Kinh tế và pháp luật lớp 10
Bài 14 · Cơ bản

Khái niệm, đặc điểm, vị trí của Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nêu được Hiến pháp là gì, ba đặc điểm (nội dung cơ bản nhất, hiệu lực cao nhất, quy trình đặc biệt) và vị trí đứng đầu hệ thống pháp luật, rồi nhận ra đặc điểm ấy trong một tình huống.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 10 (bộ thống nhất): Bài 14

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Hiến pháp là đạo luật nền tảng, luật cơ bản của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam; bản hiện hành là Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), gồm 11 Chương, 120 Điều.
  • 2Đặc điểm 1 · nội dung: quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng nhất của Nhà nước và xã hội: chế độ chính trị, quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, bộ máy nhà nước…
  • 3Đặc điểm 2 · hiệu lực: cao nhất trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; mọi văn bản khác phải phù hợp, không được trái Hiến pháp (Điều 119); mọi hành vi vi phạm Hiến pháp đều bị xử lí.
  • 4Đặc điểm 3 · quy trình: làm và sửa Hiến pháp theo trình tự, thủ tục đặc biệt (Điều 120): cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành.
  • 5Mạch nhớ: cơ bản nhất ⇒ cao nhất ⇒ khó sửa nhất. Công dân, kể cả học sinh, cần tôn trọng, chấp hành Hiến pháp bằng việc làm cụ thể phù hợp lứa tuổi.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để xem các văn bản pháp luật xếp thành bậc thang với Hiến pháp trên đỉnh, hai văn bản được "soi" bằng Hiến pháp (một cái phù hợp, một cái trái bị đình chỉ), quy trình sửa Hiến pháp với phiếu biểu quyết phải đủ hai phần ba (số liệu minh hoạ), rồi ba đặc điểm. Thẻ "Tự chơi: kéo ý vào đặc điểm": kéo từng ý vào Nội dung cơ bản nhất, Hiệu lực cao nhất hoặc Quy trình đặc biệt; có một thẻ sai nên không thuộc ô nào.

Thông tư · quyết địnhNghị định · pháp lệnhLuật · bộ luậtHIẾN PHÁP★ Hiệu lực pháp lí cao nhất ★

Các văn bản pháp luật xếp thành từng bậc.

1 📜 Khái niệm Hiến pháp

Cần nhớ

  • ✦Hiến pháp là đạo luật nền tảng của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng nhất của đất nước.
  • ✦Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội khoá XIII thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2013; được sửa đổi, bổ sung ngày 16 tháng 6 năm 2025 (Quốc hội khoá XV). Gồm 11 Chương, 120 Điều.
  • ✦Nội dung chính: chế độ chính trị; quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; chính sách kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, công nghệ, môi trường; bảo vệ Tổ quốc; tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước; hiệu lực của Hiến pháp và việc sửa đổi Hiến pháp.
  • ✦Vì thế Hiến pháp xác lập nền tảng pháp lí cho toàn bộ hệ thống pháp luật và định hướng sự phát triển bền vững của quốc gia.

Hiến pháp quy định gì về bộ máy nhà nước

Nhóm cơ quanDo Hiến pháp quy định tổ chức, hoạt động
Quyền lập pháp, hành pháp, tư phápQuốc hội · Chủ tịch nước · Chính phủ · Toà án nhân dân · Viện kiểm sát nhân dân
Chính quyền địa phươngHội đồng nhân dân · Uỷ ban nhân dân
Cơ quan hiến định khácHội đồng bầu cử quốc gia · Kiểm toán nhà nước

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Hiến pháp chỉ nói về bộ máy nhà nước" — thiếu. Hiến pháp còn quy định chế độ chính trị và quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.
  • ✦Nhầm năm: Hiến pháp hiện hành là năm 2013, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 (không phải một Hiến pháp mới năm 2025).
  • ✦Hiến pháp không phải là bộ luật chi tiết về một lĩnh vực; Hiến pháp nêu nguyên tắc cơ bản, rồi luật cụ thể hoá.

2 🔑 Ba đặc điểm của Hiến pháp

Cần nhớ

  • ✦Nội dung: quy định những vấn đề cơ bản nhất của Nhà nước và xã hội (chế độ chính trị, chế độ kinh tế, chính sách xã hội, quyền con người…, tổ chức bộ máy nhà nước).
  • ✦Hiệu lực: văn bản có hiệu lực pháp lí cao nhất. Hiến pháp là luật gốc, làm cơ sở để xây dựng, ban hành bộ luật, luật, pháp lệnh, nghị định, thông tư, quyết định…; các văn bản ấy phải phù hợp, không được trái Hiến pháp.
  • ✦Quy trình: được xây dựng, ban hành, sửa đổi theo trình tự, thủ tục đặc biệt quy định ngay trong Hiến pháp (Điều 120).

