Cơ cấu, vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố dịch vụ
Trình bày được cơ cấu ba nhóm dịch vụ, vai trò và đặc điểm của dịch vụ; phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển, phân bố dịch vụ; đọc bảng cơ cấu GDP và tính nhanh thay đổi tỉ trọng như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 10 (bộ thống nhất): Bài 33
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dịch vụ là hoạt động mang tính xã hội, tạo ra sản phẩm phần lớn vô hình (phi vật chất) để thoả mãn nhu cầu sản xuất và đời sống. Kinh tế càng phát triển, càng có nhiều ngành dịch vụ mới.
- 2Ba nhóm theo người được phục vụ: dịch vụ kinh doanh (tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, vận tải hàng hoá, bán buôn, bán lẻ) · dịch vụ tiêu dùng (y tế, giáo dục, thể thao, du lịch, bưu chính viễn thông) · dịch vụ công (hành chính công, thủ tục hành chính).
- 3Vai trò: sản xuất, phân phối thông suốt, hiệu quả, giảm rủi ro; thúc đẩy phân công lao động, chuyển dịch cơ cấu kinh tế; tăng thu nhập; nâng cao đời sống; khai thác tài nguyên hiệu quả, bảo vệ môi trường; tăng cường toàn cầu hoá, hội nhập.
- 4Đặc điểm: sản phẩm phần lớn phi vật chất nên khó đánh giá chất lượng, quy mô; cung cấp và tiêu dùng thường diễn ra đồng thời; khoa học – công nghệ làm đổi hình thức, cơ cấu, chất lượng. Nhân tố: vị trí, tự nhiên (trực tiếp tới một số loại hình), kinh tế – xã hội là quan trọng nhất.
- 5Tính nhanh từ bảng cơ cấu GDP: thay đổi tỉ trọng = tỉ trọng năm sau − năm trước (điểm phần trăm); tổng các nhóm = 100 %; thế giới 2000 → 2019 dịch vụ 64,1 % → 67,9 %, tăng 3,8 điểm.
👀 Nhìn là hiểu
Thành phố sơ đồ ba khu tự chạy: đồng tiền chạy từ nhà máy tới ngân hàng và xe tải chở hàng (dịch vụ kinh doanh), người đi học, khám bệnh, du lịch (tiêu dùng), người dân làm giấy tờ (công), rồi hai hàng cột cơ cấu GDP 2000 và 2019. Bấm "Tự chơi": kéo 9 thẻ hoạt động lên đúng khu (một thẻ bẫy là trồng lúa). Thanh kéo bên cạnh đổi cơ cấu GDP giữa năm 2000 và 2019.
Nhà máy cần vốn, vận chuyển và nơi bán hàng.
1 🧩 Cơ cấu: ba nhóm dịch vụ
Cần nhớ
- ✦Dịch vụ là những hoạt động mang tính xã hội, tạo ra sản phẩm phần lớn là vô hình (phi vật chất) nhằm thoả mãn các nhu cầu trong sản xuất và đời sống của con người.
- ✦Cơ cấu ngành rất đa dạng, phức tạp. Kinh tế càng phát triển, xã hội càng tiến bộ, văn minh thì càng xuất hiện nhiều ngành dịch vụ mới.
- ✦Chia ba nhóm: dịch vụ kinh doanh, dịch vụ tiêu dùng, dịch vụ công. Cách nhớ nhanh: hỏi "ai được phục vụ?" — doanh nghiệp, từng người, hay cả xã hội.
Ba nhóm dịch vụ (theo SGK)
| Nhóm | Phục vụ ai | Ví dụ SGK nêu |
|---|---|---|
| Dịch vụ kinh doanh | Hoạt động sản xuất – kinh doanh | Tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, vận tải hàng hoá, bán buôn, bán lẻ |
| Dịch vụ tiêu dùng | Nhu cầu của từng người, hộ gia đình | Y tế, giáo dục, thể dục thể thao, du lịch, bưu chính viễn thông |
| Dịch vụ công | Toàn xã hội, do Nhà nước tổ chức | Hành chính công, thủ tục hành chính |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Bệnh viện, trường học là dịch vụ công" — sai theo cách chia của bài: y tế, giáo dục là dịch vụ tiêu dùng; dịch vụ công là hành chính công, thủ tục hành chính (làm căn cước là công, đi khám răng là tiêu dùng).
