Kinh tế và pháp luật lớp 10
Bài 24 · Chuyên đề học tập

Một số vấn đề về pháp luật hình sự

Phân biệt tội phạm với vi phạm khác, gọi đúng nguyên tắc của pháp luật hình sự trong một tình huống, và nói được người chưa thành niên chịu trách nhiệm hình sự từ tuổi nào, được xử lí bằng biện pháp hay hình phạt nào.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Chuyên đề 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Tội phạm = hành vi nguy hiểm cho xã hội, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện có lỗi, được Bộ luật Hình sự quy định và phải chịu hình phạt. Thiếu một dấu hiệu là không có tội.
  • 2Bảy nguyên tắc: pháp chế · bình đẳng · dân chủ · nhân đạo · hành vi · có lỗi · phân hoá trách nhiệm hình sự. Mỗi nguyên tắc nhận ra bằng một từ khoá (đúng người đúng tội · không phân biệt · dân tham gia · khoan hồng · không truy cứu tư tưởng · không lỗi không tội · mỗi người một mức).
  • 3Tuổi: dưới 14 không chịu trách nhiệm hình sự · từ đủ 14 đến dưới 16 chỉ về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng · từ đủ 16 đến dưới 18 về mọi tội. Người chưa thành niên không bị chung thân hoặc tử hình, không bị hình phạt bổ sung.
  • 4Ưu tiên giáo dục: bốn biện pháp chuyển hướng (khiển trách · bồi thường thiệt hại · giáo dục tại xã, phường, đặc khu · giáo dục tại trường giáo dưỡng). Hình phạt (cảnh cáo · phạt tiền · cải tạo không giam giữ · tù có thời hạn) chỉ khi chuyển hướng không đủ hiệu quả.
  • 5Mạch nhớ: đủ tuổi + hành vi là tội → xét biện pháp chuyển hướng trước → mới đến hình phạt nhẹ nhất đủ răn đe → tiến bộ thì được giảm, tha tù sớm, xoá án tích. Mục đích cuối: giáo dục để em trở lại cộng đồng.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để xem bạn nhỏ đi dọc thước tuổi 10 – 20: dưới 14, từ 14 đến dưới 16, từ 16 đến dưới 18, rồi cảnh so mức tù tối đa. Bấm "Tự chơi": kéo 6 tình huống vào "Không chịu" hoặc "Phải chịu trách nhiệm hình sự"; cầm thẻ nào thì bạn nhỏ nhảy tới đúng tuổi đó trên thước. Có một thẻ bẫy: đủ tuổi mà vẫn không chịu trách nhiệm hình sự.

Dưới 14 tuổi: chưa phải chịu trách nhiệm hình sự.

1 ⚖️ Tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt

Cần nhớ

  • ✦Pháp luật hình sự là một ngành luật độc lập: các quy phạm do Nhà nước ban hành, xác định hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm và quy định hình phạt áp dụng với cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội. Quan hệ được điều chỉnh là quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội. Bộ luật Hình sự trong sách này là bộ luật năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025).
  • ✦Tội phạm (Điều 8): hành vi nguy hiểm cho xã hội, được Bộ luật Hình sự quy định, do người có năng lực trách nhiệm hình sự (hoặc pháp nhân thương mại) thực hiện cố ý hoặc vô ý. Hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng nguy hiểm không đáng kể thì không phải tội phạm, xử lí bằng biện pháp khác.
  • ✦Bốn dấu hiệu: nguy hiểm cho xã hội (cơ bản, quan trọng nhất, quyết định các dấu hiệu khác) · có lỗi (cố ý hoặc vô ý) · trái pháp luật hình sự (bắt buộc phải có: hành vi được ghi trong Bộ luật Hình sự) · chịu hình phạt (không có tội thì không có hình phạt).
  • ✦Năng lực trách nhiệm hình sự = độ tuổi + khả năng nhận thức + khả năng điều khiển hành vi. Không có năng lực: trẻ em dưới 14 tuổi (Điều 12) và người mắc bệnh tâm thần, bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi (Điều 21) — họ không bị coi là phạm tội, Nhà nước áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
  • ✦Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lí bất lợi nghiêm khắc nhất do Toà án áp dụng với người phạm tội (hình phạt, biện pháp tư pháp khác). Hình phạt (Điều 30) là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, do Toà án quyết định; mục đích: trừng trị, ngăn ngừa phạm tội mới, cải tạo, giáo dục người phạm tội, răn đe người khác.

