnh quanh 1700" ⇒ C=O; cả hai (O–H kéo xuống 2500) ⇒ acid.
- ✦Đốt cháy: nC = n(CO₂), nH = 2n(H₂O), mO = m − mC − mH.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Xếp CO₂, Na₂CO₃, CaC₂, NaCN vào hợp chất hữu cơ chỉ vì có C.
- ✦Nói "hợp chất hữu cơ đều không tan trong nước": C₂H₅OH, CH₃COOH tan vô hạn, glucose tan tốt.
- ✦Quên nhân 2 khi đổi H₂O ra H: 2,7 g H₂O cho nH = 0,3 mol, không phải 0,15.
- ✦Gọi CH₃COCH₃ là aldehyde, C₆H₅OH là alcohol, HCOOCH₃ là acid (thật ra ketone, phenol, ester).
- ✦Đọc vân C–H ở 2950 cm⁻¹ thành O–H; hoặc nghĩ phổ IR cho biết khối lượng phân tử (đó là phổ khối lượng — bài 12).
- ✦Dùng 22,4 L/mol: 0,2 mol CO₂ ra 4,48 L thay vì 4,96 L (24,79 L/mol ở đkc).
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Khối lượng nguyên tố: mC + mH + mO = mchất (1,2 + 0,3 + 0,8 = 2,3 g).
- ✦Nguyên tố C, H: n(CO₂) = nC trong chất; 2n(H₂O) = nH trong chất (0,1 mol C₂H₅OH ⇒ 0,2 mol CO₂, 0,3 mol H₂O).
- ✦Hoá trị: C luôn 4 liên kết, O 2, N 3, H 1 — viết công thức cấu tạo xong thì đếm lại.
- ✦Phương trình cháy: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O (C 2 = 2, H 6 = 6, O 7 = 7).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hữu cơ hay vô cơ
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây không phải hợp chất hữu cơ?
- 2Thông hiểu Cho các chất: C₆H₁₂O₆, C₁₂H₂₂O₁₁, C₂H₂, CO₂, CaCO₃, CH₃Cl, NaCN, CO(NH₂)₂. Số hợp chất hữu cơ là .
- 3Thông hiểu
Đối tượng nghiên cứu của hoá học hữu cơ là
- 4Thông hiểu
CaC₂ (đất đèn) có chứa carbon nhưng được xếp vào hợp chất vô cơ vì
Đặc điểm chung và phân tích nguyên tố
- 1Nhận biết
Đặc điểm nào đúng với phần lớn hợp chất hữu cơ?
- 2Thông hiểu
Vì sao khi viết phương trình phản ứng hữu cơ phải ghi rõ điều kiện và chỉ ra sản phẩm chính?
- 3Thông hiểu Phần trăm khối lượng carbon trong methane CH₄ là % (C = 12, H = 1).
- 4Vận dụng
Đốt cháy hoàn toàn 3,0 g chất hữu cơ X thu được 4,4 g CO₂ và 1,8 g H₂O. Khối lượng oxygen có trong 3,0 g X là
- 5Vận dụng Đốt cháy hoàn toàn 0,1 mol ethanol C₂H₅OH. Thể tích CO₂ thu được ở đkc (25 °C, 1 bar; 24,79 L/mol) là L (làm tròn hai chữ số thập phân).
Phân loại theo nhóm chức
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là hydrocarbon?
- 2Thông hiểu
Hợp chất CH₃COOH có nhóm chức
- 3Thông hiểu Cho các chất: CH₄, C₂H₄, C₂H₅OH, C₆H₆, CH₃Cl, CH₃COOH, C₂H₂, HCHO. Số hydrocarbon là .
- 4Thông hiểu
Chất CH₃–O–CH₃ thuộc loại
Đọc phổ hồng ngoại
- 1Nhận biết
Phổ hồng ngoại (IR) thường được dùng để
- 2Thông hiểu
Trên phổ IR, vân hấp thụ mạnh, nhọn ở khoảng 1715 cm⁻¹ là đặc trưng của liên kết
- 3Thông hiểu
Ba chất X, Y, Z là ethanol, acetone, acetic acid (không theo thứ tự). Vân hấp thụ chính trên phổ IR: Ghép đúng là
- 4Vận dụng
Chất X (C₃H₆O) là một trong các chất CH₂=CH–CH₂–OH, CH₃CH₂CHO, CH₃COCH₃, CH₃–O–CH=CH₂. Phổ IR của X có vân mạnh ở 1715 cm⁻¹, không có vân ở 3500 – 3200 cm⁻¹ và ở 2850 – 2700 cm⁻¹. X là
Thí nghiệm và số liệu
- 1Thông hiểu
Bốn chất rắn X, Y, Z, T được thử nhiệt độ nóng chảy, độ tan trong nước và đốt trên ngọn lửa (trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Hai chất nào nhiều khả năng là hợp chất hữu cơ?