- ✦"Bán lẻ là dịch vụ tiêu dùng" — SGK xếp bán lẻ cùng bán buôn vào dịch vụ kinh doanh; bưu chính viễn thông thì xếp ở dịch vụ tiêu dùng.
- ✦"Dịch vụ là ngành phụ, chỉ phát triển sau công nghiệp" — sai: dịch vụ đi cùng mọi ngành (nhà máy cần vốn vay, bảo hiểm, vận chuyển, nơi bán hàng) và là khu vực lớn nhất của kinh tế thế giới.
Dạng bài
Xếp một hoạt động vào nhóm dịch vụ
- 1 Trước hết hỏi: hoạt động này có tạo ra sản phẩm phi vật chất không? Trồng lúa, làm ra chiếc điện thoại là sản xuất vật chất ⇒ không phải dịch vụ.
- 2 Hỏi tiếp: ai được phục vụ chủ yếu? Doanh nghiệp ⇒ kinh doanh · từng cá nhân ⇒ tiêu dùng · toàn xã hội, do Nhà nước làm thủ tục ⇒ công.
- 3 Đối chiếu danh sách SGK (tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, vận tải hàng hoá, bán buôn, bán lẻ · y tế, giáo dục, thể thao, du lịch, bưu chính viễn thông · hành chính công).
- 4 Kiểm tra: một hoạt động chỉ nằm ở một nhóm; nếu thấy hai nhóm cùng hợp, quay lại danh sách SGK ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "trường học, bệnh viện" là xếp luôn vào dịch vụ công vì "do Nhà nước lập"; hoặc xếp "bán lẻ" vào tiêu dùng — cả hai đều lệch với cách chia của SGK.
Xếp các hoạt động sau vào nhóm dịch vụ: (a) ngân hàng cho nhà máy vay vốn; (b) học ở trường phổ thông; (c) làm thủ tục cấp giấy khai sinh; (d) trồng lúa.
Hướng dẫn giải
2 🌐 Vai trò của dịch vụ
Cần nhớ
- ✦Kinh tế: giúp sản xuất, phân phối diễn ra thông suốt, hiệu quả cao, giảm rủi ro; thúc đẩy phân công lao động, hình thành cơ cấu lao động và cơ cấu kinh tế hợp lí, thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá; góp phần tăng thu nhập quốc dân và thu nhập của cá nhân.
- ✦Xã hội: giúp các lĩnh vực đời sống xã hội và sinh hoạt công cộng diễn ra thuận lợi, nâng cao đời sống con người.
- ✦Môi trường: góp phần khai thác, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.
- ✦Quốc tế: giúp tăng cường toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế.
Ngân hàng cho vay vốn, công ty bảo hiểm, hãng vận tải giúp nhà máy sản xuất và bán hàng thông suốt; thương mại điện tử giảm rủi ro, nối người bán với người mua.
Trường học, bệnh viện nâng cao đời sống; hàng không, viễn thông, du lịch đưa người và thông tin đi khắp thế giới, thúc đẩy hội nhập.
3 🔎 Đặc điểm của dịch vụ
Cần nhớ
- ✦Sản phẩm dịch vụ phần lớn là phi vật chất ⇒ việc đánh giá chất lượng và quy mô khó hơn so với nông nghiệp, công nghiệp.
- ✦Cung cấp và tiêu dùng (hưởng thụ) dịch vụ thường diễn ra đồng thời — buổi học, lần khám bệnh, chuyến bay vừa được tạo ra vừa được dùng.
