Kinh tế và pháp luật lớp 10
Bài 10 · Cơ bản

Lập kế hoạch tài chính cá nhân

Phân biệt được kế hoạch tài chính cá nhân ngắn hạn, trung hạn, dài hạn, kể đúng bốn bước lập kế hoạch và tự chia được một khoản thu nhập theo quy tắc thu chi.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 10

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Kế hoạch tài chính cá nhân là bản kế hoạch thu chi giúp quản lí tiền bạc của cá nhân: các quyết định về thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư để đạt mục tiêu tài chính.
  • 2Chia theo thời gian: ngắn hạn (dưới 3 tháng) · trung hạn (từ 3 đến 6 tháng) · dài hạn (từ 6 tháng trở lên, gồm cả các mục tiêu ngắn hạn, trung hạn để đi từng bước).
  • 3Tầm quan trọng: cân nhắc khoản chi cần thiết, chủ động nắm tình hình tài chính, chi tiêu lành mạnh (không lãng phí, thâm hụt, nợ nần), có tiền tiết kiệm, được mọi người tôn trọng.
  • 4Bốn bước: ① xác định mục tiêu và thời hạn · ② theo dõi, kiểm soát thu chi · ③ thiết lập quy tắc thu chi · ④ tuân thủ kế hoạch, điều chỉnh khi cần.
  • 5Mạch nhớ: mục tiêu → ghi sổ thu chi → chia tiền theo quy tắc → làm đúng, sai thì chỉnh. Tiết kiệm không được cắt khoản thiết yếu; kiếm thêm không được bỏ học.

👀 Nhìn là hiểu

Tự chạy 4 cảnh: bạn K nhận 3 triệu đồng, chia theo quy tắc 80 – 13 – 7, theo dõi từng tháng (tháng 3 có khoản chi đột xuất làm hụt tiết kiệm), rồi điều chỉnh ở tháng 4 – 5 để đủ mục tiêu. Bấm "Tự chơi": kéo từng việc vào đúng bước của bậc thang lập kế hoạch; có một thẻ không thuộc bước nào vì cắt khoản thiết yếu.

K nhận 3 triệu đồng mỗi tháng.

Cảnh 1/4 · Thu nhập. K là nhân vật minh hoạ theo bạn M trong SGK; chỉ quy tắc 80 – 13 – 7 và bảng thu chi là số liệu SGK.

1 🧾 Kế hoạch tài chính cá nhân là gì

Cần nhớ

  • ✦Tài chính cá nhân là những vấn đề về thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm… của mỗi người. Học sinh cũng có: tiền bố mẹ cho, tiền làm thêm, khoản chi cho ăn ở, học tập, vui chơi.
  • ✦Kế hoạch tài chính cá nhân là bản kế hoạch thu chi giúp quản lí tiền bạc của cá nhân, gồm các quyết định về hoạt động tài chính như thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư… để thực hiện mục tiêu tài chính của mình.
  • ✦Ví dụ SGK: H vừa đi học vừa làm thêm, quản lí nguồn thu (chu cấp, học bổng, tiền công) và chi tiêu chặt chẽ để đặt mục tiêu tiết kiệm 3 triệu đồng học ngoại ngữ — nhờ vậy 3 năm vẫn vững vàng.
❌ Chi tiêu không kế hoạch

Thích gì mua nấy, tiêu hết tiền bố mẹ cho, có khi phải vay mượn. Như Q trong SGK: nhà thuận lợi nên ít quan tâm, có lúc hết cả tiền đóng học phí.

✅ Chi tiêu có kế hoạch

Biết mình có bao nhiêu, cần chi gì trước, để lại bao nhiêu. Như H: ghi chép chi tiêu hằng ngày, không lãng phí, không nợ nần, lại có tiền tiết kiệm.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Lập kế hoạch tài chính chỉ để tiết kiệm" — chưa đủ. Kế hoạch còn cân đối thu chi, tăng thu nhập, đầu tư và có phương án dự phòng.
  • ✦Kế hoạch tài chính không phải việc của người giàu hay người lớn. Người có thu nhập cao cũng cần (như cô X trong SGK giữ thói quen lập kế hoạch tỉ mỉ), học sinh có tiền tiêu vặt cũng nên có.
  • ✦Kế hoạch là bản thu chi của cá nhân, không phải bản "danh sách thứ muốn mua".