Bốn loại tội phạm — phân theo mức cao nhất của khung hình phạt (khoản 1 Điều 9)

Loại tộiTính chất, mức độ nguy hiểmMức cao nhất của khung hình phạt
Ít nghiêm trọngKhông lớnPhạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 3 năm
Nghiêm trọngLớnTù từ trên 3 năm đến 7 năm
Rất nghiêm trọngRất lớnTù từ trên 7 năm đến 15 năm
Đặc biệt nghiêm trọngĐặc biệt lớnTù từ trên 15 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình

Các loại hình phạt (SGK)

NhómGồmCách áp dụng
Hình phạt chínhCảnh cáo · phạt tiền · cải tạo không giam giữ · tù có thời hạn · tù chung thân · tử hìnhVới mỗi tội, chỉ áp dụng MỘT hình phạt chính
Hình phạt bổ sungCấm đảm nhiệm chức vụ · cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định · cấm cư trú · quản chế · tước một số quyền công dân · tịch thu tài sản · phạt tiền, trục xuất (khi không áp dụng là hình phạt chính)Có thể áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung kèm theo
🚫 Vi phạm hành chính

A (18 tuổi) chỉ cổ vũ bạn đua xe trái phép ⇒ hành vi không phải tội trong Bộ luật Hình sự ⇒ chỉ bị xử phạt hành chính.

⚖️ Tội phạm

N (18 tuổi) phóng xe bỏ chạy, đâm người làm nạn nhân bị xây xát ⇒ hành vi được Bộ luật Hình sự quy định (đua xe trái phép, Điều 266) ⇒ bị đưa ra xét xử.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Hành vi nguy hiểm cho xã hội thì chắc chắn là tội phạm" — sai. Phải được Bộ luật Hình sự quy định; nguy hiểm không đáng kể thì chỉ bị xử lí bằng biện pháp khác (hành chính, dân sự…).
  • ✦"Với một tội, người phạm tội bị áp dụng nhiều hình phạt chính" — sai. Một hình phạt chính, có thể kèm hình phạt bổ sung.
  • ✦"Mục đích của hình phạt chỉ là trừng trị" — sai. Còn ngăn ngừa, cải tạo, giáo dục, răn đe; hình phạt không phải sự trả thù.
  • ✦Người mắc bệnh tâm thần gây thiệt hại không bị coi là phạm tội, nhưng không phải là không bị xử lí gì: Nhà nước bắt buộc chữa bệnh.

2 🧭 Bảy nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự

Bảy nguyên tắc — nhận ra bằng từ khoá

Nguyên tắcNội dung cốt lõiVí dụ trong sách
Pháp chếĐúng người, đúng tội, không bỏ lọt, không xử oan người vô tội; chỉ kết tội danh đã ghi trong Bộ luật, chỉ tuyên hình phạt trong khung luật quy địnhV (17) và H (19) tảo hôn chỉ bị xử lí hành chính vì Bộ luật Hình sự không quy định tội tảo hôn
Bình đẳngKhông phân biệt giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội; ai phạm tội như nhau thì xử lí như nhau, không ai được ưu đãi ngoại lệC bảo P (nữ) "pháp luật ưu ái phụ nữ nên không bị phạt" — sai
Dân chủBảo vệ quyền dân chủ của công dân; bảo đảm nhân dân tham gia xây dựng, giám sát việc áp dụng luật hình sự, đấu tranh phòng, chống tội phạmBà H tố cáo việc lấn đất được bảo vệ; cá nhân, tổ chức góp ý dự thảo Bộ luật Hình sự
Nhân đạoTạo điều kiện cho người phạm tội tự cải tạo, hoà nhập cộng đồng; khoan hồng với người tự thú, thành khẩn; người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng có thể bị phạt nhẹ hơn tùChị M hoãn chấp hành hình phạt vì nuôi con dưới 36 tháng; anh T cứu 2 trẻ đuối nước được miễn chấp hành hình phạt
Hành viChỉ truy cứu trách nhiệm hình sự về hành vi thoả mãn dấu hiệu tội phạm, cấm truy cứu tư tưởng (Điều 8)T nuôi ý định trả thù B nhưng chưa làm gì ⇒ không bị truy cứu
Có lỗiChỉ bị truy cứu khi có lỗi (cố ý hoặc vô ý). Mất năng lực, bất khả kháng ⇒ không lỗi ⇒ không tộiAnh C đi đúng đường bị xe ngược chiều đâm, không có lỗi ⇒ không bị truy cứu
Phân hoá trách nhiệm hình sựPhân loại tội, nhiều khung hình phạt, chi tiết hoá tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng; đồng phạm: mỗi người một mức theo vai trò (Điều 58)A trực tiếp gây thương tích bị phạt nặng hơn B chỉ giúp sức

Cần nhớ

  • ✦Hai loại lỗi: cố ý (trực tiếp: nhận thức rõ nguy hiểm, mong muốn hậu quả · gián tiếp: không mong muốn nhưng để mặc hậu quả xảy ra) và vô ý (do quá tự tin: tin hậu quả không xảy ra hoặc ngăn được · do cẩu thả: không thấy trước dù phải thấy và có thể thấy).
  • ✦Tính nhân đạo thể hiện suốt quá trình: khoan hồng với người tự thú, thành khẩn, lập công · với người phạm tội lần đầu ít nghiêm trọng có thể không phạt tù · người chấp hành án được giảm, tha tù trước thời hạn, xoá án tích. Không áp dụng tử hình với người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người từ đủ 75 tuổi (khoản 2 Điều 40).
  • ✦Với đồng phạm, tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng của người nào thì chỉ áp dụng cho người đó (Điều 58).