Điều 120: làm và sửa Hiến pháp — ai làm gì

BướcChủ thểViệc làm
Đề nghịChủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ hoặc ít nhất một phần ba tổng số đại biểu Quốc hộiCó quyền đề nghị làm, sửa đổi Hiến pháp
Quyết định làm, sửaQuốc hộiQuyết định khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu biểu quyết tán thành
Dự thảoQuốc hội thành lập Uỷ ban dự thảoUỷ ban soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến nhân dân, trình Quốc hội dự thảo
Thông quaQuốc hộiThông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành; việc trưng cầu ý dân do Quốc hội quyết định
Công bốQuốc hộiQuyết định thời hạn công bố, thời điểm có hiệu lực

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Đề cho "Chủ tịch Quốc hội có quyền làm, sửa đổi Hiến pháp" — sai. Người có quyền đề nghị là Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ hoặc ít nhất một phần ba đại biểu Quốc hội; Quốc hội quyết định.
  • ✦Nhầm tỉ lệ: đề nghị chỉ cần một phần ba đại biểu (khi đại biểu đề nghị), nhưng thông qua phải hai phần ba tổng số đại biểu.
  • ✦Uỷ ban dự thảo do Quốc hội thành lập, không phải Chính phủ hay Chủ tịch nước.

Dạng bài

Nhận ra đặc điểm của Hiến pháp trong một tình huống

  1. 1 Gạch việc cụ thể được nêu: nói về vấn đề cơ bản nào, hay về phù hợp / trái, hay về cách làm, sửa, thông qua?
  2. 2 Quy ra đặc điểm: vấn đề chung, cơ bản (chế độ chính trị, quyền con người, bộ máy) ⇒ nội dung; văn bản khác phải phù hợp, bị đình chỉ vì trái ⇒ hiệu lực cao nhất; ai đề nghị, tỉ lệ biểu quyết, Uỷ ban dự thảo ⇒ quy trình đặc biệt.
  3. 3 Kiểm tra cuối: đặc điểm đã chọn có đúng chữ trong tình huống không, hay chỉ "nghe quen"?

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "Uỷ ban Thường vụ Quốc hội" rồi nghĩ ngay đến quy trình làm, sửa Hiến pháp: phải đọc việc mà Uỷ ban làm là gì (đình chỉ văn bản trái Hiến pháp).

🛑
Làm mẫu

Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đình chỉ việc thi hành văn bản của chính quyền địa phương vì văn bản có nội dung trái Hiến pháp. Việc này thể hiện đặc điểm nào của Hiến pháp?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🏔️ Vị trí của Hiến pháp

Cần nhớ

  • ✦Điều 119 (trích): Hiến pháp là luật cơ bản của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lí cao nhất. Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp. Mọi hành vi vi phạm Hiến pháp đều bị xử lí.
  • ✦Ví dụ Điều 37 (khoản 1): trẻ em được Nhà nước, gia đình, xã hội bảo vệ, chăm sóc, giáo dục; nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động. Căn cứ quy định này, Quốc hội ban hành Luật Trẻ em.
  • ✦Hiến pháp định hướng nội dung khi xây dựng luật: luật cụ thể hoá Hiến pháp chứ không được đi ngược lại.
🏛️ Hiến pháp

Luật cơ bản, nêu nguyên tắc chung (quyền trẻ em được bảo vệ, chăm sóc, giáo dục). Hiệu lực cao nhất.

📘 Luật, văn bản dưới luật

Cụ thể hoá Hiến pháp (Luật Trẻ em quy định quyền, bổn phận, biện pháp bảo đảm). Phải phù hợp Hiến pháp.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Luật ban hành sau thì có hiệu lực cao hơn Hiến pháp" — sai. Dù ban hành sau, mọi luật vẫn phải phù hợp Hiến pháp.
  • ✦Hiến pháp không thay thế luật chi tiết: Điều 37 chỉ nêu nguyên tắc; Luật Trẻ em mới quy định cụ thể quyền, bổn phận và biện pháp bảo đảm.