2 ⏳ Các loại kế hoạch tài chính cá nhân

Chia theo thời gian thực hiện

LoạiThời gianĐặc điểm mục tiêuVí dụ trong SGK
Ngắn hạnDưới 3 thángCân đối chi tiêu với mức thu nhập đang có, hoặc tiết kiệm một khoản nhỏBộ vợt cầu lông tặng em giá khoảng 500.000 đồng, M đã có 300.000 đồng, còn 200.000 đồng tiết kiệm trong 20 ngày (mỗi ngày 10.000 đồng)
Trung hạnTừ 3 đến 6 thángCân đối thu chi trong tiêu dùng, hoặc tiết kiệm một khoản nhỏH dành 5 tháng tiết kiệm để về thăm gia đình, ghi chép thu chi, cắt khoản không cần thiết, làm thêm theo giờ
Dài hạnTừ 6 tháng trở lênCó được khoản tiền lớn để thực hiện dự định tương lai; bao gồm kế hoạch ngắn hạn, trung hạn để từng bước đạt mục tiêuM cả năm học lớp 9 tiết kiệm 1,5 triệu đồng học bồi dưỡng tiếng Anh: mỗi tháng 100.000 đồng + xin mẹ 5 chú gà con nuôi 4 tháng để bán

Cần nhớ

  • ✦Độ dài thực tế khác nhau tuỳ điều kiện mỗi người; với lứa tuổi học sinh, thời gian phân định các loại kế hoạch này cũng ngắn hơn (theo SGK).
  • ✦Kế hoạch dài hạn không tách rời ngắn hạn, trung hạn: nó là nhiều chặng nhỏ nối nhau (như M: mỗi tháng 100.000 đồng là ngắn hạn, nuôi gà 4 tháng là trung hạn, cả năm là dài hạn).

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Chỉ nhìn số tiền để phân loại — sai. Phân loại theo thời gian thực hiện: kế hoạch dành 200.000 đồng trong 20 ngày của M là ngắn hạn; tiết kiệm 5 tháng của H là trung hạn, dù số tiền ít hay nhiều.
  • ✦Nhầm "kế hoạch dài hạn" với "chỉ có một mục tiêu lớn": SGK nói dài hạn bao gồm cả mục tiêu ngắn hạn, trung hạn.

Dạng bài

Xếp một mục tiêu vào ngắn hạn, trung hạn hay dài hạn

  1. 1 Gạch thời gian cần để đạt mục tiêu (ngày, tuần, tháng).
  2. 2 Đổi ra tháng: dưới 3 tháng ⇒ ngắn hạn · từ 3 đến 6 tháng ⇒ trung hạn · từ 6 tháng trở lên ⇒ dài hạn.
  3. 3 Kiểm tra mục tiêu: chỉ cân đối thu chi/khoản nhỏ (ngắn, trung hạn) hay khoản tiền lớn có nhiều chặng (dài hạn).

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy khoản tiền nhỏ (800.000 đồng) rồi kết luận "ngắn hạn" — phải nhìn thời gian 9 tháng.

🚲
Làm mẫu

Lên lớp 10, M ở trọ xa nhà. M đặt mục tiêu 9 tháng khi kết thúc năm học sẽ có 800.000 đồng mua xe đạp mới. Đây là loại kế hoạch nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🌱 Tầm quan trọng của việc lập kế hoạch

Cần nhớ — lập và thực hiện kế hoạch giúp mỗi người

  • ✦Tính toán, cân nhắc nên dành những khoản chi cần thiết cho đời sống, học tập.
  • ✦Chủ động nắm chắc tình hình tài chính của bản thân để điều chỉnh cho phù hợp.
  • ✦Duy trì chi tiêu lành mạnh: không lãng phí, không thâm hụt hay nợ nần, còn tiết kiệm để thực hiện các mục tiêu quan trọng khác ⇒ tự chủ trong cuộc sống.
  • ✦Được mọi người tôn trọng, quý mến (như H được bạn bè nể phục).

Hai bạn trong SGK: H có kế hoạch, Q không

H (có kế hoạch)Q (không có kế hoạch)
Chi tiêuCân nhắc khoản cần thiết cho đời sống, học tập, tuân thủ kế hoạchThoải mái mua thứ mình muốn
Kết quảKhông lãng phí, không thâm hụt, không nợ nần, còn tiết kiệmCó khi tiêu hết cả tiền bố mẹ cho đóng học phí, phải hỏi vay H
Sau cùngĐược tự chủ, được bạn bè nể phụcNể phục H và tự nhủ phải lập kế hoạch cho riêng mình

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Lập kế hoạch rồi thì không dám tiêu gì" — sai. Như K trong SGK, sống tằn tiện đến mức sợ tiêu tiền là không đúng tinh thần kế hoạch: kế hoạch dành chỗ cho các khoản chi cần thiết.
  • ✦Đề hay cho tình huống "có thu nhập cao nên không cần lập kế hoạch" — sai, kế hoạch tỉ mỉ vẫn là thói quen tốt (cô X trong SGK).
  • ✦Tăng thu nhập là một nội dung, không phải nội dung quan trọng nhất; không được vì kiếm tiền mà quên học tập (xem bước 2).