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm bình đẳng với nhân đạo: "không phân biệt giới tính, thành phần" là bình đẳng; "hoãn, miễn, giảm vì hoàn cảnh hoặc vì đã cải tạo tốt" là nhân đạo.
  • ✦Nhầm hành vi với có lỗi: "không truy cứu ý định, suy nghĩ" là hành vi; "không có lỗi (bị mất năng lực, bất khả kháng) thì không bị truy cứu" là có lỗi.
  • ✦Nhầm pháp chế với phân hoá: "chỉ xử tội đã ghi trong luật, đúng khung hình phạt" là pháp chế; "mỗi người trong vụ án một mức phạt theo vai trò" là phân hoá.

Dạng bài

Gọi tên nguyên tắc trong một tình huống

  1. 1 Gạch việc xảy ra và lí do cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra (vì tuổi, vì vai trò, vì đã khai báo, vì chưa làm gì…).
  2. 2 Dò từ khoá: đúng người đúng tội / đúng khung → pháp chế · không phân biệt → bình đẳng · nhân dân tham gia, tố cáo, góp ý → dân chủ · khoan hồng, hoãn, miễn, giảm → nhân đạo · chưa làm gì, chỉ nghĩ → hành vi · không có lỗi → có lỗi · mỗi người một mức → phân hoá.
  3. 3 Một tình huống có thể thể hiện nhiều nguyên tắc: chọn nguyên tắc ăn khớp đúng lí do đề nêu.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "bác sĩ không mong muốn bệnh nhân chết" rồi kết luận "không có lỗi nên không bị truy cứu". Vô ý do quá tự tin vẫn là có lỗi.

🩺
Làm mẫu

Bác sĩ V luôn tìm phương pháp mới. Một lần, bác sĩ tự tin thử nghiệm kết quả nghiên cứu của mình, bệnh nhân tử vong do phản ứng thuốc. Bác sĩ V bị truy cứu trách nhiệm hình sự với lỗi vô ý làm chết người. Việc truy cứu thể hiện nguyên tắc nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧒 Người chưa thành niên: tuổi chịu trách nhiệm và nguyên tắc xử lí

Cần nhớ

  • ✦Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi (khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015). Người chưa thành niên phạm tội là người phạm tội theo Bộ luật Hình sự trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 18 (khoản 1 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024).
  • ✦Từ đủ 16 tuổi trở lên: chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội Bộ luật Hình sự có quy định khác (khoản 1 Điều 12). Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: chỉ chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 12; Bộ luật liệt kê cụ thể các tội ấy).
  • ✦Phải xác định rõ tuổi người vi phạm: tuổi quyết định có chịu trách nhiệm hình sự không và chịu ở mức nào. Tính theo ngày, tháng, năm sinh đến lúc thực hiện hành vi.
  • ✦Quyền, nghĩa vụ (Luật TPNCTN): người chưa thành niên bị tố giác, bị buộc tội có người đại diện tham gia tố tụng, được trợ giúp pháp lí, được hỗ trợ của chuyên gia y tế, tâm lí, giáo dục khi cần; người chưa thành niên là bị hại được thông tin đầy đủ bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện và được giữ bí mật cá nhân.

Thước tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Tuổi khi phạm tộiChịu trách nhiệm hình sự vềGhi chú
Dưới 14Không (trẻ em)Gia đình, nhà trường giáo dục; không bị coi là phạm tội
Từ đủ 14 đến dưới 16Tội rất nghiêm trọng, tội đặc biệt nghiêm trọngTội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng: chưa bị truy cứu
Từ đủ 16 đến dưới 18Mọi tội phạm (trừ chỗ luật quy định khác)Vẫn là người chưa thành niên: xử nhẹ hơn, ưu tiên giáo dục
Từ đủ 18Như người thành niênVẫn chỉ khi hành vi là tội Bộ luật Hình sự quy định

Nguyên tắc xử lí người chưa thành niên phạm tội (Luật TPNCTN năm 2024)