- 2Vận dụng
Trộn chất hữu cơ X với CuO rồi nung nóng (trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Hơi và khí sinh ra dẫn qua bông tẩm CuSO₄ khan thì bông hoá xanh, rồi dẫn vào nước vôi trong thì nước vôi vẩn đục. Kết luận đúng là
- 3Vận dụng Đốt cháy hoàn toàn 1,4 g chất hữu cơ Y thu được 4,4 g CO₂ và 1,8 g H₂O. Khối lượng oxygen trong 1,4 g Y là g (Y là hydrocarbon nếu đáp số bằng 0).
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Dãy nào gồm toàn hợp chất hữu cơ?
- 2Thông hiểu
Benzene C₆H₆ thuộc loại
- 3Vận dụng
Đốt cháy hoàn toàn 1,6 g methane CH₄. Thể tích CO₂ thu được ở đkc (24,79 L/mol) là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Đặt vào ba chén sứ lượng nhỏ: (1) muối ăn NaCl, (2) đường saccharose, (3) naphthalene (băng phiến). Đun nóng đều ba chén trên đèn cồn (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Quan sát: naphthalene chảy lỏng rất nhanh; đường chảy ra rồi hoá đen; muối ăn không đổi.
a)Naphthalene và đường nóng chảy ở nhiệt độ thấp vì các phân tử của chúng giữ nhau bằng lực yếu.
b)Đường hoá đen chứng tỏ hợp chất hữu cơ kém bền nhiệt, bị phân huỷ tạo carbon.
c)Muối ăn không nóng chảy vì NaCl là hợp chất cộng hoá trị rất bền.
d)Naphthalene tan tốt trong nước vì là hợp chất hữu cơ có t° nóng chảy thấp.
- 2Vận dụng
Đốt cháy hoàn toàn 2,3 g chất hữu cơ A thu được 4,4 g CO₂ và 2,7 g H₂O (C = 12, H = 1, O = 16).
a)Khối lượng carbon trong 2,3 g A là 1,2 g.
b)A có chứa oxygen, khối lượng oxygen trong 2,3 g A là 0,8 g.
c)Số mol nguyên tử hydrogen trong A bằng số mol H₂O, tức 0,15 mol.
d)Oxygen trong CO₂ và H₂O đều đến từ A nên khối lượng oxygen trong A là 3,2 + 2,4 = 5,6 g.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các chất: CH₃Cl, C₂H₅OH, C₂H₆, CH₃CHO, C₆H₆, CH₃COOH, C₂H₄, CH₃NH₂. Có bao nhiêu chất là dẫn xuất của hydrocarbon? Đáp số:
- 2Thông hiểu Phần trăm khối lượng carbon trong ethanol C₂H₅OH là bao nhiêu phần trăm (làm tròn một chữ số thập phân; C = 12, H = 1, O = 16)? Đáp số:
- 3Vận dụng Cho các chất: CH₃OH, CH₃CHO, CH₃COCH₃, CH₃COOH, C₂H₆, HCOOCH₃. Có bao nhiêu chất có vân hấp thụ mạnh trong vùng 1780 – 1650 cm⁻¹ trên phổ IR? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi chất nào là hợp chất hữu cơ (bẫy CO₂, carbonate, carbide, cyanide), đặc điểm chung, xếp chất vào hydrocarbon hay dẫn xuất, nhận nhóm chức.
- •Phần II, III có thể cho một phổ IR hoặc bảng vân hấp thụ để chọn nhóm chức, đếm số chất có C=O hay O–H, hoặc bài đốt cháy hỏi chất có oxygen không (mO = m − mC − mH).
- •Bài này mở đầu chương 3: nối thẳng sang bài 11 (tách, tinh chế), bài 12 (công thức phân tử, phổ khối lượng) và mọi bài hữu cơ sau (alkane, alcohol, carbonyl, carboxylic acid); lớp 12 dùng lại nhóm chức ester, amine, amino acid.
Phương pháp tách biệt và tinh chế hợp chất hữu cơ