- ✦Sự phát triển của khoa học – công nghệ làm thay đổi hình thức, cơ cấu, chất lượng dịch vụ (ngân hàng số, học trực tuyến, thương mại điện tử).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Sản phẩm dịch vụ làm sẵn rồi cất kho như hàng hoá" — sai: ghế trống trên chuyến bay hôm nay không để dành bán cho ngày mai được, nên khách sạn, hãng bay phải giảm giá vào mùa thấp điểm.
- ✦"Mọi dịch vụ đều phụ thuộc chặt chẽ vào đất đai, khí hậu" — sai: đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu của nông nghiệp; dịch vụ chỉ có một số loại hình (du lịch, giao thông vận tải) chịu tác động trực tiếp của tự nhiên.
4 🧭 Nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và phân bố
Các nhân tố (SGK)
| Nhân tố | Tác động | Ví dụ minh hoạ |
|---|---|---|
| Vị trí địa lí | Thu hút vốn đầu tư, lao động chất lượng cao, tiếp cận thị trường ngoài; thực hiện toàn cầu hoá, hội nhập | Thành phố cảng, cửa ngõ thành trung tâm tài chính, thương mại |
| Tự nhiên | Tác động trực tiếp tới một số loại hình: giao thông vận tải, du lịch… | Bãi biển đẹp, khí hậu dễ chịu ⇒ du lịch biển phát triển |
| Trình độ phát triển kinh tế | Quyết định định hướng, trình độ, quy mô dịch vụ | Nước thu nhập cao có nhiều ngành dịch vụ mới |
| Dân số, lao động | Ảnh hưởng tốc độ, cơ cấu, mạng lưới dịch vụ | Đô thị đông dân: dày đặc trường học, bệnh viện, cửa hàng |
| Vốn đầu tư, khoa học – công nghệ | Ảnh hưởng quy mô, trình độ dịch vụ | Ngân hàng số, thương mại điện tử cần vốn và công nghệ |
| Thị trường | Ảnh hưởng hướng phát triển, tốc độ, quy mô | Nhu cầu du lịch tăng ⇒ thêm khách sạn, hãng lữ hành |
Cần nhớ
- ✦Nhân tố kinh tế – xã hội có ý nghĩa quan trọng nhất (trình độ phát triển kinh tế; dân số, lao động; vốn, khoa học – công nghệ; thị trường). Tự nhiên chỉ tác động trực tiếp tới một số loại hình.
- ✦Hệ quả dễ thấy: dịch vụ tập trung ở các đô thị lớn, nơi dân cư đông, thu nhập cao, nhiều doanh nghiệp.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tự nhiên là nhân tố quyết định dịch vụ" — sai: thành phố lớn không có biển, núi vẫn là trung tâm dịch vụ hàng đầu vì kinh tế – xã hội (dân cư, thu nhập, vốn).
- ✦Câu "vì sao dịch vụ tập trung ở đô thị" phải trả lời bằng nhân tố: dân cư đông, thu nhập cao, nhiều doanh nghiệp ⇒ thị trường lớn; không trả lời "vì có nhiều khoáng sản".
5 📊 Đọc bảng 33: cơ cấu GDP thế giới
Cơ cấu GDP thế giới theo ngành kinh tế (%, SGK bảng 33)
| Năm | Nông, lâm, thuỷ sản | Công nghiệp và xây dựng | Dịch vụ |
|---|---|---|---|
| 2000 | 5,2 | 30,7 | 64,1 |
| 2019 | 4,2 | 27,9 | 67,9 |
Dạng bài
Đọc bảng cơ cấu GDP
- 1 Kiểm tra tổng mỗi hàng bằng 100 % (5,2 + 30,7 + 64,1 = 100,0) để biết đây là bảng cơ cấu.
- 2 Tìm nhóm có tỉ trọng lớn nhất từng năm (dịch vụ) và xem nó tăng hay giảm: thay đổi = năm sau − năm trước.