  • ✦Bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
  • ✦Truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ khi cần thiết, chủ yếu nhằm giáo dục, giúp em sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, thành công dân có ích.
  • ✦Căn cứ vào hành vi phạm tội, nhân thân, độ tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức, nguyên nhân, điều kiện gây ra tội phạm và yêu cầu phòng ngừa.
  • ✦Ưu tiên biện pháp xử lí chuyển hướng; Toà án chỉ áp dụng hình phạt khi xét thấy chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa.
  • ✦Không xử tù chung thân hoặc tử hình; chỉ xử tù có thời hạn khi các hình phạt và biện pháp khác không đủ răn đe.
  • ✦Không áp dụng hình phạt bổ sung với người chưa thành niên phạm tội.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Chỉ nhìn tuổi mà quên loại tội: bạn 14 tuổi làm hỏng đồ, vô ý gây thương tích… chưa chắc đã chịu trách nhiệm hình sự; từ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng.
  • ✦"Dưới 16 tuổi thì không bị xử lí gì" — sai: chưa bị truy cứu hình sự không có nghĩa là không có biện pháp giáo dục, bồi thường, giám sát.
  • ✦"Việc xử lí người chưa thành niên chỉ căn cứ tuổi" — sai: còn nhân thân, mức độ trưởng thành, nguyên nhân, điều kiện phạm tội.
  • ✦Đủ 18 tuổi mà hành vi không phải tội thì vẫn không chịu trách nhiệm hình sự (nguyên tắc pháp chế).

Dạng bài

Xét một người có phải chịu trách nhiệm hình sự không

  1. 1 Tính tuổi lúc thực hiện hành vi (đủ 14? đủ 16? đủ 18?).
  2. 2 Hỏi hành vi có phải tội mà Bộ luật Hình sự quy định không (hay chỉ vi phạm hành chính, dân sự).
  3. 3 Nếu 14 đến dưới 16 tuổi: tội đó có phải rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng không? Nếu từ 16: chịu về mọi tội.
  4. 4 Kiểm tra thêm năng lực (có mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi không) và lỗi.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "cả hai cùng làm" rồi kết luận "cùng chịu". Tuổi quyết định, không phải vai trò trong vụ việc.

📅
Làm mẫu

Ngày 22 tháng 1 năm 2026, S (tròn 17 tuổi) rủ em họ H (13 tuổi 6 tháng) cùng thực hiện hành vi trộm cắp tài sản 30 triệu đồng ở một nhà dân: S trực tiếp lấy, H đứng ngoài canh. Ai phải chịu trách nhiệm hình sự?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🌱 Biện pháp xử lí chuyển hướng

Cần nhớ

  • ✦Biện pháp xử lí chuyển hướng là biện pháp giám sát, giáo dục, phòng ngừa áp dụng với người chưa thành niên phạm tội (khoản 8 Điều 3 Luật TPNCTN năm 2024), gồm biện pháp tại cộng đồng và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng. Đây không phải hình phạt, người chấp hành không mang án tích.
  • ✦Người chấp hành biện pháp chuyển hướng tại cộng đồng có nghĩa vụ: chấp hành quyết định · tuân thủ pháp luật, nội quy nơi cư trú, học tập, làm việc · chịu sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền · báo cáo tình hình khi được yêu cầu · trình diện khi được yêu cầu; và có quyền được lao động, học tập, hướng nghiệp, học nghề, tham gia chương trình tham vấn.
  • ✦Khiển trách là phê bình nghiêm khắc: giải thích thiệt hại đã gây ra và hậu quả nếu tiếp tục vi phạm; thi hành ngay tại phiên họp, phiên toà hoặc tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú. Ý nghĩa: thay trừng trị bằng giáo dục, em có cơ hội tự sửa chữa mà không mang án tích, tránh sự kì thị.
  • ✦Bồi thường thiệt hại: người chưa thành niên hoặc cha, mẹ đền bù tổn hại về vật chất, tinh thần do xâm hại tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của bị hại. Áp dụng khi có sự đồng thuận của bị hại (hoặc người đại diện); cơ quan có thẩm quyền ấn định thời gian thực hiện không quá 1 năm.
  • ✦Hai biện pháp còn lại nặng dần: giáo dục tại xã, phường, đặc khu (em vẫn ở nhà, chịu sự quản lí, giám sát, giáo dục của Uỷ ban nhân dân cấp xã) và giáo dục tại trường giáo dưỡng (học văn hoá, học nghề, lao động, sinh hoạt trong tổ chức giáo dục có kỉ luật chặt chẽ).

Bốn biện pháp chuyển hướng: áp dụng với ai, trong bao lâu

Biện phápÁp dụng với (tiêu biểu)Thời hạn, điểm nhớ
Khiển tráchTừ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng do vô ý; đồng phạm có vai trò không đáng kểThực hiện nghĩa vụ từ 3 tháng đến 1 năm (Điều 40)
Bồi thường thiệt hạiTừ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng; từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng (trừ tội luật quy định)Bị hại đồng thuận; bồi thường không quá 1 năm; nghĩa vụ từ 3 tháng đến 1 năm (Điều 42)
Giáo dục tại xã, phường, đặc khuTừ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng; từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng6 tháng đến 2 năm; không được rời nơi cư trú khi chưa được phép (Điều 43)
Giáo dục tại trường giáo dưỡngTội nặng hơn (như cố ý gây thương tích, cướp, cướp giật tài sản; tội về ma tuý…) và các điều kiện luật quy định6 tháng đến 2 năm; chấp hành một nửa thời hạn + xếp loại thi đua từ khá + tiến bộ hoặc lập công ⇒ có thể chấm dứt trước thời hạn (Điều 51, 110)
🌱 Giáo dục tại xã, phường, đặc khu