4 🪜 Bốn bước lập kế hoạch tài chính cá nhân

Bốn bước — M làm gì ở mỗi bước

BướcViệc cần làmM trong SGK
1. Xác định mục tiêu và thời hạnĐánh giá năng lực tài chính, nhìn những điều thiết yếu, đặt mục tiêu ngắn – trung – dài hạn và cân nhắc ý nghĩa của mục tiêuCân đối thu chi mỗi tháng; 3 tháng tiết kiệm 400.000 đồng mừng thọ ông bà dịp Tết; 9 tháng có 800.000 đồng mua xe đạp
2. Theo dõi và kiểm soát thu chiGhi đủ các khoản thu và chi, tách chi thiết yếu (thứ cần) với chi không thiết yếu (thứ muốn); chi vượt thì nhanh chóng điều chỉnhGhi sổ: thu 3.000.000; chi thiết yếu 2.400.000; chi phát sinh 390.000; tiết kiệm 210.000
3. Thiết lập quy tắc thu chiChi không vượt số tiền đang có; phân bổ thu nhập cho các khoản chi, có tiết kiệm mà không ảnh hưởng chi thiết yếu; tăng thu không ảnh hưởng học tậpQuy tắc 80 – 13 – 7: 80% chi thiết yếu, 13% chi phát sinh khác, 7% tiết kiệm
4. Tuân thủ kế hoạchQuyết tâm làm theo kế hoạch; có chi đột xuất thì bù bằng cắt khoản không cần thiết; nhu cầu hoặc thu nhập đổi thì cập nhật, điều chỉnh kế hoạchChi đột xuất thì cắt giảm khoản không cần thiết để bù; thực hiện thành công các mục tiêu đã đề ra

Cần nhớ

  • ✦Mục tiêu tài chính là điều hướng tới khi lập kế hoạch (cân đối chi tiêu, tiết kiệm, kiếm thêm tiền…). Mục tiêu ngắn hạn thường là cân đối thu chi hoặc khoản tiết kiệm rất nhỏ; trung hạn, dài hạn thường là khoản tiền lớn hơn qua tiết kiệm và kiếm thêm.
  • ✦Chi thiết yếu (những thứ cần): ăn uống, thuê nhà, điện, nước, điện thoại, vật dụng cần thiết. Chi phát sinh / không thiết yếu (những thứ muốn): vui chơi, mua thêm truyện, sách, báo.
  • ✦Ưu tiên: chi thiết yếu trước, rồi mới đến tiết kiệm từ phần còn lại; M cũng nhấn mạnh quy tắc tiết kiệm chủ yếu dựa trên giảm khoản không thiết yếu.
  • ✦Theo SGK có nhiều cách chia tuỳ từng người; 80 – 13 – 7 là cách riêng của M, không phải công thức bắt buộc.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm thứ tự: ghi chép, kiểm soát thu chi là bước 2; chia tiền theo quy tắc là bước 3; làm đúng, điều chỉnh là bước 4. Đề hay đảo bước 2 ↔ 3.
  • ✦Cắt chi thiết yếu (ăn uống, đồ dùng học tập) để tiết kiệm cho nhanh — trái quy tắc: không được ảnh hưởng sức khoẻ và điều kiện học tập.
  • ✦Vì mục tiêu kiếm thêm thu nhập mà bỏ bê học tập cũng trái quy tắc của bước 3. Cũng không được "chi vượt rồi mặc kệ": phải điều chỉnh ngay trong ngày, tuần, tháng kế tiếp.