4 🧑‍🎓 Trách nhiệm của công dân với Hiến pháp

Cần nhớ

  • ✦Công dân cần có ý thức tôn trọng, chấp hành các quy định của Hiến pháp, góp phần xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
  • ✦Hiến pháp không chỉ của người lớn: mọi quyền lợi của học sinh như quyền được học tập, quyền được bảo vệ, chăm sóc đều có cơ sở từ Hiến pháp, nên học sinh cũng cần tìm hiểu và thực hiện.
  • ✦Hành vi xuyên tạc, bôi nhọ các quy định của Hiến pháp là hành vi vi phạm pháp luật và thiếu tôn trọng Hiến pháp; chia sẻ nội dung ấy cũng không đúng.

Việc học sinh có thể làm — Việc cần tránh

Nên làmCần tránh
Tìm hiểu quy định của Hiến pháp ở mức phù hợp lứa tuổi; học tập, rèn luyện tốtCho rằng Hiến pháp chỉ dành cho người lớn
Chấp hành pháp luật, nội quy; nhắc bạn bè cùng thực hiệnChia sẻ bài viết xuyên tạc, bôi nhọ Hiến pháp vì "tự do ngôn luận"
Tuyên truyền (khẩu hiệu, tranh vẽ) để mọi người hiểu, tôn trọng Hiến phápIm lặng, thờ ơ trước hành vi vi phạm

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Học sinh chỉ cần thực hiện tốt nội quy trường học là đủ" — sai: quyền học tập của học sinh do Hiến pháp quy định nên học sinh cũng có trách nhiệm tìm hiểu, thực hiện.
  • ✦"Chia sẻ bài xuyên tạc Hiến pháp là quyền tự do ngôn luận" — sai: quyền ấy không bao gồm việc xuyên tạc, bôi nhọ các quy định của Hiến pháp.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📜

Khái niệm Hiến pháp

  1. 1
    Nhận biết

    Bạn T tra cứu cấu trúc Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025). Ghi chép đúng là

  2. 2
    Nhận biết Hiến pháp năm 2013 được thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2013 tại Kì họp thứ 6, Quốc hội khoá .
  3. 3
    Thông hiểu

    Bạn L hỏi: "Vì sao Hiến pháp được gọi là đạo luật nền tảng của nước ta?" Câu trả lời đúng là

  4. 4
    Thông hiểu

    Bạn V ghi lại nội dung Hiến pháp quy định. Ghi chép nào ĐÚNG và đầy đủ nhất?

🔑

Ba đặc điểm của Hiến pháp

  1. 1
    Nhận biết

    Khi lập bảng đặc điểm của Hiến pháp, bạn N ghi đặc điểm nào sau đây là ĐÚNG?

  2. 2
    Thông hiểu

    Anh T nói: "Chủ tịch Quốc hội có quyền đề nghị làm, sửa đổi Hiến pháp." Nhận xét nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhóm bạn C thảo luận: Hiến pháp được Quốc hội thông qua khi nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đình chỉ việc thi hành văn bản của chính quyền địa phương vì có nội dung trái Hiến pháp. Việc này thể hiện đặc điểm nào của Hiến pháp?

  5. 5
    Thông hiểu

    Nhóm bạn lập bảng đặc điểm Hiến pháp, đúng hay sai?

    a)Bạn P ghi: Hiến pháp là cơ sở để xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật khác.

    b)Bạn Q ghi: Chủ tịch Quốc hội có quyền làm, sửa đổi, bổ sung Hiến pháp.

    c)Bạn R ghi: Hiến pháp quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng nhất của Nhà nước và xã hội.

    d)Bạn S ghi: Uỷ ban dự thảo Hiến pháp do Chính phủ thành lập.

  6. 6
    Thông hiểu

    Bấm theo thứ tự các bước làm, sửa Hiến pháp:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

🏔️

Vị trí của Hiến pháp

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Điều 119 Hiến pháp, Hiến pháp là

  2. 2
    Nhận biết Hiến pháp là luật của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lí cao nhất.
  3. 3
    Thông hiểu

    Căn cứ khoản 1 Điều 37 Hiến pháp, Quốc hội ban hành Luật Trẻ em. Việc này cho thấy

  4. 4
    Vận dụng

    Một văn bản của chính quyền địa phương có nội dung trái Hiến pháp. Cách xử lí đúng theo SGK là

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn G thấy một bài viết xuyên tạc, bôi nhọ các quy định của Hiến pháp nhưng vẫn chia sẻ vì cho rằng đó là quyền tự do ngôn luận. Bạn Đ khuyên G gỡ bài. Nhận định nào đúng?