Biện pháp chuyển hướng, không phải hình phạt; Hội đồng xét xử quyết định khi miễn trách nhiệm hình sự; em không mang án tích; 6 tháng đến 2 năm, ở nhà dưới sự giám sát của Uỷ ban nhân dân xã và gia đình.

⚖️ Cải tạo không giam giữ

Hình phạt Toà án tuyên khi kết tội; có án tích (chưa được xoá); em vẫn sống, làm việc, học tập ở gia đình, xã hội nhưng bị giám sát; không khấu trừ thu nhập; thời hạn không quá một nửa mức luật quy định.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Coi khiển trách là hình phạt — sai: khiển trách là biện pháp chuyển hướng, không có án tích. Hình phạt nhẹ nhất là cảnh cáo.
  • ✦Nhầm thời hạn: khiển trách, bồi thường — nghĩa vụ 3 tháng đến 1 năm; giáo dục tại xã, trường giáo dưỡng — 6 tháng đến 2 năm.
  • ✦"Ưu tiên áp dụng biện pháp chuyển hướng thì không có tác dụng răn đe" — sai: chuyển hướng vừa giáo dục vừa răn đe, đồng thời tránh tác động tiêu cực của môi trường giam giữ.
  • ✦Bồi thường thiệt hại cần sự đồng thuận của bị hại; không phải cơ quan nào bắt cũng được.

Dạng bài

Dự án nhóm: sơ đồ phối hợp giám sát, giáo dục người chưa thành niên phạm tội

  1. 1 Mỗi nhóm vẽ sơ đồ tư duy hoặc infographic (giấy A0 hoặc công cụ số) có đủ bốn chủ thể: gia đình · nhà trường · đoàn thanh niên · chính quyền địa phương.
  2. 2 Với mỗi chủ thể, liệt kê ít nhất 3 hành động cụ thể hỗ trợ em: ví dụ nhà trường — giáo viên chủ nhiệm theo dõi, tạo điều kiện học tập; gia đình — cùng giám sát, gần gũi, lắng nghe.
  3. 3 Nối các chủ thể bằng mũi tên thông tin hai chiều và gạch chân hoạt động phòng ngừa tái phạm; cuối cùng trình bày 3 phút và nghe góp ý.

⚠️ Bẫy hay gặp: Biến sơ đồ thành danh sách việc "phạt" em. Mục đích của cả cơ chế là giáo dục, giúp em hoà nhập cộng đồng.

🤝
Làm mẫu

Nhóm em ghi cho "Uỷ ban nhân dân xã" ba hành động. Gợi ý một bộ ba hợp lí theo tinh thần SGK?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🕊️ Hình phạt, giảm án, tha tù sớm và xoá án tích

Bốn hình phạt áp dụng với người chưa thành niên phạm tội

Hình phạtKhi nào, với aiMức, điều kiện
Cảnh cáoPhạm tội ít nghiêm trọng, nhiều tình tiết giảm nhẹ, nhân thân tốtNhẹ nhất; khiển trách, nhắc nhở công khai của Nhà nước
Phạt tiềnChỉ khi người đó có thu nhập hoặc tài sản riêng (Điều 117)16 – 18 tuổi: không quá một phần hai mức phạt tiền của điều luật · 14 – 16 tuổi: không quá một phần ba
Cải tạo không giam giữ16 – 18 tuổi: tội rất nghiêm trọng do vô ý, ít nghiêm trọng, nghiêm trọng · 14 – 16 tuổi: tội rất nghiêm trọng (Điều 118)Không khấu trừ thu nhập; thời hạn không quá một phần hai mức luật quy định
Tù có thời hạnNặng nhất; chỉ khi các hình phạt và biện pháp khác không đủ răn đe, phòng ngừa16 – 18 tuổi: chung thân/tử hình ⇒ tối đa 15 năm; tù có thời hạn ⇒ không quá ba phần năm mức luật · 14 – 16 tuổi: 9 năm; không quá hai phần năm

ℹ️ Luật mới — biết thêm, đi thi vẫn trả lời theo SGK

  • ✦Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (Luật số 59/2024/QH15, Điều 119) có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026 — SGK đã dùng luật này. SGK nêu mức chung; luật còn có mức cao hơn cho 5 tội (khoản 2, 4 Điều 119: giết người; hiếp dâm; hiếp dâm người dưới 16 tuổi; cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi; sản xuất trái phép chất ma tuý): 16 – 18 tuổi tối đa 18 năm (hoặc ba phần tư mức tù có thời hạn); 14 – 16 tuổi tối đa 12 năm (hoặc một phần hai).
  • ✦Đừng lẫn với mức 18 năm / 12 năm ở phần tổng hợp hình phạt khi phạm nhiều tội (Điều 121) — đó là quy định khác. Câu hỏi thi theo SGK: 15 năm và 9 năm khi điều luật có chung thân hoặc tử hình.