Dạng bài

Chia một khoản thu nhập theo quy tắc 80 – 13 – 7

  1. 1 Xác định thu nhập một tháng (số tiền đang có).
  2. 2 Chi thiết yếu = thu nhập × 80%; chi phát sinh khác = thu nhập × 13%; tiết kiệm = thu nhập × 7%.
  3. 3 Kiểm tra: ba phần cộng lại bằng thu nhập (80 + 13 + 7 = 100%) và mọi khoản chi không vượt phần của nó.
  4. 4 Nếu chi vượt: cắt khoản không thiết yếu của những ngày, tuần sau để bù, không cắt chi thiết yếu.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tiền chi thiết yếu (tiền ăn) ra bù khoản chi vượt — làm ảnh hưởng sức khoẻ, trái quy tắc ở bước 3.

🧮
Làm mẫu

Mỗi tháng bạn N nhận 2.000.000 đồng và chia theo quy tắc 80 – 13 – 7. Các phần là bao nhiêu? Giữa tháng N chi phát sinh vượt 60.000 đồng thì nên làm gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧾

Kế hoạch tài chính cá nhân là gì

  1. 1
    Nhận biết

    Kế hoạch tài chính cá nhân là

  2. 2
    Thông hiểu

    Bạn P nói: "Mình còn đi học, tiền là việc của bố mẹ, mình không cần kế hoạch gì cả". Nhận xét nào đúng?

  3. 3
    Nhận biết Tài chính cá nhân là những vấn đề về thu nhập, chi tiêu, … của mỗi người.
⏳

Ngắn hạn, trung hạn, dài hạn

  1. 1
    Nhận biết

    Kế hoạch tài chính cá nhân ngắn hạn nhằm thực hiện mục tiêu trong thời gian

  2. 2
    Thông hiểu

    Còn 3 tuần nữa là sinh nhật em trai, M tiết kiệm mỗi ngày 10.000 đồng trong 20 ngày để mua bộ vợt cầu lông. Đây là kế hoạch

  3. 3
    Thông hiểu

    H dành 5 tháng tiết kiệm một khoản nhỏ để về thăm gia đình, đồng thời ghi chép thu chi và làm thêm theo giờ. Kế hoạch của H là

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn D lên lớp 10, đặt mục tiêu 9 tháng cuối năm học có 900.000 đồng mua xe đạp, mỗi tháng đặt thêm một mục tiêu nhỏ. Nhận định nào đúng?

  5. 5
    Thông hiểu

    Bấm theo thứ tự thời gian thực hiện từ NGẮN đến DÀI:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

🌱

Tầm quan trọng

  1. 1
    Thông hiểu

    Điều nào KHÔNG phải tác dụng của việc lập và thực hiện kế hoạch tài chính cá nhân?

  2. 2
    Thông hiểu

    Q nhà thuận lợi nên chi tiêu không kế hoạch, có khi tiêu hết cả tiền bố mẹ cho đóng học phí và phải hỏi vay H. Hậu quả này cho thấy

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Có kế hoạch tài chính giúp bạn chủ động nắm tình hình tài chính và điều chỉnh khi cần.

    b)Lập kế hoạch tài chính cá nhân nghĩa là cắt mọi khoản chi để dành thật nhiều tiền.

    c)Chi tiêu có kế hoạch giúp tránh thâm hụt, nợ nần và còn tiền tiết kiệm cho mục tiêu khác.

    d)Người có thu nhập cao thì không cần lập kế hoạch tài chính cá nhân.

🪜

Bốn bước lập kế hoạch

  1. 1
    Nhận biết

    Bấm theo đúng thứ tự bốn bước lập kế hoạch tài chính cá nhân:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Nhận biết

    Ở bước theo dõi và kiểm soát thu chi, cá nhân cần

  3. 3
    Vận dụng

    Mỗi tháng bạn N nhận 2.000.000 đồng và chia theo quy tắc 80 – 13 – 7. Số tiền dành cho chi thiết yếu là

  4. 4
    Thông hiểu

    Giữa tháng bạn A phát hiện chi tiêu đã vượt mức vì một khoản đột xuất. Theo SGK, A nên

  5. 5
    Thông hiểu Trong quy tắc 80 – 13 – 7 của M, phần tiết kiệm chiếm % thu nhập.
⚖️

Tình huống tổng hợp

  1. 1
    Vận dụng

    T được mẹ cho 700.000 đồng chi tiêu một tuần. Ngày đầu hai anh em tiêu hết 200.000 đồng. Nếu T muốn đủ tiền cho 6 ngày còn lại, cách làm hợp lí nhất là

  2. 2
    Vận dụng

    V khuyên bạn X: "Mình là học sinh, đừng nghĩ chuyện tiền bạc nữa". X giải thích thuyết phục nhất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Y nhiều lần đề ra kế hoạch tài chính nhưng chẳng mấy khi thực hiện được. Y còn thiếu bước nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Từ khi lập kế hoạch tiết kiệm, K không dám mua cả sách vở cần thiết vì sợ tốn tiền. Nhận xét đúng là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Còn 4 tuần nữa là sinh nhật mẹ, bạn L lập kế hoạch mỗi ngày dành 10.000 đồng trong 28 ngày để mua món quà 280.000 đồng. Kế hoạch tài chính cá nhân của L thuộc loại nào?