🧑‍🎓

Trách nhiệm của công dân

  1. 1
    Thông hiểu

    Bạn V hỏi thầy: "Học sinh nên làm gì để thực hiện tốt trách nhiệm công dân với Hiến pháp?" Câu trả lời phù hợp nhất là

  2. 2
    Vận dụng

    Khi thảo luận, K cho rằng chỉ người lớn mới cần tìm hiểu, thực hiện Hiến pháp, học sinh chỉ cần thực hiện nội quy trường. B không đồng ý. Em đồng ý với ý kiến nào?

  3. 3
    Vận dụng

    Đúng hay sai?

    a)Bạn K: "Học sinh không cần tìm hiểu Hiến pháp vì chỉ người lớn mới phải thực hiện."

    b)Quyền được học tập của học sinh là một quyền có cơ sở từ Hiến pháp.

    c)Em P đăng lại bài viết xuyên tạc Hiến pháp vì cho là quyền tự do ngôn luận, hành vi này là đúng.

    d)Học sinh góp phần thực hiện Hiến pháp bằng việc học tập, rèn luyện, chấp hành pháp luật phù hợp lứa tuổi.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Quốc hội căn cứ Hiến pháp để ban hành Luật Hôn nhân và gia đình. Việc này thể hiện

  2. 2
    Thông hiểu

    Bạn H lập bảng đặc điểm Hiến pháp. Ở ô "Trình tự, thủ tục thông qua, sửa đổi", bạn H nên ghi

  3. 3
    Vận dụng

    Một nhóm học sinh thiết kế khẩu hiệu giới thiệu Hiến pháp. Khẩu hiệu phù hợp nhất với nội dung bài học là

  4. 4
    Vận dụng

    Anh P nhận định: "Luật Trẻ em ban hành sau Hiến pháp nên có thể quy định khác Hiến pháp về quyền trẻ em." Nhận định này

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Vận dụng

    Tình huống: Quốc hội dự kiến sửa đổi một số điều của Hiến pháp. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đề nghị; sau khi Quốc hội quyết định, Uỷ ban dự thảo Hiến pháp được thành lập, soạn thảo dự thảo và tổ chức lấy ý kiến nhân dân. Cuối cùng dự thảo được đưa ra biểu quyết: Quốc hội có tổng số 500 đại biểu, trong đó 440 đại biểu tán thành (số liệu minh hoạ).

    a)Uỷ ban Thường vụ Quốc hội có quyền đề nghị sửa đổi Hiến pháp.

    b)Uỷ ban dự thảo Hiến pháp do Chính phủ thành lập.

    c)Với 440 trên 500 đại biểu tán thành, dự thảo đủ số phiếu để được thông qua.

    d)Việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Uỷ ban dự thảo quyết định.

  2. 2
    Vận dụng

    Tình huống: Hội đồng nhân dân một địa phương ban hành nghị quyết có nội dung trái với Hiến pháp. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét và đình chỉ việc thi hành nghị quyết đó. Cùng thời gian, bạn Q chia sẻ lên trang cá nhân một bài viết xuyên tạc các quy định của Hiến pháp vì cho rằng đó là quyền tự do ngôn luận. Bạn M khuyên Q gỡ bài viết xuống.

    a)Việc đình chỉ nghị quyết trái Hiến pháp thể hiện Hiến pháp có hiệu lực pháp lí cao nhất.

    b)Nghị quyết của Hội đồng nhân dân được phép khác Hiến pháp nếu địa phương thấy phù hợp.

    c)Bạn M khuyên Q gỡ bài là đúng, vì chia sẻ nội dung xuyên tạc Hiến pháp là hành vi vi phạm pháp luật và thiếu tôn trọng Hiến pháp.

    d)Việc Q chia sẻ bài xuyên tạc là thực hiện quyền tự do ngôn luận hợp pháp.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay cho một việc cụ thể (đình chỉ văn bản trái, ban hành luật theo Điều 37, biểu quyết hai phần ba…) rồi hỏi thể hiện đặc điểm nào của Hiến pháp: nội dung, hiệu lực hay quy trình.
  • •Phần II hay cho tình huống làm, sửa Hiến pháp hoặc văn bản trái Hiến pháp, 4 ý trộn: ai có quyền đề nghị · ai thành lập Uỷ ban dự thảo · đủ hai phần ba chưa · hành vi nào vi phạm, thiếu tôn trọng Hiến pháp.
  • •Bài này nối với bài 12 (hệ thống văn bản pháp luật: Hiến pháp ở bậc cao nhất), bài 15, 16, 17 (nội dung Hiến pháp về chế độ chính trị, quyền công dân, kinh tế – xã hội) và bài 19 (Quốc hội làm, sửa Hiến pháp).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Nội dung cơ bản của Hiến pháp về chế độ chính trị