Cần nhớ

  • ✦Cảnh cáo thể hiện sự khiển trách, nhắc nhở công khai của Nhà nước để em tự nhận ra sai lầm, không cần hình phạt nghiêm khắc hơn. Phạt tiền giúp em và gia đình nhận thức rõ trách nhiệm, khắc phục hậu quả vật chất, tạo điều kiện em tiếp tục học tập.
  • ✦Cải tạo không giam giữ không buộc cách li khỏi xã hội: em vẫn sống ở gia đình, cộng đồng nhưng chịu giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức hoặc chính quyền địa phương. Tù có thời hạn tước tự do, cách li để giáo dục, cải tạo; dùng sau cùng.
  • ✦Tổng hợp hình phạt khi phạm nhiều tội (Điều 121): hình phạt chung là cải tạo không giam giữ ⇒ tối đa 3 năm; là tù có thời hạn ⇒ tối đa 18 năm (16 – 18 tuổi) hoặc 12 năm (14 – 16 tuổi). Không bỏ qua tội đã phạm lúc nhỏ khi xét lần phạm tội sau. Có tội trước 18 tuổi, có tội sau 18 tuổi ⇒ tổng hợp như người đủ 18 tuổi.

Ra khỏi vòng tù tội: giảm án · tha tù trước thời hạn · xoá án tích

Chế độĐiều kiện chínhĐiều cần nhớ
Giảm mức hình phạt đã tuyên (Điều 123)Bị phạt cải tạo không giam giữ hoặc tù, có tiến bộ, đã chấp hành một phần tư thời hạnPhạt tù: mỗi lần giảm đến 4 năm, nhưng phải đã chấp hành ít nhất hai phần năm mức đã tuyên. Lập công hoặc bệnh hiểm nghèo ⇒ giảm ngay, có thể miễn phần còn lại. Phạt tiền mà gặp hoàn cảnh khó khăn kéo dài (thiên tai, hoả hoạn…) hoặc lập công ⇒ có thể giảm, miễn theo đề nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát
Tha tù trước thời hạn có điều kiện (Điều 126)Nhiều tiến bộ, ý thức cải tạo tốt · đã chấp hành một phần ba thời hạn phạt tù · có nơi cư trú rõ ràngThời gian thử thách = thời gian còn lại của hình phạt tù. Cố ý vi phạm nghĩa vụ từ 2 lần hoặc bị xử phạt hành chính từ 2 lần trong thử thách ⇒ có thể huỷ, phải chấp hành phần còn lại. Phạm tội mới ⇒ chấp hành bản án mới và tổng hợp với phần chưa chấp hành
Xoá án tích (Điều 127)Án tích là hậu quả pháp lí của việc phạm tội, ghi trong lí lịch tư pháp. Được coi không có án tích: từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi; từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ýTừ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng ⇒ đương nhiên xoá án tích nếu chấp hành xong và không phạm tội mới trong: 3 tháng (cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù được hưởng án treo) · 6 tháng (tù đến 5 năm) · 1 năm (tù trên 5 đến 15 năm) · 2 năm (tù trên 15 năm)

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Đổi một phần ba (tha tù trước thời hạn) với một phần tư (giảm mức hình phạt) hoặc hai phần năm (mức tối thiểu phải chấp hành sau khi giảm).
  • ✦Mức phạt tiền tính trên mức luật quy định (một phần hai hoặc một phần ba), không phải trên thu nhập của em; và chỉ khi em có thu nhập hoặc tài sản riêng.
  • ✦Tha tù trước thời hạn cần đủ ba điều kiện (tiến bộ, đã chấp hành một phần ba, có nơi cư trú rõ ràng), không chỉ riêng thời gian.
  • ✦Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị kết án thì được coi không có án tích; không phải chờ hết thời hạn như nhóm 16 – 18 tuổi phạm tội nặng.

Dạng bài

Xét điều kiện giảm án, tha tù sớm cho một em

  1. 1 Ghi các số: mức án, thời gian đã chấp hành, em có tiến bộ / lập công / bệnh hiểm nghèo không, nơi cư trú.
  2. 2 Tính phần đã chấp hành so với mức án: một phần tư (xét giảm) · một phần ba (xét tha tù sớm) · hai phần năm (ngưỡng sau giảm).
  3. 3 Đối chiếu đủ các điều kiện của đúng chế độ; thiếu một điều kiện là chưa được.
  4. 4 Nhớ nghĩa vụ trong thời gian thử thách nếu được tha: giữ nghĩa vụ, không phạm tội mới.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm ngưỡng một phần tư (giảm mức hình phạt) với một phần ba (tha tù sớm) và tính sai thành "chưa đủ".