- 3 Nhận xét đủ ba nhóm: dịch vụ tăng 3,8 điểm; công nghiệp – xây dựng giảm 2,8 điểm; nông, lâm, thuỷ sản giảm 1,0 điểm.
- 4 Kiểm tra: tổng các thay đổi phải bằng 0 (+3,8 − 2,8 − 1,0 = 0) ✓. Đơn vị của thay đổi là điểm phần trăm, không phải %.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "tăng 3,8 %" (đúng là 3,8 điểm phần trăm); hoặc lấy 67,9 : 64,1 ≈ 1,06 rồi nói "dịch vụ gấp 1,06 lần công nghiệp" — đó là so dịch vụ hai năm, không phải so hai ngành.
Dựa vào bảng 33, tính mức thay đổi tỉ trọng của dịch vụ từ năm 2000 đến năm 2019 và cho biết dịch vụ gấp bao nhiêu lần công nghiệp, xây dựng năm 2019 (làm tròn một chữ số thập phân).
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cơ cấu dịch vụ
- 1Nhận biết
Sản phẩm của ngành dịch vụ phần lớn là
- 2Nhận biết
Theo SGK, dịch vụ thường được chia thành ba nhóm
- 3Thông hiểu
Ngân hàng cho doanh nghiệp vay vốn thuộc nhóm
- 4Thông hiểu
Hoạt động nào sau đây thuộc dịch vụ công?
Vai trò
- 1Thông hiểu
Vai trò về kinh tế của dịch vụ là
- 2Nhận biết
Ngoài vai trò kinh tế, dịch vụ còn giúp
- 3Vận dụng
Một công ty vận tải, bảo hiểm và ngân hàng giúp nhà máy đưa hàng ra nước ngoài thuận lợi. Ví dụ này minh hoạ vai trò
Đặc điểm
- 1Thông hiểu
Việc đánh giá chất lượng và quy mô dịch vụ thường khó hơn nông nghiệp, công nghiệp chủ yếu vì
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào sau đây đúng với dịch vụ?
- 3Vận dụng
Ghế trống trên một chuyến bay hôm nay không thể để dành bán cho ngày mai. Điều này cho thấy
Nhân tố ảnh hưởng
- 1Nhận biết
Nhân tố có ý nghĩa quan trọng nhất tới sự phát triển và phân bố dịch vụ là
- 2Thông hiểu
Địa hình, khí hậu tác động trực tiếp tới hoạt động của loại hình dịch vụ nào?
- 3Thông hiểu
Dịch vụ thường tập trung ở các đô thị lớn chủ yếu vì
- 4Vận dụng
Một thị xã có dân số trẻ tăng nhanh, thu nhập người dân được cải thiện. Nên ưu tiên mở rộng loại dịch vụ nào?
Đọc bảng cơ cấu GDP
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: (NN: nông, lâm, thuỷ sản; CN–XD: công nghiệp và xây dựng; DV: dịch vụ; đơn vị %) Tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản năm 2019 giảm điểm phần trăm so với năm 2000.
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng: (NN: nông, lâm, thuỷ sản; CN–XD: công nghiệp và xây dựng; DV: dịch vụ; đơn vị %) Tổng tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản và công nghiệp, xây dựng năm 2019 là %.
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng: (NN: nông, lâm, thuỷ sản; CN–XD: công nghiệp và xây dựng; DV: dịch vụ; đơn vị %) Nhận xét nào đúng về cơ cấu GDP thế giới từ năm 2000 đến năm 2019?
- 4Vận dụng Giả sử GDP thế giới năm 2019 là 100 nghìn tỉ USD (số liệu minh hoạ). Với tỉ trọng dịch vụ 67,9 % ở bảng trên, dịch vụ tạo ra nghìn tỉ USD.
- 5Vận dụng Dựa vào bảng: (NN: nông, lâm, thuỷ sản; CN–XD: công nghiệp và xây dựng; DV: dịch vụ; đơn vị %) Năm 2019, tỉ trọng dịch vụ gấp bao nhiêu lần công nghiệp, xây dựng? (làm tròn một chữ số thập phân)
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nhóm hoạt động nào sau đây đều thuộc dịch vụ tiêu dùng theo SGK?