  2. 2
    Vận dụng

    Bạn P đặt mục tiêu 8 tháng dành 1.200.000 đồng học khoá tiếng Anh, rồi chia ra mỗi tháng một khoản nhỏ và có mốc kiểm tra. Cách làm này thể hiện điều gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Bạn Q cắt hết tiền ăn sáng để đạt mục tiêu tiết kiệm sớm hơn, sau đó hay mệt và nghỉ học. Q đã vi phạm nguyên tắc nào khi lập kế hoạch tài chính cá nhân?

  4. 4
    Thông hiểu

    Việc ghi đủ các khoản thu, chi và tách khoản "cần" với khoản "muốn" thuộc bước nào của việc lập kế hoạch tài chính cá nhân?

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Vận dụng

    Tình huống: Bạn Y học lớp 10, mỗi tháng được bố mẹ cho 2.000.000 đồng và có thêm 300.000 đồng từ việc phụ giúp ở quán sách cuối tuần. Y đặt mục tiêu 4 tháng dành 1.200.000 đồng để mua chiếc máy tính cũ học Tin học. Y ghi sổ từng khoản thu, chi và tách riêng khoản "cần" (tiền ăn, tiền trọ) với khoản "muốn" (trà sữa, game). Tháng này Y chi vượt 200.000 đồng vì đi sinh nhật bạn, nên mấy tuần sau Y bớt khoản trà sữa để bù lại. Có lúc Y định bỏ bữa sáng cả tuần để tiết kiệm nhanh hơn, nhưng nhớ ra cần giữ sức khoẻ để học tốt nên thôi.

    a)Kế hoạch mua máy tính của Y là kế hoạch tài chính cá nhân trung hạn.

    b)Việc Y ghi sổ thu chi và tách khoản "cần" với khoản "muốn" thuộc bước theo dõi, kiểm soát thu chi.

    c)Khi chi vượt 200.000 đồng, Y nên để vậy vì kế hoạch đã được lập xong.

    d)Nếu Y bỏ bữa sáng cả tuần để dành thêm tiền thì vẫn phù hợp quy tắc vì đạt mục tiêu sớm hơn.

  2. 2
    Thông hiểu

    Thông tin (theo SGK): Bảng ghi chép một tháng của M. Thu 3.000.000 đồng (bố mẹ cho 2.500.000; làm thêm 500.000). Chi thiết yếu 2.400.000 đồng (ăn uống 1.800.000; thuê nhà 350.000; điện thoại 50.000; điện, nước 100.000; tiêu vặt 100.000). Chi phát sinh 390.000 đồng (sách, truyện 100.000; vật dụng 200.000; chi khác 90.000). Tiết kiệm 210.000 đồng. M chia thu nhập theo quy tắc 80 – 13 – 7.

    a)Tổng chi thiết yếu của M chiếm 80% thu nhập.

    b)Khoản tiết kiệm của M nhỏ hơn khoản chi phát sinh khác.

    c)Khoản mua sách, truyện thuộc nhóm chi thiết yếu của M.

    d)Tổng chi thiết yếu cộng chi phát sinh của M vượt quá thu nhập 3.000.000 đồng.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay cho một mục tiêu (mấy tuần, mấy tháng) rồi hỏi ngắn hạn, trung hạn hay dài hạn — đổi ra tháng rồi so mốc 3 và 6 tháng.
  • •Phần II hay cho một đoạn nhân vật lập kế hoạch hoặc bảng thu chi, 4 ý trộn: loại kế hoạch · thuộc bước nào · tính tỉ lệ, tổng chi · có đúng nguyên tắc chưa (cắt chi thiết yếu, chi vượt phải chỉnh).
  • •Bài này nối với bài 8 – 9 (vay tiền phải tính khả năng trả nợ trong kế hoạch tài chính) và bài 5 – 6 (ngân sách, thuế): kế hoạch cá nhân là "ngân sách" thu chi của một người. Sau bài này là phần Giáo dục pháp luật (bài 11).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Khái niệm, đặc điểm và vai trò của pháp luật