🧮
Làm mẫu

U (17 tuổi) bị phạt tù 9 năm, có nhiều tiến bộ, ý thức cải tạo tốt, có nơi cư trú rõ ràng, đã chấp hành 3 năm. U có đủ điều kiện về thời gian để xin tha tù trước thời hạn không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⚖️

Tội phạm và hình phạt

  1. 1
    Nhận biết

    Dấu hiệu cơ bản, quan trọng nhất, quyết định các dấu hiệu khác của tội phạm là

  2. 2
    Thông hiểu

    Anh B mắc bệnh tâm thần, trong cơn bệnh đánh chị A bị thương nặng. Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về hình phạt?

    a)Với mỗi tội, người phạm tội có thể bị áp dụng nhiều hình phạt chính cùng lúc.

    b)Hình phạt do Toà án quyết định áp dụng với người phạm tội.

    c)Mục đích của hình phạt chỉ là trừng trị người phạm tội.

    d)Chỉ người phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự.

  4. 4
    Nhận biết

    Sắp xếp các loại tội phạm từ nhẹ đến nặng (theo mức cao nhất của khung hình phạt):

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

🧭

Các nguyên tắc cơ bản

  1. 1
    Nhận biết

    Nguyên tắc nào đòi hỏi xét xử đúng người, đúng tội, không bỏ lọt tội phạm, không xử oan người vô tội?

  2. 2
    Thông hiểu

    C và P (nữ) cùng tham gia đua xe trái phép, cùng bị bắt. C an ủi P: "Bạn là nữ, pháp luật ưu ái phụ nữ nên bạn không phải chịu hình phạt đâu". Ý kiến của C trái với nguyên tắc nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bác sĩ V tự tin thử nghiệm kết quả nghiên cứu của mình, bệnh nhân tử vong do phản ứng thuốc; V bị truy cứu trách nhiệm hình sự về lỗi vô ý làm chết người. Việc truy cứu dựa trên nguyên tắc

  4. 4
    Vận dụng

    T nuôi ý định "cho B một bài học" vì ghen tuông, nhưng chưa thực hiện hành vi nào. Cơ quan công an kết luận không có hành vi vi phạm pháp luật hình sự nên không truy cứu T. Đây là biểu hiện của nguyên tắc

🧒

Tuổi chịu trách nhiệm hình sự

  1. 1
    Nhận biết

    Theo SGK, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về

  2. 2
    Thông hiểu

    K (15 tuổi) lần đầu lấy cắp chiếc xe đạp trị giá 3 triệu đồng rồi bán lấy tiền (tội ít nghiêm trọng). Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    Ngày 22 tháng 1 năm 2026, S (tròn 17 tuổi) rủ em họ H (13 tuổi 6 tháng) cùng đi trộm tài sản 30 triệu đồng: S lấy, H canh. Ai phải chịu trách nhiệm hình sự?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về người chưa thành niên phạm tội?

    a)Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi.

    b)Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội.

    c)Toà án có thể xử tù chung thân người chưa thành niên phạm tội đặc biệt nghiêm trọng.

    d)Toà án chỉ áp dụng hình phạt khi xét thấy biện pháp xử lí chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa.

🌱

Biện pháp xử lí chuyển hướng

  1. 1
    Nhận biết

    Biện pháp chuyển hướng nào là phê bình nghiêm khắc, giải thích thiệt hại đã gây ra và hậu quả nếu tiếp tục vi phạm?

  2. 2
    Thông hiểu

    N (17 tuổi) lần đầu trộm một điện thoại 3,5 triệu đồng, được bố mẹ phân tích, tự nguyện khai báo và ăn năn. Cơ quan điều tra miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng khiển trách. Biện pháp này có ý nghĩa

  3. 3
    Vận dụng

    Điểm khác nhau giữa giáo dục tại xã, phường, đặc khu và cải tạo không giam giữ là

  4. 4
    Vận dụng

    A (14 tuổi) đang chấp hành giáo dục tại trường giáo dưỡng; đã chấp hành một nửa thời hạn, xếp loại thi đua khá, tích cực học tập, đã lập công. Nhận định nào đúng?