- 2Vận dụng
Nước A có thu nhập cao, nước B có thu nhập thấp. Nhận định nhiều khả năng đúng là
- 3Thông hiểu
Sự phát triển của khoa học – công nghệ làm ngành dịch vụ
- 4Vận dụng
Du lịch biển phụ thuộc rõ vào tự nhiên, còn tài chính ngân hàng thì ít, vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng cơ cấu GDP thế giới theo ngành kinh tế (%): (NN: nông, lâm, thuỷ sản; CN–XD: công nghiệp và xây dựng; DV: dịch vụ; đơn vị %)
a)Năm 2000 và năm 2019, dịch vụ đều chiếm tỉ trọng lớn nhất trong cơ cấu GDP thế giới.
b)Tỉ trọng công nghiệp, xây dựng tăng từ năm 2000 đến năm 2019.
c)Tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản giảm 1,0 điểm phần trăm.
d)Năm 2019, tỉ trọng dịch vụ gấp hơn 3 lần công nghiệp, xây dựng.
- 2Vận dụng
Xét về cơ cấu, đặc điểm và nhân tố của ngành dịch vụ, cho các nhận định sau:
a)Y tế, giáo dục thuộc nhóm dịch vụ tiêu dùng.
b)Làm thủ tục cấp giấy khai sinh thuộc nhóm dịch vụ kinh doanh.
c)Điều kiện tự nhiên là nhân tố có ý nghĩa quan trọng nhất tới phát triển và phân bố dịch vụ.
d)Nơi dân cư đông, thu nhập cao thường có mạng lưới dịch vụ dày đặc và đa dạng hơn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: (NN: nông, lâm, thuỷ sản; CN–XD: công nghiệp và xây dựng; DV: dịch vụ; đơn vị %) Tỉ trọng dịch vụ năm 2019 tăng bao nhiêu điểm phần trăm so với năm 2000? Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng trên, tỉ trọng công nghiệp, xây dựng năm 2019 giảm bao nhiêu điểm phần trăm so với năm 2000? Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng trên, tổng tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản và công nghiệp, xây dựng năm 2000 là bao nhiêu %? Đáp số:
- 4Vận dụng Với bảng trên, năm 2019 tỉ trọng dịch vụ gấp bao nhiêu lần tỉ trọng nông, lâm, thuỷ sản? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Giả sử GDP thế giới năm 2000 là 40 nghìn tỉ USD (số liệu minh hoạ). Với tỉ trọng dịch vụ 64,1 %, dịch vụ tạo ra bao nhiêu nghìn tỉ USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Nước A có GDP 800 tỉ USD, trong đó dịch vụ chiếm 62,5 % (số liệu minh hoạ). Giá trị dịch vụ của nước A là bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Đề kiểm tra lớp 10 theo dạng đề tốt nghiệp. Phần I thường hỏi: xếp hoạt động vào ba nhóm dịch vụ (y tế, giáo dục ở tiêu dùng; thủ tục hành chính ở công), vai trò, đặc điểm "phi vật chất, cung cấp và tiêu dùng đồng thời", nhân tố quan trọng nhất là kinh tế – xã hội.
- •Phần II hay cho bảng cơ cấu GDP 2000 và 2019: ý dễ mất điểm là nói "tăng 3,8 %" thay vì điểm phần trăm, nhầm nhóm giảm (công nghiệp – xây dựng giảm nhiều nhất), hoặc so sai hai ngành.
- •Phần III: thay đổi tỉ trọng (điểm phần trăm), tổng các nhóm, gấp bao nhiêu lần, giá trị = GDP × tỉ trọng. Bài này nối với bài 22 (cơ cấu kinh tế, GDP), bài 34 – 37 (từng ngành dịch vụ) và phần ngành dịch vụ ở Địa lí 12.
Địa lí ngành giao thông vận tải