🕊️

Hình phạt, tha tù, xoá án tích

  1. 1
    Nhận biết

    Hình phạt nhẹ nhất áp dụng với người chưa thành niên phạm tội là

  2. 2
    Vận dụng

    K (17 tuổi) có thu nhập riêng, phạm tội mà điều luật quy định phạt tiền từ 20 triệu đến 100 triệu đồng. Nếu Toà án áp dụng phạt tiền thì mức cao nhất có thể phạt K là

  3. 3
    Vận dụng

    U (17 tuổi) bị phạt tù 9 năm, có nhiều tiến bộ, có nơi cư trú rõ ràng, đã chấp hành 3 năm. Nhận định nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    M bị kết án khi 15 tuổi, sau khi ra tù M lo ngại lí lịch tư pháp có án tích. Theo SGK

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Kiểm tra cuối chuyên đề · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Ông K bị Toà án tuyên phạt 2 năm tù về tội vận chuyển trái phép chất ma tuý. Việc áp dụng hình phạt này nhằm mục đích

  2. 2
    Vận dụng

    M (15 tuổi) và N (17 tuổi) cùng lấy cắp một điện thoại trị giá 20 triệu đồng (tội ít nghiêm trọng). Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    P bị phạt tù 8 năm, có tiến bộ, đã chấp hành 2 năm. Theo SGK, nhận định nào đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Y (17 tuổi) bị kết án tội rất nghiêm trọng do cố ý, phạt 6 năm tù và đã chấp hành xong. Y đương nhiên được xoá án tích nếu trong thời hạn nào kể từ khi chấp hành xong không phạm tội mới?

✅

Kiểm tra cuối chuyên đề · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Vận dụng

    Tình huống (theo SGK, có thay đổi): T, 16 tuổi 4 tháng, lần đầu phạm tội: áp sát giật điện thoại của một người đi đường rồi bỏ chạy, bị công an bắt giữ. Tài sản đã được trả lại cho người bị hại. T thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải. Hội đồng xét xử tuyên T phạm tội cướp giật tài sản, áp dụng hình phạt 18 tháng tù nhưng cho hưởng án treo, giao T cho Uỷ ban nhân dân xã nơi cư trú và gia đình phối hợp giám sát, giáo dục.

    a)T phải chịu trách nhiệm hình sự vì đã đủ 16 tuổi và hành vi cướp giật tài sản là tội do Bộ luật Hình sự quy định.

    b)Nếu điều luật có quy định tù chung thân thì mức cao nhất có thể áp dụng với T là tù chung thân.

    c)Việc giao T cho Uỷ ban nhân dân xã và gia đình giám sát, giáo dục thể hiện ưu tiên giáo dục với người chưa thành niên.

    d)Vì T thành khẩn, ăn năn nên Toà án bắt buộc phải miễn mọi trách nhiệm hình sự cho T.

  2. 2
    Vận dụng

    Tình huống (theo SGK, có thay đổi): Y, 17 tuổi, phạm tội và bị phạt 6 năm tù. Trong trại giam, Y học tập, rèn luyện tốt, có nhiều tiến bộ; gia đình Y có nơi cư trú rõ ràng. Khi Y đã chấp hành được 3 năm, Ban Giám thị trại giam đề nghị Toà án xét tha tù trước thời hạn có điều kiện cho Y.

    a)Y đã chấp hành được một phần ba thời hạn phạt tù nên đủ điều kiện về thời gian để xét tha tù trước thời hạn.

    b)Nếu Y được tha tù trước thời hạn, thời gian thử thách bằng thời gian còn lại của hình phạt tù.

    c)Nếu trong thời gian thử thách Y phạm tội mới thì Toà án chỉ buộc Y chấp hành bản án mới, không tính phần tù chưa chấp hành.

    d)Điều kiện duy nhất để được tha tù trước thời hạn là đã chấp hành một phần ba thời hạn phạt tù.

🎯 Chuyên đề này ra kiểm tra thế nào?

  • •Phần I hay cho một tình huống có tuổi và loại tội (14, 15, 16, 17 tuổi; trộm cắp, cướp giật, cố ý gây thương tích…) rồi hỏi có chịu trách nhiệm hình sự không hoặc áp dụng biện pháp, hình phạt nào. Gạch tuổi trước, loại tội sau.
  • •Phần II hay cho một vụ việc của người chưa thành niên, 4 ý trộn: đủ tuổi chưa · biện pháp chuyển hướng hay hình phạt · mức hình phạt (một phần hai, một phần ba, 15 năm, 9 năm) · điều kiện giảm án, tha tù trước thời hạn, xoá án tích. Ý sai thường đổi một con số hoặc bỏ bớt một điều kiện.
  • •Chuyên đề nối với bài 11 – 13 (pháp luật, thực hiện pháp luật: tội phạm là hình thức vi phạm nặng nhất, trách nhiệm hình sự là loại trách nhiệm pháp lí nghiêm khắc nhất) và bài 16 (Hiến pháp về quyền con người: bình đẳng trước pháp luật). Chuyên đề lớp 12 về Luật Doanh nghiệp cho thấy cùng cách xét "hành vi vi phạm thì chịu trách nhiệm pháp lí nào".
Làm đề thi thử trọn bộ